Кіріспе

20-ғасырлық швед сәулетшісі, кәсіпкер, дипломат және гуманитарлық қызметкер Рауль Густав Валленберг (4 тамыз 1912 – 17 қаңтар 1945 күні жоғалып кетті). 1945 жылдың 17 қаңтарында, Қызыл Армияның Будапештті қоршауы кезінде, СМЕРШ агенттері Валленбергті тыңшылық күдігімен ұстады, одан кейін ол жоғалып кетті. 1957 жылы, жоғалып кеткеннен кейін 12 жыл өткен соң, совет билігі оның 1947 жылдың 17 шілдесінде МКК бас кеңсесінің Любянка түрмесінде тұтқындалған кезде, күдікті миокард инфарктісінен қайтыс болғанын хабарлады. 2023 жылы президент Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандық туралы ақпараттар жинағының бір бөлігі ретінде жарияланған құжатқа сәйкес, сол кездегі КГБ орынбасары Вячеслав Никонов 1991 жылы оның жоғалуының мән-жайларын зерттеу барысында, оның 1947 жылдың соңында совет билігі тарапынан өлімге кесілгенін анықтады. Бұған дәлел – оның яһудилерге ғана емес, сонымен қатар нацистік соғыс қылмыскерлеріне де қудалаудан қашуға көмектескен адамдармен байланысы болуы мүмкін деген болжам. Алайда, бұл туралы нақты дәлелдер жоқ, содан бері оның өлім себебі мен күні даулы болып келеді. Кейбір адамдар 1980 жылдарға дейін совет түрмелері мен психиатриялық ауруханаларда Валленбергке ұқсайтын адамдарды кездестіргендерін айтады. Совет үкіметінің Валленбергті ұстауы мен түрмеге қамауының себептері, сондай-ақ оның өліміне байланысты мән-жайлар және АҚШ барлау қызметімен байланысы әлі де құпия болып сақталуда және олар туралы әртүрлі болжамдар жасалуда. 2016 жылы Швециялық салық агенттігі оны қаза тапқан деп жариялады, ал ресми өлім күні 1952 жылдың 31 шілдесі деп белгіленді. Венгриялық еврейлерді құтқарудағы сәтті күш-жігерінің нәтижесінде Валленберг өлімінен кейін ондаған жылдар бойына көптеген гуманитарлық наградаларға ие болды. 1981 жылы АҚШ конгрессмені Том Лантос, Валленбергтің құтқаруының арқасында аман қалғандардың бірі, Валленбергтің АҚШ-тың құрметті азаматы етілуіне қатысты заң жобасын ұсынды. Осы құрметке ие болған екінші адам осылайша танылды. Валленберг Канада, Венгрия, Австралия, Ұлыбритания және Израильдің де құрметті азаматы атанды. 1963 жылы Израильдің "Яд-Вашем" мекемесі Валленбергті "Ұлттар арасындағы әділ кісі" деп таныды. Оның құрметіне көптеген ескерткіштер орнатылды және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көшелер оның есімімен аталды. АҚШ-тағы Рауль Валленберг комитеті 1981 жылы "Рауль Валленбергтің гуманитарлық идеалдарын және зорлық-зомбылықсыз батылдығын мәңгі есте сақтау" мақсатымен құрылды. Ол осы мақсаттарға қол жеткізген адамдарды марапаттау үшін жыл сайын Рауль Валленберг сыйлығын табыстайды. 2012 жылы АҚШ Конгресі Валленбергке "Холокост кезіндегі ерліктері мен жетістіктері үшін" Конгресс Алтын медалін табыстады. Жарқын болған құжаттар Рауль Валленбергтің ЦРУ-дың алдыңғы ұйымы – Стратегиялық қызметтер кеңсесімен (OSS) жұмыс істегенін растады. Кейбір деректер бойынша Валленберг Венгриядағы Холокосттан аман қалған 100 000 яһудиді құтқаруға жауапты болған, бірақ тарихшылар бұл санды асыра айтылған деп санайды. "Яд-Вашем" қорғау құжаттарын алған адамдардың санын шамамен 4500 адам деп есептейді.

