Ким Филби: Британдық барлаушы және советтік тыңшының тарихы

Кіріспе

Британдық барлау қызметкері және Кеңес Одағының қос агенті (1912–1988)

Харольд Адриан Расселл "Ким" Филби (1 қаңтар 1912 – 11 мамыр 1988) – британдық барлау қызметкері және Кеңес Одағының тыңшысы. 1963 жылы ол «Кембридж бестігінің» мүшесі екені анықталды, бұл шпиондық желі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және суық соғыстың басында британдық құпияларды кеңестік одаққа өткізген. Бестіктің арасында Филби кеңестік одаққа құпия ақпарат беруде ең табыстысы болды деп саналады. Британдық Үндістанда туған Филби Вестминстер мектебінде және Кембридж университетінің Тринити колледжінде білім алған. Ол 1934 жылы кеңестік барлау қызметіне қабылданды. Кембриджді бітіргеннен кейін Филби журналист болып жұмыс істеді, Испания азамат соғысы мен Франция шайқасын жариялады. 1940 жылы ол Ұлыбританияның Сыртқы барлау қызметіне (SIS немесе MI6) жұмысқа орналасты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде ол жоғары лауазымды қызметкерге айналды. 1949 жылы Филби Вашингтондағы британдық елшілігінің бірінші хатшысы болып тағайындалды және американдық барлау агенттіктерімен британдық байланысқа жауапты болды. Барлау қызметінде ол кеңестік одаққа көптеген құпия ақпаратты, соның ішінде коммунистік Албанияның үкіметін құлату жоспары болған «Албандық көтерілісін» жеткізді. Филби кеңес тыңшылығы күдігімен ұсталған Дональд Маклин мен Гай Берджесс есімді екі тыңшыны құпия ақпаратпен қамтамасыз еткені айтылды, олар 1951 жылдың мамыр айында Мәскеуге қашып кетті. Өзі де күдікке ілікті, Филби 1951 жылдың шілдесінде MI6-дан кетті, бірақ 1955 жылы сол кездегі Сыртқы істер министрі Гарольд Макмиллан оны толық ақтады. Ол Бейрутте журналист және MI6 үшін тыңшы ретінде мансабын жалғастырды, бірақ 1963 жылы кеңес агенті ретінде әшкере болғаннан кейін Мәскеуге қашуға мәжбүр болды. 1988 жылы қайтыс болғанға дейін Мәскеуде тұрды.

Коммунистік симпатиясы бар

Венада неміс босқындарына көмек көрсету кезінде Филби Лицци Фридманмен (туған есімі Элис Кольманн) танысты. Филби оның саяси нанымының мықтылығына таң қалды, кейін ол алғашқы кездесулерін еске алды:

"Литци ашық және тікелей адам болды, ол бірден маған қанша ақшам бар екенін сұрады. Мен оған 100 фунт стерлингім бар екенін айттым, ол Венада шамамен бір жылға жетеді деп ойладым. Ол есептеулер жасап, «Бұл сізге 25 фунт стерлинг артық қалдырады. Оны Революционерлерге көмек көрсету үшін Халықаралық ұйымға беруге болады. Бізге ол қатты қажет» деді. Оның шешімділігі маған ұнады. Филби Вена мен Прага арасында курьер болып жұмыс істеді, қалған 75 фунт стерлингімен пойыз билеттерін төледі және күдіктен қашу үшін британдық паспортын пайдаланды. Ол босқындарға киім-кешек пен ақша да жеткізді. Австрия азамат соғысында австрофашистер жеңіске жеткеннен кейін Филби мен Фридман 1934 жылдың ақпан айында үйленді, бұл оған екі айдан кейін онымен бірге Ұлыбританияға қашуға мүмкіндік берді. Бұл Фридманның Лондондағы досы, сол кезде советтік агент болған Эдит Тюдор Хартер, Филбиге советтік барлау қызметінде жұмыс істеу мүмкіндігі туралы алғашқы ұсыныс жасаған болуы мүмкін. 1934 жылдың басында тағы бір советтік агент, Арнольд Дойч, ғылыми-зерттеу мақсатымен Лондон университетінің колледжіне жіберілді, бірақ шындығында Ұлыбританияның ең жақсы университеттерінен талантты студенттерді тарту үшін келді. Филби сол жылдың басында Венада Энгельберт Доллфустың үкіметіне қарсы демонстрацияларға қатысқан кезде советтік барлау қызметінің назарына ілікті. 1934 жылдың маусым айында Дойч оны советтік барлау қызметіне қабылдады. Филби кейін еске алды:

«Лиззи бір күні үйге келіп, мені «шешімді маңызы бар адаммен» таныстыруды жоспарлағанын айтты. Мен одан бұл туралы сұрадым, бірақ ол маған ешқандай толыққанды мәлімет бермеді. Кездесу Реджентс-паркте өтті. Адам өзін Отто деп таныстырды. Кейін МИ5-тің іс қағаздарындағы суретінен оның аты Арнольд Дойч екенін білдім. Менің ойымша, ол чех шыққан, бойы шамамен 5 фут 7 дюйм, денелі, көк көзді және ашық қырлы шашты болған. Ол берік коммунист болғанымен, жоғары адамгершілік қағидаларына ие болды. Ол Лондонды жек көрді, Парижге ғашық болды және оны терең құрметпен айтты. Ол өте мәдениетті адам еді». Филби Дойчқа өзінің кембридждік достарының бірнешеуін, соның ішінде сол кезде Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істейтін Дональд Маклин мен Гай Берджессті ұсынды, бірақ Берджестің тұрақсыз мінез-құлқына қарамастан.

