Кіріспе
Польша коммунисі және Кеңес Одағының кәсіби агенті Леопольд Захарович Треппер (23 ақпан 1904 – 19 қаңтар 1982) – Польша коммунисі және Қызыл Армияның барлау қызметінің кәсіби кеңес агенті. «Отто» кодын қолданып, 1930 жылдан бері Қызыл Армияда жұмыс істеді. Ол сонымен қатар қарсылық күресшісі және журналист болды. Треппер мен Ричард Сорге, Кеңес әскери барлау офицері, Еуропадағы екі маңызды Кеңес агенті еді және Еуропа мен Жапонияда тыңшылық желілерін құру үшін еркін агенттер ретінде жұмыс істеді. Сорге жасырын агент болса, Треппер Еуропада агенттерді ұйымдастыру үшін жасырын желілер жүйесін басқарды. Треппер сол кездегі ең заманауи технологияны – кішкентай сымсыз радиоларды – қолданып, Кеңес барлау қызметімен байланыс орнатты. Funkabwehr радиохабарларын бақылауы Треппер ұйымын жоюға әкелгенімен, технологияны осылай тиімді пайдалану тыңшылық ұйымына тактикалық жағдайды күтпегендей өзгертуге және жоғары сапалы ақпарат беруге мүмкіндік берді, мысалы, «Барбаросса» операциясы туралы ескерту. 1936 жылы Треппер Батыс Еуропадағы Кеңес Қызыл Армиясы барлау бөлімінің техникалық директоры болды. Ол агенттерді таңдауға және тыңшылық желілерін құруға жауапты болды. Треппер – тәжірибелі барлау офицері, өте тапқыр және қабілетті адам еді, ол Батыста өзін жайлы сезінді. Ол сөйлесуге көнбес, усақ-түйекке көңіл бөлмейтін, адамдарды жақсы танитын және маңызды топтарға оңай араласа алатын адам еді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Треппер Бельгиядағы үлкен тыңшылық желісін басқарды, ол голланд, неміс және швейцар агенттерімен байланыста болды және Францияда жеті жеке тыңшылық желісін басқарды. Оның операциясы Абвер үшін «Қызыл оркестр» деп белгілі болды.
Leopold Zakharovich Trepper (23 February 1904 – 19 January 1982) was a Polish Communist and career Soviet agent of the Red Army Intelligence. With the code name Otto, Trepper had worked with the Red Army since 1930. He was also a resistance fighter and journalist. Trepper and Richard Sorge, a Soviet military intelligence officer, were the two main Soviet agents in Europe and were employed as roving agents to set up espionage networks throughout Europe and in Japan. While Sorge was a penetration agent, Trepper ran a series of clandestine cells for organising agents in Europe. Trepper used the latest technology at the time—small wireless radios—to communicate with Soviet intelligence. Although the Funkabwehr's monitoring of the radios transmission eventually led to the destruction of Trepper's organisation, this sophisticated use of the technology enabled the espionage organisation to behave as a network with the ability to achieve tactical surprise and deliver high quality intelligence, such as the warning of Operation Barbarossa. In 1936, Trepper became the technical director of a Soviet Red Army Intelligence unit in western Europe. He was responsible for recruiting agents and creating espionage networks. Trepper was an experienced intelligence officer, and an extremely resourceful and capable man completely at home in the west. He was a man who could not be drawn in conversation, who lived a reclusive life, and had a talent of judging people that enabled him to easily penetrate significant groups. By the start of World War II, Trepper controlled a large espionage network in Belgium, that had links with Dutch, German and Swiss agents and operated seven separate espionage networks in France. His operation was known as the Red Orchestra to the Abwehr.