Ерте өмір

Валленберг 1912 жылы Стокгольмге жақын жердегі Лидинго муниципалитетінде дүниеге келді. Оның анасының әжесі мен атасының әжесі Пер Йохан Висинг және оның әйелі Софи Висинг (туған тегі Бенедикс) 1882 жылы жазғы үй салған. Оның әкесінің атасы Густав Валленберг Токио, Стамбул және София қалаларына елші болып тағайындалған. Оның ата-анасы 1911 жылы үйленді: Рауль Оскар Валленберг (1888–1912), швед теңіз флоты офицері, және Мария "Мадж" София Визинг (1891–1979). Оның әкесі ол дүниеге келмей үш ай бұрын қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды, ал анасының әжесі оның туылғанына үш ай өткен соң пневмониядан қайтыс болды. Оның анасы мен әжесі екеуі де жесір қалды. Олардың Гай фон Дардель есімді ұлы мен Нина Лагергрен есімді қызы болды. Орта мектепті бітіргеннен кейін және Швеция әскеріндегі міндетті сегіз айлық қызметтен кейін, Валленбергтің әжесі оны Парижге оқуға жіберді. Ол онда бір жыл оқыды, содан кейін 1931 жылы АҚШ-тағы Мичиган университетінде сәулет өнері мамандығы бойынша білім алды. Ол демалыс күндерін Америка Құрама Штаттарын зерттеуге арнады, ал автостоппен саяхаттау оның сүйікті әдісі болды. Өзінің тәжірибесі туралы ол әжесіне былай деп жазды: "Босқындар сияқты саяхаттағанда, бәрі өзгеше болады. Сіз үнемі сақ болуыңыз керек. Сіз күн сайын жаңа адамдармен жақын қарым-қатынаста боласыз. Автостоппен саяхаттау сізге дипломатия мен сыпайылыққа үйретеді". Валленберг өзінің бір он алтыншы бөлігі еврей тегінен екенін білді және оған мақтан тұтты. Ол оның арғы атасы (анасының әжесінің әкесі) Михаэль Бенедикстен шыққан, ол 1780 жылы Стокгольмге көшіп келіп, христиан дінін қабылдады. Ингемар Хедениус (Швецияның жетекші философтарының бірі) 1930 жылы Раульмен бірге әскери қызмет кезінде әскери ауруханада болған кездегі әңгімелерін еске алады: Біз ұзақ және жақын әңгімелестік. Оның болашаққа қатысты көптеген ойлары мен жоспарлары болды. Мен одан үлкен болсам да – қызметті қашан өткізуді өзіңіз таңдай аласыз – мен оған қатты таң қалдым. Ол өзінің еврей тегіне мақтан тұтты және, менің есімде, оны біршама асыра айтқан болуы керек. Оның: "Мен сияқты Валленберг және жартылай еврей адамды ешкім жеңе алмайды" дегені есімде. Рауль Валленбергтің еврей тегін Швеция зерттеушісі Пол А. Левин де қолдайды, ол Валленберг туралы монографиясында былай жазды: Жалпы келісім бойынша, он сегізінші ғасырдың соңында Бенедиктс есімді неміс еврейі Швецияға көшіп келді, соның нәтижесінде [Раульдің] Валленбергтер отбасының тегі қалыптасты. Ол 1935 жылы Мичиган университетін бітірді. Швецияға оралғаннан кейін ол өзінің американдық дипломының сәулетші ретінде жұмыс істеуге құқық бермейтінін анықтады. Содан кейін сол жылы оның атасы Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласындағы швед компаниясының кеңсесінде оған жұмыс табуға көмектесті, бұл компания құрылыс материалдарын сатты. Оңтүстік Африкада алты ай жұмыс істегеннен кейін ол Хайфадағы Голландия банкінің филиалында жаңа жұмысқа кірісті. Ол 1936 жылы Швецияға оралды, және әкесінің туысы және куәгері Якоб Валленбергтің көмегімен Стокгольмдегі Орталық Еуропа сауда компаниясында жұмысқа орналасты, бұл компания Стокгольм мен Орталық Еуропа арасында экспорттық-импорттық саудамен айналысты, ал оның иесі венгр еврейі Кálmán Lauer болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1938 жылдан бастап, Миклош Хортидің регенттігімен Венгрия Корольдігі, 1935 жылы нацистер Германияда қабылдаған, «Нюрнберг нәсілдік заңдары» деп аталатын еврейге қарсы шаралардың үлгісімен бірнеше заңдар қабылдады. Немец заңдары сияқты, венгр заңдары да еврейлерді белгілі бір мамандықтардан шектеуге, мемлекеттік және қоғамдық қызметтегі еврейлердің санын азайтуға, сондай-ақ әртүрлі нәсілдік некелерге тыйым салуға баса назар бөлді. Осы себепті Валленбергтің іскер серігі Кальман Лауэрге туған Венгриясына бару қиын болды, ол Германияның ықпалына одан да тереңірек еніп жатқан еді. Венгрия 1940 жылдың қараша айында Остік державалардың құрамына кірді, ал 1941 жылдың маусымында нацистер жетекшілік еткен Кеңес Одағына жасалған шабуылға қосылды. Қажеттілік туындаған соң Валленберг Лауэрдің жеке өкілі болды. Ол Лауэрдің тапсырмасымен Венгрияға іссапармен барды және Будапештте қалған Лауэрдің туыстарының жағдайын тексеру үшін сапарлады. Көп ұзамай ол венгр тілін үйреніп, 1941 жылдан бастап Будапештке жиі сапарлай бастады. Бір жылдың ішінде Валленберг компанияның тең иесі және халықаралық директоры болды.