Журналистика

Лондонда Филби журналист ретінде еңбек жолын бастады. Ол ай сайын шығатын журналға жұмысқа орналасты, онда көптеген мақалалар мен хаттар жазды (кейде әртүрлі псевдонимдермен) және кейде «әрекеттегі редактор» қызметін атқарды. Осы кезде Филби мен Фридман ажырасып кетті. Олар ажырасқаннан кейін көп жылдар бойы достықтарын сақтап, 1946 жылы ғана, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ажырасты. 1940 жылы немістер Парижде басып алу қаупі туғанда, Филби Фридманның Ұлыбританияға қашуын ұйымдастырды. 1936 жылы Филби құлдырап бара жатқан «Англо-Ресейлік сауда газеті» журналында редактор болып жұмыс істей бастады. Журнал иесі газеттің мақсатын ағылшын-неміс саудасын жариялауға өзгертіп, Филби сол кезде Лондондағы неміс елшісі Иоахим фон Риббентроп сияқты немістермен байланыс орнатуға күш салды. Ол Германия мен Ұлыбритания арасындағы достық қарым-қатынасты жаңару мен қолдау мақсатында құрылған «Англо-неміс серіктестігі» ұйымының мүшесі болды. Осы кезде ағылшын-неміс серіктестігін британдық және неміс үкіметтері қолдады, ал Филби Берлинге көптеген сапарлар жасады. 1937 жылдың ақпан айында Филби Испанияға сапар шегіп, сол кезде президент Мануэль Азанья үкіметіне қарсы генерал Франсиско Франконың фалангалық күштерінің төңкерісінен бастау алған қанды азаматтық соғысқа қатысты. Филби бастапқыда тәуелсіз журналист ретінде жұмыс істеді, ал 1937 жылдың мамырынан бастап The Times газетінің тікелей тілшісі болып Севильядағы франкошыл күштердің штаб-пәтерінен хабарлады. Малы – Кеңес Одағының ең күшті және ықпалды жасырын бақылаушысы және жұмысқа алушысы болды. Франконы өлтіруді ұйымдастыру мақсатымен Филбиге Франконың қауіпсіздігіндегі осал жерлер туралы хабарлау және оған және оның қызметкерлеріне қол жеткізу жолдарын ұсыну тапсырылды. Алайда, мұндай әрекет ешқашан іске аспады. 1937 жылдың 24 мамырында Лондонда Филбиді сұраққа тартып алғаннан кейін Малы НКВД-ға былай деп жазды: «Өзін құрбан етуге дайын және адал болғанымен, [Филбиде] осы [қастандық] әрекетіне қажетті физикалық батылдық және басқа да қасиеттер жетіспейді». Рейтер агенттігі. Джонсон сол жерде қаза тапты, ал Нил мен Шипшенкс жарақаттарынан көп ұзамай қайтыс болды. Филби басынан жеңіл жарақат алды. Осы оқиғаның нәтижесінде Филби, оның жеңістерін жариялаған ұлтшыл күштердің арасында жақсы қабылданды, 1938 жылдың 2 наурызында Франко оған Әскери Еңбектері үшін Қызыл крест орденін берді. Филби бұл сыйлықтың фашистік топтарға қол жеткізуге көмектесетінін байқады: «Франко офицерлері британдық журналистерді сынады, өйткені олар британдықтардың көпшілігі коммунистер болуы керек деп ойлады, себебі олардың көпшілігі Халықаралық бригадалармен соғысып жатқан. Мен жараланып, Франконың өзі марапаттағаннан кейін «Франко марапаттаған ағылшын» деп танылдым, мен үшін көп есіктер ашылды». Британдық қарсы барлау күш-жігерінің нәтижесінде, оның ішінде Филбидің Ибериялық бөлімшесі маңызды рөл атқарды, жоба (Абвердің «Бодден» кодолық атауы) іске аспады. 1942-1943 жылдары Филбидің жауапкершілігі Солтүстік Африка мен Италияға дейін кеңейтілді, ол SIS-ке жіберілген армия офицері, майор Феликс Коугилл басқаратын Бесінші бөлімнің бас орынбасары болып тағайындалды. 1944 жылдың басында Кеңес Одағының тағы бір рет Ұлыбританияға қарсы маңызды қарсыласы болатыны анық болған кезде, SIS коммунизмге қарсы күреске бағытталған Тоғызыншы бөлімді қайта жандандырды. 1944 жылдың соңында Филби кеңес басшысының нұсқауымен Коугиллді 9-бөлімнің басшысы ретінде алмастыру үшін жүйе арқылы сәтті маневр жасады. Чарльз Арнольд Бейкер, неміс тегінен туған офицер (Вольфганг фон Блюменталь), Ричард Гаттидің Бельгиядағы және кейіннен Норвегия/Швеция шекарасындағы жұмыскері, Филбиге және оның ниеттеріне көп күдік білдірді, бірақ оның сөздеріне ешқандай назар берілмеді.