Өмір
1904 жылғы 23 ақпанда Леопольд Треппер Польшаның Новый Тарг қаласында 10 балалы үлкен еврей отбасында дүниеге келді. Сол кезде Польша Австрия-Венгрияның құрамында болған. Треппердің әкесі ауыл шаруашылығы техникасы мен тұқым саудагері болған, ол Трепперге он екіге жуық шақта қайтыс болып, отбасын қаржылық қиындыққа ұшыратты. Оның ата-анасы оны Польшадағы қатаң және антисемит дәстүрінен қашу үшін Львов қаласындағы мектепке жіберді. Оршицер Треппердің соңынан Палестинаға барды. Ол заңсыз коммунистік демонстрацияға қатысып, тұтқындалып, түрмеге қамалды; егер ол палестиналық азаматқа үйленбесе, оны елден шығарып жібермек еді. 1929 жылы Тель-Авивке көшіп келгеннен кейін Треппер Палестина коммунистік партиясының орталық комитетінің мүшесі болды. Ол аштық ұрысы туралы хабар Лондонға және британдық газеттерге жеткеннен кейін босатылды. Ол және аштық ұрысына қатысушылар тамақ жетіспеушілігінен әлсіздікке шалдыққандықтан түрме сыртында таспаларға жатқызылды. Содан кейін ол Парижге барып, онда сәндік дизайнер ретінде жұмыс істеп, кедейлікте өмір сүрді. Ол көптеген солшыл зиялылармен және коммунистік жұмысшылармен байланысқа түсті, бұл оны Рабкор мүшесі болуға итермеледі. 1932 жылы француз барлау қызметі ұйымды жойғанға дейін ол ұйым үшін жұмыс істей берді. Бірнеше күннен кейін оған 1932 жылдың көктемінде Мәскеуге бару бұйрығы берілді. 1932-1935 жылдар аралығында Треппер GRU агенті болу үшін білімін жетілдірді. КУНМЗ университетін бітіріп диплом алғаннан кейін, Қызыл профессорлар институтында тарихты оқыды және диплом алды, бұл оған Мәскеуде тарих мұғалімі болып жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Треппер Ресейлік барлаушы-нұсқаушылармен үнемі байланыста болып, тыңдаушы агенттің практикалық дағдыларын үйренді. Сонымен қатар, Оршицер де бір жыл бойы КУНМЗ университетінде оқыды. Сол жылдың қысында оның дайындығы аяқталды. Гросвогель өзінің иелері үшін "Le Roi du Caoutchouc" немесе "The Raincoat King" деп аталатын шағын бизнес жүргізді. Треппер "The Raincoat King" компаниясының экспорттық бөлімін құру үшін ақша жұмсады, оны "Foreign Excellent Raincoat Company" деп атады. Бизнес мемлекеттің толық білімімен жұмыс істеуі керек болғандықтан, акциялар шығарылуы керек болды. Акционерлердің арасында Бельгия Сыртқы істер министрлігінің бұрынғы өкілі Жюль Жаспар болды. Жаспардың ағасы Анри Жаспар Бельгияның бұрынғы премьер-министрі болғандықтан, Жаспар компанияны басқаруға және оған бедел беруге лайықты адам ретінде қарастырылды. 1939 жылғы 6 наурызда Треппер Адам Миклер деген жалған есімді пайдаланып, Квебектен келген бай канадалық бизнесмен ретінде танылды. Оған Анна Миклер ретінде саяхаттаған Оршицер еріп барды. Олар Парижден Брюссельге көшіп, оны жаңа базаға айналдырды және Брюссельдегі 198-авеню Рихард Нейберг мекенжайындағы пәтерде орналасты. Компания құрылғаннан кейін Треппер өзінің тобының әңгімелер мен қауесеттерді тарату арқылы Бельгия бизнес қауымдастығында өзінің жасырын қызметін жасыруға көмектесті. Макаров - сымсыз телеграф (WT) операторы, қалжыңгер және құпия сиялар жөніндегі сарапшы. Макаровтың бастапқы міндеті - Трепперге жалған құжаттама беру еді, бірақ Гросвогель тобының қалжыңгері болған Абрахам Раджманды таныстырғандықтан, ол топтың WT операторы болды және Остендедегі Raincoat компаниясының филиалында жұмыс істеуге жіберілді, ол оған сатылды. Макаров дереу басқа операторларды WT процедурасына үйретуді бастады және 17 шілдеде Гент қаласында Треппермен байланысқа түсті. Гуревич түрлі әлеуметтік топтармен байланыс орнату үшін Бельгия қоғамымен танысып, ел экономикасын зерттеді. Гуревич би билеу және ат үстінде жүру сабақтарына қатысты, ол сәнді қонақ үйлер арасында саяхаттағанда, Уругвай маркалары бар пошта оны күтіп тұрды. Соғысқа дейінгі айларда Треппердің жоспарлары өзгерді, ал Гуревич Треппердің көмекшісі болып жұмыс істеді. Гуревич тыңдау желісіндегі әдеттегі бюрократиялық операцияларды орындады, соның ішінде шифрлаушы клерк, кеңес барлаушысынан нұсқауларды бұрмалау және Бельгияның кеңес сауда өкілдігінің байланысынан жіберілген ақпаратпен есептерді дайындау.