"Пимпернел" Смит фильмінің көрсетілімі

Валленберг 1941 жылғы британдық нацистерге қарсы үгіт-насихат триллері "Пимпернел" Смиттен тікелей шабыттанды. Бұл фильм Швецияда тыйым салынған еді, бірақ Валленберг пен оның әпкесі Нина Стокгольмдегі британ елшілігінде жеке көрсетілімге шақырылды. Профессор Смит (Лесли Ховард сомдады), жиырма сегіз еврейді нацистерден құтқарғаннан кейін, Нина: "Біз бұл фильмді таң қалдыратын деңгейде керемет деп ойладық. Орындықтан тұрғанда Рауль: "Мен де осы сияқты нәрсе жасағым келеді" деді".

Соғыс босқындары жөніндегі кеңестің жұмысқа алуы

1944 жылдың мамыр айының соңында Джордж Мантелло румын дипломаты Флориан Манилудан алған екі маңызды есепті дереу жариялады. Манилу, Мантеллоның өтініші бойынша Румыния мен Будапештке фактілерді анықтау сапарынан оралғаннан кейін, Миклос "Моше" Крауштан материал алды, ол Карл Лутцпен бірге еврейлерді құтқару үшін жұмыс істеді. Есептердің бірі рабби Хаим Михаэль Дов Вайсмандлдің 33 беттік Аушвиц хаттамаларының қысқартылған нұсқасы (яғни Врба Ветцлер және Розин Мордовичтің есептері) болды. Бұл есептерде Аушвиц-Биркенау қырып тастау лагерінің жұмысы егжей-тегжейлі сипатталған. Екіншісі – 19 маусым 1944 жылға дейінгі жағдай бойынша 435 000 венгр еврейінің геттоға бөлінуі және Аушвицке қалалар бойынша депортациясы туралы 6 беттік венгр есебі. Мантелло есептерді алғаннан кейін дереу олардың қорытындыларын жариялады. Бұл Швейцарияда еврейлерге қарсы бұрын-соңды болмаған қатілдікке қарсы кең ауқымды наразылықтарға әкелді және Хортиге Рузвельт пен Черчилльдің Уинстон Черчилльдің хаты арқылы қорқытуға себеп болды: «Венгриядағы еврейлерді қудалау және оларды жау территориясынан шығару бүкіл әлем тарихында жасалған ең үлкен және ең қорқынышты қылмыс болуы мүмкін». АҚШ Президенті Франклин Д. Рузвельт әкімшілігі еврейлерге қарсы геноцидтің шешімін табу үшін жаңадан құрылған Соғысқа қашқындар кеңесіне (WRB) жүгінді. АҚШ Қазынашылық департаментінің шенеунігі Ивер С. Олсен WRB өкілі ретінде Стокгольмге жіберілді және венгр еврейлерін құтқару жоспарын жасау міндеті қойылды. Олсен WRB-дегі міндеттерімен қатар, АҚШ-тың соғыс кезіндегі тыңшылық қызметі – Стратегиялық қызмет кеңсесінің (OSS) Стокгольм станциясында «Валюта операцияларының» бастығы ретінде жасырын жұмыс істеді. Миклос «Моше» Краушпен бірге олар «қорғау паспорттарын» (нем. Schutz Pass) шығарды, олар иелерін репатриацияны күтіп тұрған швед азаматтары ретінде анықтады және осылайша оларды депортациялаудан сақтады. Бұл құжаттар заңды болмаса да, ресми болып көрінді және көбінесе неміс және венгр билігі тарапынан қабылдалды, кейде олар да пара алды. Америкалық еврейлер Соғысқа қашқындар кеңесі үшін жинаған ақшаға Уолленберг Будапештте 32 ғимаратты жалға алып, оларды дипломатиялық иммунитетпен қорғалған аумақтан тыс деп жариялады. Ол ғимараттардың есіктеріне «Швед кітапханасы» және «Швед ғылыми-зерттеу институты» деген жазулар іліп, алдамшылықты күшейту үшін ғимараттардың алдыңғы жағына үлкен швед туларын іліп қойды. Ақырында ғимараттарда 10 000-ға жуық адам тұрды. Бағдарламаның ең жоғары нүктесінде 350-ден астам адам еврейлерді құтқару жұмысына қатысты. Сара Салкахази