In London, Philby began a career as a journalist. He took a job at a monthly magazine, the World Review of Reviews, for which he wrote a large number of articles and letters (sometimes under a variety of pseudonyms) and occasionally served as "acting editor." Meanwhile, Philby and Friedmann separated. They remained friends for many years following their separation and divorced only in 1946, just following the end of the Second World War. When the Germans threatened to overrun Paris in 1940, where she was then living at this time, Philby arranged for Friedmann's escape to Britain. In 1936, Philby began working at a failing trade magazine, the Anglo Russian Trade Gazette, as editor. After the magazine's owner changed the paper's role to covering Anglo German trade, Philby engaged in a concerted effort to make contact with Germans such as Joachim von Ribbentrop, at that time the German ambassador in London. He became a member of the Anglo German Fellowship, an organization aiming at rebuilding and supporting a friendly relationship between Germany and the United Kingdom. The Anglo German Fellowship, at this time, was supported both by the British and German governments, and Philby made many trips to Berlin. In February 1937, Philby travelled to Spain, then embroiled in a bloody civil war triggered by the coup d'état of Falangist forces under General Francisco Franco against the government of President Manuel Azaña. Philby worked at first as a freelance journalist; from May 1937, he served as a first hand correspondent for The Times, reporting from the headquarters of the pro Franco forces in Seville. Maly was one of the Soviet Union's most powerful and influential illegal controllers and recruiters. With the goal of potentially arranging Franco's assassination, Philby was instructed to report on vulnerable points in Franco's security and recommend ways to gain access to him and his staff. However, such an act was never a real possibility; upon debriefing Philby in London on 24 May 1937, Maly wrote to the NKVD, "Though devoted and ready to sacrifice himself, [Philby] does not possess the physical courage and other qualities necessary for this [assassination] attempt." of Reuters. Johnson was killed outright, and Neil and Sheepshanks soon died of their injuries. Philby suffered only a minor head wound. As a result of this accident, Philby, who was well liked by the Nationalist forces whose victories he trumpeted, was awarded the Red Cross of Military Merit by Franco on 2 March 1938. Philby found that the award proved helpful in obtaining access to fascist circles:

<blockquote> there had been a lot of criticism of British journalists from Franco officers who seemed to think that the British in general must be a lot of Communists because so many were fighting with the International Brigades. After I had been wounded and decorated by Franco himself, I became known as 'the English decorated by Franco' and all sorts of doors opened to me. Thanks to British counter intelligence efforts, of which Philby's Iberian subsection formed a significant part, the project (Abwehr code name Bodden) never came to fruition. During 1942–43, Philby's responsibilities were then expanded to include North Africa and Italy, and he was made the deputy head of Section Five under Major Felix Cowgill, an army officer seconded to SIS. In early 1944, as it became clear that the Soviet Union was likely to once more prove a significant adversary to Britain, SIS re activated Section Nine, which dealt with anti communist efforts. In late 1944 Philby, on instructions from his Soviet handler, maneuvered through the system successfully to replace Cowgill as head of Section Nine. Charles Arnold Baker, an officer of German birth (born Wolfgang von Blumenthal) working for Richard Gatty in Belgium and later transferred to the Norwegian/Swedish border, voiced many suspicions of Philby and his intentions but was repeatedly ignored.

Стамбул

1947 жылдың ақпан айында Филби Түркиядағы британдық барлау қызметінің басшысы болып тағайындалды және екінші әйелі Айлинмен және олардың отбасымен бірге Стамбулға жіберілді. Оның ресми лауазымы – Британ консулдығының бірінші хатшысы; бірақ шын мәнінде, барлау жұмысы британдық агенттерді бақылауды және түрік қауіпсіздік қызметімен ынтымақтастықты талап етті. Филби бес-алты топ эмигранттарды Совет Армениясына немесе Совет Грузиясына жіберуді жоспарлады, алайда Паристегі эмигранттар қауымдастығының күш-жігері нәтижесінде тек екі адам табылды. Түрік барлау қызметі оларды Грузия шекарасына жеткізді, бірақ көп ұзамай оқ атылды. Теңізден қонуға тағы бір әрекет жасалды, түрік кемесі арқылы, бірақ ол порттан шықпады. Филби коммунистік Албанияда да осы сияқты науқанға қатысқан. Полковник Дэвид Смайли, Энвер Ходжа мен оның коммунистік партизандық отрядына Албанияны азат етуге көмектескен аристократ гвардия офицері, енді Ходжаны биліктен ығыстыруға дайындалды. Ол Ливия мен Мальтада албандық коммандостарды даярлады, олардың кейбіреулері бұрынғы нацистік қызметтес болған. 1947 жылдан бастап олар оңтүстік тауларына кіріп, бұрынғы король Зогқа қолдау көрсетуге тырысты. Грекиядан құрлық арқылы жасалған алғашқы үш операция сәтті аяқталды. Көптеген адамдар «Бағалы операция» аясында теңіз және әуе арқылы жеткізілді, ол 1951 жылға дейін, көбінесе жаңа құрылған ЦРУ-ның ықпалымен жалғасты. ШИҰ басшысы Стюарт Мензис бұл идеяны ұнатпады, оны бұрынғы СОЕ қызметкерлері, қазір ШИҰ-да жұмыс істейтіндер ұсынды. Көптеген жіберілгендер Албания қауіпсіздік қызметі – Сигуримимен ұсталды. Әрине, ақпарат ағып шықты және кейін Филби осы ақпараттың бірі болуі мүмкін деген күдік туды. Оның өзінің пікірі: «Мен адамдардың билікке келген режимде бақытты болғанын айтпаймын, бірақ ЦРУ елдегі биліктің бақылау деңгейін дұрыс бағаламады». Кейінірек Филби Албаниядағы операцияға қатысты өз көзқарасын былай жазды:

«Біз Албанияға жіберген агенттер кісі өлтіру, саботаж және қастандық жасауға ниеттенген қарулы адамдар еді. Олар өздеріне төніп тұрған қауіпті жақсы білді. Мен Совет Одағының мүддесін қорғап жүрдім және осы мүдделер осы адамдардың жеңілуін талап етті. Егер оларды жеңуге көмектескенім, тіпті олардың өліміне себеп болсам да, мен өкінушілік сезімге бой алмаймын». Филбидің әйелі бала кезінен бері психологиялық проблемалармен күресіп, өзін-өзі жарақаттауға бейім болды. 1948 жылы күйеуінің Стамбулдағы өмірінің бір бөлігіне айналған маскүнемдік пен жиі депрессиядан мазасыз болған ол, осындай күйзеліске ұшырады, оқиғаны сахналап, терісіне зақым келтіру үшін өзіне несеп пен инсулин салды. Ол емделу үшін Швейцариядағы клиникаға жіберілді. 1948 жылдың соңында Стамбулға оралғаннан кейін, ол көмір пешімен байланысты оқиғада ауыр күйік алды және қайтадан Швейцарияға оралды. Одан кейін Филби отбасымен бірге Вашингтонға ШИҰ-ның бас өкілі болып тағайындалды.

Вашингтон, округ.

1949 жылдың қыркүйегінде Филбилер Америка Құрама Штаттарына келді. Ресми түрде оның лауазымы – британдық елшіліктің бірінші хатшысы; шын мәнінде ол Вашингтондағы британдық барлау қызметінің бас өкілі болды. Оның кеңсесі Вашингтон мен Лондон арасындағы маңызды және құпия хабарласуларды бақылап отырды. Филби сонымен қатар ЦРУ-мен байланыс орнатып, "англо-американдық барлау операцияларын" дамытуға көмектесті. ЦРУ-дағы жетекші тұлға – Филбидің бұрынғы әріптесі Джеймс Джесус Энглтон болды, олмен ол тағы да тығыз жұмыс істеді. Энглтон Филбиге күдікпен қарады, бірақ Вашингтонда онымен апта сайын түскі ас ішті. Филбидің лауазымына қауіп төндіретін жаңа мәселе пайда болды. 1945 жылдың жазында, бір совет шифрлеушісі бір рет қолданылатын шифрлық кітапшаны қайта пайдаланып, барлау ақпаратын жіберді. Бұл қателік, әдетте бұзу мүмкін емес кодты бұзуға мүмкіндік берді. "Венона" жобасы аясында ұсталған және шифрланған хабарламаларда, Вашингтондағы британдық елшіліктен Мәскеуге құжаттар жіберілгені туралы ақпарат болды. Ұсталған хабарламалар көрсеткендей, елшіліктің дереккөзі ("Гомер" деп белгіленген) кеңес өкілімен кездесу үшін аптасына екі рет Нью-Йорк қаласына сапар шеккен. Филби 1949 жылы Вашингтонға келгенге дейін жағдай туралы хабардар болды; агенттің Маклин екені анық болды, ол сол кезде елшілікте жұмыс істеді және оның әйелі Мелинда Нью-Йоркте тұрды. Филби "Гомердің" кім екенін анықтауға көмектесуі керек еді, бірақ сонымен қатар Маклинды қорғауды қалады. 1950 жылдың қаңтарында "Венона" ұсталған мәліметтерге сүйене отырып, совет атомдық тыңшысы Клаус Фукс тұтқындалды. Оның тұтқындалуы басқаларға әкелді: Фукспен жұмыс істеген курьер Гарри Голд; Дэвид Грингласс және Джулиус пен Этель Розенберг. Елшіліктен ақпараттың таралуына қатысты тергеу жалғасты, ал 1950 жылдың қазан айында Вашингтонға келген Берджесс – Филбидің тұрақсыз және қауіпті алкогольге тәуелді тыңшысы бұл жағдайды одан да қиындатты. Британ елшілігінде екінші хатшы болып тағайындалған Берджесс Филбидің үйіне көшіп келді және тез арада барлық адамдарды ренжіте бастады. Филбидің әйелі одан жиі ренжіді және оның қасында болуын ұнатпады; американдықтар оның "табиғи жоғарыпарсылдығына" және "американдық өмір салтының құндылықтарына, көзқарастарына және әдептіліктеріне деген толық жек көруіне" наразылық білдірді. Дж. Эдгар Гувер Берджесстің гомосексуалдық кездесулерді іздеп Вашингтонда жүргенде британдық елшіліктің автомобильдерін тұтқындалудан қашу үшін пайдаланғанына шағымданды. Оның құлдырауы Филбиге алаңдату тудырды; әсіресе апатты және мас болған кештен кейін, машинасына оралған қонақ жоғарғы қабаттан дауыстар естіп, "Ким мен Гайды жатын бөлмеде шампан ішіп отырғанын" көрді. Олар бұрын елшілікке барып, жұмыс істей алмағандықтан қайта оралған еді". Берджесс Филби үшін ыңғайсыз болды, бірақ оны бақылаусыз қалдыру Филби үшін қауіпті еді. Вашингтондағы жағдай шиеленісті болды. 1950 жылдың сәуірінен бастап Маклин елшіліктен ақпараттың таралуына қатысты тергеудегі басты күдікті болып саналды. Филби Англиядағы Маклинге оның күдікпен қаралып жатқанын ескертіп, қашу жоспарын жасауды тапсырды және оның қашуына көмектесуі керек болды. Берджесс Маклинды ескерту үшін Лондонға баруы керек еді, ол бақылауда болды. 1951 жылдың мамыр айының басында Берджесс бір күнде үш рет жылдамдық режимін бұзып, айыппұл төледі, содан кейін дипломатиялық иммунитетті пайдаланып, британдық елшіге ресми шағым жасалды. Берджесс Англияға қайтарылды, онда ол Маклинмен оның лондондық клубында кездесті. ШІІМ Маклинды 1951 жылдың 28 мамырында сұраққа алуды жоспарлаған. 23 мамырда Маклиннің әлі қашпағанына алаңдаған Филби Берджесске хабарласып, елшілік тұрағында тастап кеткен Линкольн кабриолеті туралы айтты. "Егер ол бірден әрекет етпесе, тым кеш болады, өйткені [Филби] өз машинасының қоқысқа тастайды. Ол енді ештеңе істей алмайды". 25 мамырда Берджесс Маклинды Суррейдегі Тацфилд қаласындағы үйінен Саутгемптонға дейін алып барды, онда екеуі де Falaise пароходына мініп, Францияға, содан кейін Мәскеуге барды.