Makarov's original duty was to provide Trepper with forged documentation, but since Grossvogel had introduced Abraham Rajchmann, who became the group's forger, he became a WT operator for the group instead and was posted to Ostend to work at a branch of the Raincoat Company, which was sold to him to strengthen his cover. Makarov immediately started to train other operators in WT procedure. and contacted Trepper in Ghent on 17 July. To make contacts across different social strata, Gurevich familiarised himself with Belgian society and studied the country to learn about its economy. Gurevich took part in ballroom dancing and riding lessons, and as he travelled between luxury hotels, mail bearing the stamps of Uruguay awaited his arrival. In the months leading up to the war, Trepper's plans changed, and Gurevich ended up working as an assistant to Trepper. Gurevich performed the normal bureaucratic operations in an espionage network including being a cipher clerk, deciphering instructions from Soviet intelligence, and preparing reports with information forwarded from a contact in the Soviet Trade Representation of Belgium.
Франция
1940 жылдың шілдесінде Треппер Гроссвогельмен бірге Бельгиядан қашып, Парижге көшіп келді, онда Гроссвогель мен поляк еврейі Хиллель Кац Треппердің басты көмекшілері болды. Треппер өзінің псевдонімін Жан Гилберт деп өзгертіп, Виши үкіметіндегі кеңес әскери атташесі генерал Иван Суслопаровпен байланысқа түсті. Алғашқы кездесуде Треппер Суслопаровқа Адольф Гитлердің Кеңес Одағына басып кіру жоспары туралы хабарлады, және ол оған сенді. Треппер сондай-ақ әйелі мен баласын Мәскеуге қайтаруды ұйымдастырды, олар 1940 жылдың тамызында кетті. Бірақ оның басты мақсаты радиостанция мен радиооператорды тауып, пайдалану болды. Суслопаров Герш және Мириам Сокол – поляк радикалды коммунистерінің есімдерін радиооператорлар ретінде берді, бірақ екеуі де Гроссвогельдің радио байланыс процедураларын үйренуі керек еді. Сонымен қатар, Треппер азаматтық инженер және орыс аристократы Василий Максимовичті жұмысқа алды.
Simexco және Simex
1941 жылдың наурыз айында Парижде Simexco компаниясы жасырын қызметін жабу үшін құрылды. Фирманың табысы III бөлімі арқылы топты қаржыландыруға бағытталды. Компания жыл бойы елеулі табыс тапты, оны Треппер мен Гуревич жеке шығындарға жұмсады. Қосымша қаржы Кеңес Одағының барлау қызметінен келіп түсті, ай сайын 8000-ден 10000 долларға дейін Париждегі Ресей әскери атташесі арқылы жіберілді. Соғыс басталғанда, қаражат Швейцария арқылы доллармен, алдын ала Кеңес Одағының барлау қызметімен радиоарна арқылы келісілген сомада Трепперге жіберілді. Ақша Треппер тобының қызметін ұстап тұруға және арнайы тапсырмаларды орындауға қажетті шығындарды жабуға қолданылды. Треппер пара беруге, Бильерон сарайын күтіп ұстауға, тұрмыстық заттарға және сәтті кәсіпкер имиджін сақтау үшін үлкен күнделікті шығындарға жомарт түрде жұмсады.