еврей әйелдерін жасырып жатқан кезде ұсталып, «Жолжын крест» партиясының мүшелері тарапынан өлтірілді. Тибор Барански 22 жастағы діни студент болды, оны Папалық нунций Монсеньор Анджело Ротта еврейлерді құтқару үшін жұмысқа алды. Ватикан өкілі болып көрінген Барански 3000-ға жуық еврейді құтқарды. Ол дипломаттармен, соның ішінде Валленбергпен де ынтымақтастықпен жұмыс істеді. Ол Валленбергпен бірнеше рет телефон арқылы кездесіп, сөйлескен. Барански Валленбергтің мотивациясын «құдайлық адамгершілік сүйіспеншілік» деп сипаттады. «Біз бірден бір пікірде болғанымызды, бірдей шалақылық пен бірдей шешімділік танытқанымызды білдік», - деді Барански. Швейцариялық дипломат Карл Лутц 1944 жылдың көктемінде Швейцария елшілігінен қорғау паспорттарын шығарды; ал итальяндық бизнесмен Джорджио Перласка испан дипломаты болып көрініп, жалған визалар шығарды. Португалиялық дипломаттар Сампаио Гарридо мен Карлос де Лиз Тексейра Бранкиньо босқындарды депортация мен өлтіруден қорғау үшін үйлер мен пәтерлерді жалға алды және шамамен 1000 венгр еврейіне қауіпсіз жолдама берді. Бербер Смит (Барбара Хогг), Лолле Смиттың қызы (1892–1961), Н. В. Philips Budapest директоры және британдық MI6 үшін жұмыс істейтін голланд тыңшысы, кейіннен оның әйелі болғанын мәлімдеді, сонымен қатар оның ұлы сияқты Валленбергке көмектесті. Алайда ол уақытша Валленбергтің әріптесі Ларс Бергпен тұрмысқа шыққан, кейін шотландтық офицерге үйленген; бұл Валленберг гомосексуал болған деген пікірлерді жоққа шығарған жоқ. Валленберг әр түн сайын басқа үйде ұйықтап, Арроу Крос партиясының мүшелері немесе Адольф Эйхманның адамдары ұстап алмау немесе өлтіруден сақтанды. Кеңес әскері Будапештті басып алғанға дейін екі күн бұрын Валленберг Эйхманмен және Германияның Венгриядағы әскерлерінің жоғарғы қолбасшысы генерал-майор Герхард Шмидтхубермен келіссөздер жүргізді. Валленберг Жебелі крест партиясының мүшесі Пал Сзалайға пара беріп, ол бағындырушы немістерді Будапешт геттосын жарып, шамамен 70 000 еврейді өлтіру жоспарынан бас тартуға көндірді. Бұл ескертпе сонымен қатар немістерді Будапешттегі қалған еврейлерді өлім маршына ұйымдастырудың соңғы әрекетін тоқтатуға көндірді, соғыс аяқталғаннан кейін оларды соғыс қылмысы үшін соттаумен қорқытып. Валленберг (Сзалайдың куәлігі берілген кезде қазірде қайтыс болған) жүздеген адамдарды құтқарды, бірақ геттоны құтқару жоспарына тікелей қатыспады. Перласка испан консулының міндетін атқару кезінде геттоны өртеу ниеті туралы білді. Оқиғаға қатты қайғырып, ол Будапешт қалалық әкімдігінің жертөлесінде кеңсесі орналасқан Венгрияның ішкі істер министрі Габор Вайнамен тікелей кездесуді сұрады және Перласка Испанияда тұратын «3000 венгр азаматы» (іс жүзінде, әлдеқайда аз саны) үшін заңдық және экономикалық шаралар қолданумен қорқытты, сондай-ақ Латын Америкасының екі республикасында тұратын венгр азаматтарына ұқсас қараумен қорқытты, министрді жобадан бас тартуға мәжбүрледі. Бұл келесі күндері орындалды. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, швед консулдығының ғимараты әлі де сақталып тұр, ол Геллет қонақүйінің артындағы төбеде орналасқан, алдыңғы жағында Валленберг туралы мәлімет бар.