In September 1949, the Philbys arrived in the United States. Officially, his post was that of First Secretary to the British Embassy; in reality, he served as chief British intelligence representative in Washington. His office oversaw a large amount of urgent and top secret communications between Washington and London. Philby was also responsible for liaising with the CIA and promoting "more aggressive Anglo American intelligence operations". A leading figure within the CIA was Philby's wary former colleague, James Jesus Angleton, with whom he once again found himself working closely. Angleton remained suspicious of Philby but lunched with him every week in Washington. A more serious threat to Philby's position had come to light. During the summer of 1945, a Soviet cipher clerk had reused a one time pad to transmit intelligence traffic. This mistake made it possible to break the normally impregnable code. Contained in the traffic (intercepted and decrypted as part of the Venona project) was information that documents had been sent to Moscow from the British embassy in Washington. The intercepted messages revealed that the embassy source (identified as "Homer") travelled to New York City to meet his Soviet contact twice a week. Philby had been briefed on the situation shortly before reaching Washington in 1949; it was clear to Philby that the agent was Maclean, who worked in the embassy at the time and whose wife, Melinda, lived in New York. Philby had to help discover the identity of "Homer", but also wished to protect Maclean. In January 1950, on evidence provided by the Venona intercepts, Soviet atomic spy Klaus Fuchs was arrested. His arrest led to others: Harry Gold, a courier with whom Fuchs had worked; David Greenglass and Julius and Ethel Rosenberg. The investigation into the embassy leak continued and the stress of it was exacerbated by the arrival in Washington, in October 1950, of Burgess—Philby's unstable and dangerously alcoholic fellow spy. Burgess, who had been given a post as Second Secretary at the British Embassy, took up residence in the Philby family home and rapidly set about causing offence to all and sundry. Philby's wife resented him and disliked his presence; Americans were offended by his "natural superciliousness" and "utter contempt for the whole pyramid of values, attitudes, and courtesies of the American way of life". J. Edgar Hoover complained that Burgess used British embassy automobiles to avoid arrest when he cruised Washington in pursuit of homosexual encounters. His dissolution had a troubling effect on Philby; the morning after a particularly disastrous and drunken party, a guest returning to collect his car heard voices upstairs and found "Kim and Guy in the bedroom drinking champagne. They had already been down to the Embassy but being unable to work had come back". Burgess' presence was awkward for Philby, yet it was potentially dangerous for Philby to leave him unsupervised. The situation in Washington was tense. From April 1950, Maclean had been the prime suspect in the investigation into the embassy leak. Philby had undertaken to devise an escape plan which would warn Maclean, in England, of the intense suspicion he was under and arrange for him to flee. Burgess had to get to London to warn Maclean, who was under surveillance. In early May 1951, Burgess got three speeding tickets in a single day—then pleaded diplomatic immunity, causing an official complaint to be made to the British ambassador. Burgess was sent back to England, where he met Maclean in his London club. The SIS planned to interrogate Maclean on 28 May 1951. On 23 May, concerned that Maclean had not yet fled, Philby wired Burgess, ostensibly about his Lincoln convertible abandoned in the embassy car park. "If he did not act at once it would be too late," the telegram read, "because [Philby] would send his car to the scrap heap. There was nothing more [he] could do." On 25 May, Burgess drove Maclean from his home at Tatsfield, Surrey, to Southampton, where both boarded the steamship Falaise to France and then proceeded to Moscow.