Робинсон желісі
1941 жылдың қыркүйегінде Треппер Париждегі маңызды барлау көздерінің бірі болған Коминтерн агенті Генри Робинсонмен кездесті. Ол өз үлкен тыңшылар желісін басқарды, ол кеңес үкіметіне Гитлердің Британ аралдарын басып алу жоспары – «Теңіз арыстаны» операциясын тоқтатуға бейім екенін хабарлады. Коминтерн ұйымы Сталиннің алдында беделін жоғалтты, ол оны коммунистік қағидалардан ауытқушылық жасады деп күдіктенді. Робинсон да Deuxième бюро агенті деп күдіктенді және осыдан кейін советтік барлау қызметімен идеологиялық қақтығысқа түсті. Екі жоғары деңгейлі агенттің кездесуі ерекше жағдай еді, бірақ советтік барлау қызметі Робинсонның кең байланыстары Треппердің француз желісін құруына көмектеседі деп санады, сондықтан ерекшелік жасалды. Треппер Робинсоннан Париждегі Франция Коммунистік партиясы басқаратын радио хабар тарату станциясы туралы білді және Робинсонның желісін басқаруға бұйрық алды. Анна 1940 жылдардың соңында Шои-ле-Руада клиника ашқан психиатр-невролог болды. Бұл Париждің бай ауданы болды, ол оған қауесет жинауға және пациенттерінен, олардың кейбіреулері жоғары лауазымды француз аристократиясы мен шенеуніктер болған, оның ішінде Рохан Шабоның күйеуі, француз офицері және қарсылық күресшісі Ален Луи Огюст Мари де Рохан Шабодан құрамына алуға мүмкіндік берді. Осы пациенттердің бірі – Элен Клер Мари де Лиенкур, Рохан Шабо графинясы, ол Лугни-Шампаньдегі XVIII ғасырға жататын бос Бильерон сарайын Максимовичке топтың кездесу орны ретінде жалға берді.
Атребат көшесі
1941 жылғы 30 қарашада Брюссельдегі 101 Rue des Atrébates мекенжайындағы Рита Арнульд пен Зофия Познанская басқаратын, барлау ақпаратын жеткізу үшін қолданылған үйді Функкабвер (Funkabwehr) анықтады. 1942 жылдың ақпан айында Треппер Кеңес Одағының барлау қызметімен байланысын қайта орнатып, жағдай туралы толық мәлімет берді. Кеңес тарапы Трепперге Бельгияда тұратын Кеңес армиясының капитаны Константин Джефремовпен байланыс орнатуды тапсырды. 1942 жылдың мамыр айында екеуі Брюссельде кездесті, онда Треппер Джефремовқа Гуревичтің Бельгия және төменгі елдердегі тыңшылық желісін басқаруды тапсырды. Ол сондай-ақ оған алты ай бойы радио байланысын үзуді бұйырды және Джефремовқа шығындарға 100 000 бельгиялық франк берді. 1942 жылдың мамыр айында Венцель Кеңес Одағына маңызды хабарларды жібере бастады. 1942 жылғы 29-30 маусымда Венцель хабар таратқан 12 Rue de Namur мекенжайындағы үйге Брюссельдегі жергілікті полиция, Абвер офицері Гарри Пипе басшылығымен шабуыл жасады. Венцельді Гестапо алты-сегіз апта бойы тергеп, азаптап, ол барлық жайтты мойындады, соның ішінде ол қолданған шифр кілттерін және оның кодолық атын айтты, бұл Функкабверге топқа тиесілі көптеген бұрынғы хабарларды дешифрлеуге мүмкіндік берді. Венцельдің тапсырған аттарының бірі Раджман болды, ол бақылауға алынып, 1942 жылғы 2 қыркүйекте тұтқындалды. Раджман бірден Абвермен ынтымақтастыққа келісті. 1942 жылғы 12 қазанда Раджманның сүйіктісі Малвина Грубер Брюссельде Абвермен тұтқындалды және ол дереу Абвермен ынтымақтастыққа түсуге келісті. Ол Гуревич туралы айтып, Франциядағы Треппердің тыңшылық желісін жария етті. Джефремов (көздер әртүрлі) сондай-ақ Абверге Симекско компаниясының атын және Франциядағы Треппердің тыңшылық желісін ашты.