Жоғалу

1944 жылдың 29 қазанында маршал Родион Малиновский басқаратын 2-ші Украина майданының күштері Будапештке қарсы шабуылға көшті. Желтоқсанның соңына қарай қала совет әскерлерімен толық қоршалды. Дегенмен, Будапешттің неміс қолбасшысы, СС генерал-лейтенанты Карл Пфеффер-Вильденбрук, капитуляциялану туралы барлық ұсыныстан бас тартып, Будапештің ұзақ және қанды қоршауға түсуіне себепкер болды. 1945 жылдың 17 қаңтарында, шайқас қызып тұрғанда, Валленберг генерал Малиновскийдің Дебрецендегі штабына шақырылып, оның тыңшылық әрекеттеріне қатысты айыптауларға жауап берді. Валленбергтің соңғы сөздері: "Мен Малиновскийге қонақ ретінде немесе тұтқын ретінде бара жатырмын, әлі білмеймін". 1993 жылы бұрынғы құпия советтік әскери архивтерінен табылған және швед газеті Svenska Dagbladet-те жарияланған құжаттар, Валленбергті тұтқындауға бұйрық бергеннің қорғаныс жөніндегі комиссардың орынбасары (кейіннен совет премьері болған) Николай Булганин екенін көрсетті. Бұл бұйрық Валленберг жоғалып кеткен күні Малиновский штабына жіберілген. 2003 жылы советтік соғыс кезеңіндегі хат-хабарлардың қайта қаралуы венгр саясаткері және советтік барлау агенті болған Вилмос Бёмнің Валленбергтің атын СМЕРШ-ке тыңшылықпен байланысты болуы мүмкін деген күдікпен ұстауға ұсынған болуы мүмкін екенін көрсетті. Валленбергтің тұтқындалғаннан кейінгі тағдыры туралы ақпарат көбінесе болжамдарға негізделген, оны түрмеде кездестіргендер көп болды. Валленберг Дебреценнен пойызбен Румыния арқылы Мәскеуге жеткізілді. Совет билігі оны Швециядағы дезертирлерге айырбастау мақсатымен Мәскеуге жеткізген болуы мүмкін. Владимир Деканозов 1945 жылдың 16 қаңтарында швед үкіметін Валленбергтің совет билігінің қорғауында екені туралы хабардар етті. 1945 жылдың 21 қаңтарында Валленберг Любянка түрмесіне ауыстырылып, Румыниядағы неміс елшілігінде полиция атташесі болған Густав Рихтермен бірге 123-ші камерада ұсталды. Рихтер 1955 жылы Швецияда куәлік бергендей, Валленберг 1945 жылдың ақпан айының басында шамамен бір жарым сағатқа созылған тексеруден өтті. 1945 жылдың 1 наурызында Рихтер камерасынан шығарылып, енді Валленбергті көрген жоқ. 1945 жылдың 8 наурызында советтік бақылаудағы мажар радиосы Валленберг пен оның жүргізушісі Дебреценге бара жатқанда өлтірілгенін хабарлады, олардың Жедел Сақшылар партиясы немесе Гестапо тарапынан өлтірілген болуы мүмкін екенін айтты. Швецияның сыртқы істер министрі Остен Уден және Совет Одағындағы елшісі Стаффан Сёдерблом олардың қайтыс болғанын дұрыс емес деп есептеді.