Жария етілген бас тартулар

Бёрджесс Маклинге қашып кетуіне көмектесуді көздеген, онымен бірге қашуды емес. "Жоғалған дипломаттардың ісі", – Берджесс пен Маклин Мәскеуде пайда болғанға дейін осылай аталған, көпшіліктің қызығушылығын тудырды, ал Берджесстің жоғалуы, оны Маклиннің тыңшылығына қатысқан деп көрсетті, Филбидің жағдайын қиындатты. Бёрджесспен жақын және айқын байланысы күдік тудырғандықтан, Филби Лондонға оралды. Ол МИ5 тергеуінен өтті, мақсаты – Филби Бёрджесс пен Маклиннің тыңшылар тобында "үшінші адам" болған-болмағанын анықтау. 1951 жылдың шілдесінде Филби MI6-дан кетіп, өзінің сөзсіз жұмыстан шығарылуына жол бермеді. MI6-дан кеткеннен кейін де Филбиге күдікпен қарау тоқтамады. Ол барлау жұмысы және Берджесспен байланысы туралы бірнеше рет сұраққа тартылды, бірақ өзінің Кеңес агенті болғанын жоққа шығарды. 1952 жылдан бастап Филби журналист ретінде жұмыс табуға тырысты, соңында 1954 жылдың тамызында "Флит-стрит хаттары" деп аталатын дипломатиялық бюллетеньде жұмысқа орналасты. Құнды материалдарға қол жеткізе алмағандықтан және Кеңес барлау қызметімен байланысы үзілгендіктен, ол Кеңес агенті ретінде әрекет етуді тоқтатты. 1955 жылдың 25 қазанында "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған мәліметтерден кейін Лейборист партиясының депутаты Маркус Липтон парламенттік иммунитетін пайдаланып, премьер-министр Энтони Иденнен "Харрольд Филбидің күмәнді үшінші адам рөлін қандай да бір бағамен жасыруға" ниетті ме екенін сұрады. Бұл туралы британдық баспасөзде жарияланды, нәтижесінде Филби Липтонға парламенттен тыс жерде айыптауларын қайталаса, сотқа бермекке уәде берді. Кейін Липтон өз сөздерін қайтарып алды.

Журналистикаға оралу

Айыптанғаннан кейін Филби бұдан былай МИ-6-да жұмыс істемеді және Кеңес ақпараты онымен байланысын жоғалтты. 1956 жылы тамыз айында ол Бейрутқа "The Observer" және "The Economist" газеттерінің Таяу Шығыстағы тілшісі ретінде жіберілді. Ол өзінің жеке атымен және "Чарльз Гарнер" деген псевдониммен, өзі тым "құйрықты" деп санайтын тақырыптар туралы жазғанда, мысалы, араб құл қыздары, яғни ұятсыз. Ливанда Филби алдымен Бейрут сыртындағы Ажалтун ауылында орналасқан әкесімен бірге Махалла Джамильде тұрды. Фильби ескертілген бе, жоқ па, белгісіз, бірақ Элеонора 1962 жылы өміріндегі шиеленістің көрінісі "ең нашарлай түскенін және терең депрессия мен ішімдікке ұшырағанын" атап өтті. Ол Йорданиядағы көрікті жерлерді көру сапарынан Бейрутқа оралған кезде Филбиді "жақсылықсыз мас күйі және пәтердің терасасында қайғыдан күйініп", балабақшадан құлаған кішкентай үй жануарлары түлкісінің өліміне қайғырып жатқанын есіне алды. Эллиот 1962 жылдың соңында Филбимен кездескенде, Голицынның бас салғаннан кейінгі алғашқы рет, ол Филбиді аяқтай алмайтынша мас және басы байланған күйде тапты; ол бірнеше рет құлап, бас сүйегін ванна бөлмесінің радиаторына сындырып, тігістерді қажет етті. Филби Эллиотқа онымен кездесуді "жартылай күткенін" айтты. Эллиот оған: "Мен бірде саған қарап, құрмет көрсеткенмін, Ким. Құдай-ау, мен сені қалай жек көремін. Неліктен екенін түсінуге сенің адалдықтарың жеткілікті деп үміттенемін". Эллиоттың айыптауларына күмән келтірген Филби тыңшылыққа қатысты айыптауларды растады және Кеңестер үшін өзінің барлау қызметін сипаттады. Алайда, Елиот оған жазбаша мәлімдемеге қол қоюды өтінген кезде, ол күмән келтіріп, тергеуді кейінге қалдыруды өтінді. 30 шілдеде Кеңес өкіметі оған Кеңес Одағында саяси баспана беріп, соған қоса, Кеңес Одағының азаматтығын бергенін мәлімдеді. Хабар тараған кезде, МИ6 Филбидің қашуын алдын ала болжап, тоқтата алмағаны үшін сынға ұшырады, дегенмен Эллиотт Филбидің қашуына кедергі жасай алмағанын мәлімдеді. Бірнеше тыңшылық туралы еңбектердің авторы журналист Бен Макинтайр МИ6 Филбидің ұятты сот процесінен қашу үшін Мәскеуге қашу мүмкіндігін ашқан болуы мүмкін деп болжады. Фильбидің өзі де осылай ойлаған.