Қайта ұйымдастыру
Сокольдар мен Йохан Венцель тұтқындалғанда, Треппер советтік барлаумен радиобайланысын жоғалтты. Треппер Робинсоннан советтік барлаумен радиобайланыс орнатуды сұрады, бірақ ол бас тартты. Треппер Марсельдегі Гуревичке жүгінді және кеңестік байланыс орнату үшін бірнеше рет онымен кездесті, бірақ Гуревич өзінің радиоаппаратын пайдаланудан бас тартты және желі үшін толыққанды жоғалды. Треппер Гросвогельдің нұсқауымен Пьер мен Сюзанн Жироға жүгінуге мәжбүр болды, олардың Сент-Леу-ла-Форетте немесе Ле-Пеккте (мәліметтер әртүрлі) радиоаппараты бар екені анықталды және жабдықты игеруді тапсырды. Сюзанна бұрын Треппер үшін байланыс звеносы ретінде жұмыс істеген, ал олар бұл жұмысқа дайын емес еді; олар сәтсіз аяқталып, Гестапоға қамауға алынды. Азаптағаннан кейін фирманың француздық коммерциялық директоры Альфред Корбин Гестапоға Треппердің тіс дәрігерінің мекенжайын хабарлады. Треппер Париждегі Рю де Соссаи көшесіндегі үшінші қабаттағы бөлмеге қамалды. Оған күн сайын серуендеуге және қалаға қажетті заттар сатып алуға рұқсат берілді, бірақ ол әрқашан екі Sonderkommando күзетшісімен бірге болды. 2002 жылы автор Патрик Марнхэм Треппердің советтік агент Генри Робинсонды ғана ашпағанын, сонымен қатар француз қарсылық қозғалысының көшбасшысы Жан Муленді сатқан адам болуы мүмкін екенін айтты. 1942 жылдың 9 қарашасында Марсельде Гуревич тұтқындалғаннан кейін, ол Парижге көшіріліп, Треппердің жанындағы бөлмеде ұсталды. Екеуінің арасында өзара жаулық болды.
Функсплей
1942 жылдың 25 желтоқсанында Трепперге Гуревичпен бірге «Функшпиль» операциясын жүргізу туралы хабар берілді. 13 ақпанда Треппер Карл Бёмельбургқа тиесілі, Нойли-сюр-Сендегі Виктор Гюго бульвары, 40 нөмірдегі үйге көшірілді. Ал келесі айда Гестапо Треппер мен Гуревичпен тыңшылық желісінің тағы көп мүшелерін анықтау ниетімен ойынға түсті.
Қашу
1943 жылдың 13 қыркүйегінде Треппер Сент-Лазар теміржол станциясына жақын орналасқан «Фармаси Байи» дәріханасына барған кезде гестапоның күзетінен қашып, қайтадан тұтқындалудан құтылды. Ол Георги Де Винтермен байланысқа шығып, екеуі де Ле-Везинеде жасырынуға келісті. Онде ол Хайнц Панницке өзінің жоғалуының қашу емес, тек өмір сүруін қамтамасыз ету және совет тыңдау қызметіне максималды мүмкіндік беру мақсатында жасалған қадам екенін түсіндірді. Ол кезде Треппер Франция, Германия және Бельгияда «ізделініп отырған қауіпті тыңшы» ретінде танылды. Треппер Де Винтер арқылы Сюзанна Спаак пен Жан-Клод Спаакқа «Жан Гилберт» деген лақап атымен хабарласып, Лондондағы советтік әскери атташеге хабар жіберуге және француз коммунистік партиясымен байланыс орнатуға үміттенді, олар да хабар жіберуге мүмкіндігі бар еді. Сюзаннаның көптеген байланыстары болды және Треппер оның ықпалы арқылы Мәскеумен байланыс орнатуды жоспарлады. Олар күтіп отырғанда, Де Винтер Rue Du Chabanais көшесінде жасырынуға болатын тағы бір жерді ұйымдастырды және олар 24 қыркүйекте сол жерге көшті. Треппер бірнеше жексенбі күндері Де Винтерді жіберді, бірақ байланыс орнатылмады. Содан кейін олар Бург-ла-Рейндегі қонақ үйге көшті. Жасырын қызметін қайта бастағысы келген Треппер, Де Винтердің Спаактар үйіне үнемі барып тұратынына байланысты гестапо оны анықтап алуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Ол Жан-Клодтан 100 000 франк сұрады. Жолда Де Винтер 1943 жылдың 17 қазанында Панництің қолына түсті. Осы уақытта Треппер Аутейльдегі шіркеуге барды және гестапоның қара «Ситроен» көлігін байқап, қашып кетті. Бұрынғы агент, 1935 жылы қызметтен босатылған. Лефортово және Бутырка түрмелері.