Өлім

1957 жылғы 6 ақпанда Кеңес үкіметі 1947 жылғы 17 шілдеде жазылған құжатты жариялады: “Сізге жақсы таныс болған тұтқын Валленберг бүгін түнде өзінің камерасында күтпеген жерден қайтыс болды, бұл жүрек талмасы немесе жүрек жеткіліксіздігінің салдары болуы мүмкін. Сіздің нұсқауларыңыз бойынша, Валленбергті жеке өзімнің қамқорлығыма алғандықтан, өлім себебін анықтау үшін мәйіттің сараптамасын жасауға рұқсат беруді сұраймын. Мен министрге жеке хабарластым және мәйітті сараптамасыз кремациялауға бұйрық берілді”. 1989 жылы Валленбергтің жеке заттары, оның ішінде паспорты мен темекі салғышы отбасына қайтарылды. Кеңес шенеуніктері бұл заттарды дүкен қоймасындағы сөрелерді жаңарту кезінде тапқандарын айтты. 1991 жылы Ресей үкіметі Вячеслав Никоновты Валленбергтің тағдырын зерттеуге тағайындады. Ол Валленбергтің 1947 жылы Любянкада тұтқын ретінде өлімге кесілгенін тұжырымдады. Ол совет құпия қызметтерінің у зертханасында сынақтан өткен С2 улы газының (карбиламинохолин хлориді) құрбаны болуы мүмкін. 2000 жылы Мәскеуде Александр Николаевич Яковлев Валленбергтің 1947 жылы Любянка түрмесінде атылып өлтірілгенін мәлімдеді. Ол бұрынғы совет құпия полициясының бастығы Владимир Крючковтың жеке сөйлесуде оған оқ ату туралы айтқанын жеткізді. Бітімде Валленбергтің не үшін өлтірілгені және үкімет неліктен оның туралы жалған мәлімдеме жасағаны түсіндірілмеді. Генерал Павел Судоплатов Валленбергтің НКВД химияшысы және сауалдаушы Григорий Майрановскийтың берген уынан қайтыс болғанын мәлімдеді. 2000 жылы Ресей прокуроры Владимир Устинов Валленберг пен оның жүргізушісі Лангфельдерді «саяси қуғын-сүргін құрбандары» ретінде ақтау туралы үкім шығарды. 2007 жылғы қыркүйекте Ресей үкіметі Валленбергке қатысты құжаттарды Ресейдің бас раввиніне тапсырды. Бұл құжаттар Мәскеудегі еврей мұражайы мен төзімділік орталығында сақталуы тиіс болды. 2016 жылғы тамызда Валленбергтің өлімі туралы жаңа мәліметтер пайда болды, КГБ төрағасы Иван Серовтың күнделігі оның немересі үйінің қабырғасында жасырылған күйінде табылғаннан кейін. «Валленбергтің 1947 жылы жойылғанына күмәнім жоқ», - деп жазды Серов.