After being exonerated, Philby was no longer employed by MI6 and Soviet intelligence lost all contact with him. In August 1956 he was sent to Beirut as a Middle East correspondent for The Observer and The Economist. He wrote under his own name and under the pen name "Charles Garner" when writing about subjects he considered too "fluffy", for example Arab slave girls, meaning distasteful. In Lebanon, Philby at first lived in Mahalla Jamil, his father's large household located in the village of Ajaltoun, just outside Beirut. It is unclear whether Philby had been alerted, but Eleanor noted that as 1962 wore on, expressions of tension in his life "became worse and were reflected in bouts of deep depression and drinking". She recalled returning home to Beirut from a sight seeing trip in Jordan to find Philby "hopelessly drunk and incoherent with grief on the terrace of the flat," mourning the death of a little pet fox which had fallen from the balcony. When Elliott met Philby in late 1962, the first time since Golitsyn's defection, he found Philby too drunk to stand and with a bandaged head; he had fallen repeatedly and cracked his skull on a bathroom radiator, requiring stitches. Philby told Elliott that he was "half expecting" to see him. Elliott confronted him, saying, "I once looked up to you, Kim. My God, how I despise you now. I hope you've enough decency left to understand why." Prompted by Elliott's accusations, Philby confirmed the charges of espionage and described his intelligence activities on behalf of the Soviets. However, when Elliott asked him to sign a written statement, he hesitated and requested a delay in the interrogation. On 30 July, Soviet officials announced that they had granted him political asylum in the Soviet Union, along with Soviet citizenship. When the news broke, MI6 came under criticism for failing to anticipate and block Philby's defection, though Elliott was to claim he could not have prevented Philby's flight. Journalist Ben Macintyre, author of several works on espionage, speculated that MI6 might have left open the opportunity for Philby to flee to Moscow to avoid an embarrassing public trial. Philby himself thought this might have been the case.

Мәскеу

1963 жылдың қаңтар айында Мәскеуге келгеннен кейін, Филби КГБ-да полковник емес екенін білді. Оған айына 500 рубль төленді (1960 жылы советтердің орташа жалақысы айына 80,60 рубль, ал 1970 жылы 122 рубль болды), ал отбасысы бірден оған жер аударылудан қосыла алмады. Филби дерлік үй қамауында болды және күзетпен, барлық келушілер КГБ арқылы тексерілді. Он жыл өткен соң ғана оған КГБ-ның жаңадан келген курсанттарын даярлауда шағын рөл берілді. Оның КГБ-дағы ең жақын байланысы болған Михаил Любимов мұны оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасағанын түсіндірді, бірақ кейіннен КГБ Филбидің Лондонға қайтып оралуынан қорқыпты дегенін мойындады. Мәскеуде Филби естеліктерін жазумен айналысты, олар 1968 жылы Ұлыбританияда «Менің үнсіз соғысым» деген атпен жарық көрді; олар 1980 жылға дейін Кеңес Одағында жарияланбады. Кітапта Филби өзінің әрқашан коммунистерге адал болғанын айтады; ол өзін қос агент емес, «советтік мүдделер үшін жұмыс істейтін тікелей агент» деп есептейді. Филби «Таймс» газетін оқыды, BBC World Service радиосын тыңдады және крикет спортына әуес болды. Филбидің Британ империясы ордені 1965 жылы жойылды. 1988 жылдың қаңтарында ол шешімдеріне өкімді емес екенін және Англиядан бірнеше досынан, Колманның горчицасы мен Леа мен Перринс Ворстершир соусынан басқа ештеңе жоғалтпағанын айтқанмен, әйелі Руфина Ивановна Пухова кейіннен Филбиді Мәскеуде тапқандарынан «көп жағынан көңілі қалды» деп сипаттады. «Ол адамдардың қатты қиындық көріп жатқанын көрді», бірақ ол өзін-өзі жұбата отырып, «идеалдар дұрыс, бірақ оларды іске асыру жолы дұрыс емес. Кінәлілер – басшылар» деді. Пухованың айтуынша, «оны көңілі қалды, көзіне жас келді. Ол: «Неге қарттар мұнда осылай жаман өмір сүреді? Олар соғысты жеңіп алған еді ғой» деді». Филбидің ішімдікке құмарлығы мен депрессиясы жалғасты; Руфинаның айтуынша, ол 1960 жылдары бір кезде білегін кесіп, өзін-өзі өлтіруге тырысқан. 1970 жылдардың басында Филби КГБ-ның белсенді шаралар бөлімінде жұмыс тауып, жалған құжаттар жасады. Филби АҚШ-тың құпия емес және жарияланған ЦРУ немесе АҚШ Мемлекеттік департаментінің құжаттарынан жұмыс істеп, АҚШ жоспарларына қатысты «қауіпті» абзацтарды қосты. КГБ бұл құжаттарды «жоғары құпия» деп белгілеп, таратып жіберді. Кеңес Одағы үшін Филби баға жетпес актив болды, ол олардың дезинформациялық әрекеттерінде идиомалық және дипломатиялық ағылшын тіркестерін дұрыс қолдануын қамтамасыз етті.

Upon his arrival in Moscow in January 1963, Philby discovered that he was not a colonel in the KGB, as he had been led to believe. He was paid 500 roubles a month (the average Soviet salary in 1960 was Rbls 80.60 a month and Rbls 122 in 1970) and his family was not immediately able to join him in exile. Philby was under virtual house arrest and under guard, with all visitors screened by the KGB. It was ten years before he was given a minor role in the training of KGB recruits. Mikhail Lyubimov, his closest KGB contact, explained that this was to guard his safety, but later admitted that the real reason was the KGB's fear that Philby would return to London. In Moscow, Philby occupied himself by writing his memoirs, which were published in Britain in 1968 under the title My Silent War; they were not published in the Soviet Union until 1980. In the book, Philby says that his loyalties were always with the communists; he considered himself not to have been a double agent but "a straight penetration agent working in the Soviet interest." Philby continued to read The Times, which was not generally available in the USSR, listened to the BBC World Service and was an avid follower of cricket. Philby's award of the Order of the British Empire was cancelled and annulled in 1965. Though he claimed publicly in January 1988 that he did not regret his decisions and that he missed nothing about England except some friends, Colman's mustard and Lea & Perrins Worcestershire sauce, his wife Rufina Ivanovna Pukhova later described Philby as "disappointed in many ways" by what he found in Moscow. "He saw people suffering too much," but he consoled himself by arguing that "the ideals were right but the way they were carried out was wrong. The fault lay with the people in charge." Pukhova said, "he was struck by disappointment, brought to tears. He said, 'Why do old people live so badly here? After all, they won the war.'" Philby's drinking and depression continued; according to Rufina, he had attempted suicide by slashing his wrists sometime in the 1960s. Philby found work in the early 1970s in the KGB's Active Measures Department churning out fabricated documents. Working from genuine unclassified and public CIA or US State Department documents, Philby inserted "sinister" paragraphs regarding US plans. The KGB would stamp the documents "top secret" and begin their circulation. For the Soviets, Philby was an invaluable asset, ensuring the correct use of idiomatic and diplomatic English phrases in their disinformation efforts.

Мотивация

1981 жылы Штазиге, Шығыс Германияның құпия қызметіне оқыған лекциясында Филби британдық құпия қызметінің оны жабудағы сәтсіздіктерін британдық таптық жүйесіне байланысты түсіндірді – «Британ империясының үстем таптарында туған» адамның сатқындыққа баруы ойға келмейтін нәрсе, сондай-ақ ұйымның кәсіпқойлықтан мүлдем шеттестігі мен қабілетсіздігіне және МИ6-ның көптеген қызметкерлері үшін оның тыңшы екені дәлелденсе, жоғалтатындарының көп болуына. Оның саясаты – ешқашан мойынұсқау емес, тіпті оның өзінің қолымен жазылған құжаты да жалған деп танылды. Филби тыңшы ретінде жұмысқа алынған кезде оның ешқандай пайдасы болмайтынын айтты; оған құпия қызметке ену тапсырылды, бұл бірнеше жылға созылды, журналистикадан бастап британдық элитасында байланыстар құрды. Ол онда тәртіптің жоқтығын айтты; ол мұрағатшымен дос болып, жылдар бойы жұмысына тікелей қатысы жоқ құпия құжаттарды үйге алып кетуге және келесі күні қайтаруға мүмкіндік алды; оның жетекшісі оларды түнгі уақытта алып, фотоға түсірді. Оған өзінің басшысы Феликс Коугилді алып тастауды тапсырғанда, ол «оны атуды ұсынып отыр ма?» деп сұрады, бірақ оған бюрократиялық айла-шарғыны қолдануды айтты. Ол: «Бұл өте лас оқиға болды, бірақ біздің жұмысымыз кейде қолдарды ластануды білдіреді, бірақ біз оны ешқандай лас емес мақсат үшін жасаймыз». Коммунистік үкіметті құлату үшін мыңдаған антикоммунистерді Албанияға жасырын түрде жіберу операциясын саботажға салғаны үшін, көптеген адамдардың қаза болуына себеп болғаны үшін Филби өзінің іс-әрекетін қорғап, ол тағы бір әлемдік соғыстың алдын сақтауға көмектескенін айтты.