Өліміне қатысты даулар

Бірнеше бұрынғы тұтқындар Валленбергті 1947 жылы қайтыс болғаннан кейін көргендерін мәлімдеді. 1949 жылдың ақпан айында бұрынғы неміс полковнигі Теодор фон Дюфвинг, соғыс тұтқыны, Валленберг туралы мәлімдеме жасады. Киров транзиттік лагерінде, Воркутаға көшіріліп бара жатқанда, Дюфвинг азаматтық киім киген, жеке күзеті бар бір тұтқынмен кездесті. Тұтқын өзін швед дипломаты деп таныстырып, "үлкен қателік болды" деп сол жерде екенін айтты. Нацистерді іздеуші Саймон Визенталь Валленбергті іздеді және бірнеше куәліктер жинады. Мысалы, 1962 жылы КГБ-дан дезертир болған Олег Пенковскиймен байланысы үшін Любянка түрмесіне қамалған британдық бизнесмен Гревилл Уинн, өзін швед дипломаты деп айтқан адаммен сөйлескенін, бірақ оның бетін көре алмағанын мәлімдеді. Ефим (немесе Ефим) Мошинский 1962 жылы Врангель аралында Валленбергті көргенін айтады. Бір куәгер Валленбергті 1960 жылдары ол жұмыс істеген совет түрмесінде көргенін мәлімдеді. 1970 жылдардың ортасында коммунистік партия қабылдауында совет түрмелеріндегі жағдай туралы жеке әңгіме кезінде КГБ генералы: "Любянка түрмесінде ондаған жылдардан бері отырған шетелдік тұтқын бар болғандықтан, жағдай соншалықты қиын болмауы мүмкін" деген пікір білдірді. Джон Фаркас Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарсылық қозғалысында болды және Валленбергті соңғы рет тірі көрген адам деп есептеледі. Фаркастың ұлы Валленбергті "1980 жылдарға дейін совет түрмелері мен психиатриялық ауруханаларда" көргендер туралы мәлімдеме жасады.

Валленбергті табуға тырысу

1970 жылдардың соңында Валленбергті құтқарылған адамдардың бірі Аннет Лантос Халықаралық еркін Валленберг комитетін құрды, бұл Одаққа оның жоғалуы туралы жауап беруге қысым көрсету үшін жасалды. Кейін ол АҚШ президенті Джимми Картерден одан әрі ақпарат алуға тырысты, «Президент Картерге сұрақ» радио бағдарламасына пошта карточкасын жіберіп, сондай-ақ Саймон Визенталь мен Джек Андерсонмен бірлесіп Валленбергтің тарихын «Вашингтон Пост» газетінде жариялады. Бұл күш-жігерді байқаған және Швеция Валленбергті табу үшін жеткілікті күш жұмсамағанына ашуланған Валленбергтің жартылай қарындасы Нина Лагергрен Лантоспен бірге науқан жүргізу үшін АҚШ-қа сапар шекті. Лантос пен Лагергреннің күш-жігері нәтижесінде сенатор Дэниел Патрик Мойнихан басшылығымен Конгрестегі еркін Валленберг комитеті құрылды, оның мақсаты Валленбергке не болғанын анықтау болды. Лантостың күйеуі және Холокосттан аман қалған Том, 1980 жылы Өкілдер палатасына сайланғаннан кейін Валленберг туралы жауаптар алу үшін Конгрестегі күресін жалғастырды.

Құрметті азамат

Том Лантостың Конгресстегі өкілі ретінде жасаған алғашқы әрекеттерінің бірі Валленбергті құрметті американдық азамат деп тану болды. Президент Картер Кеңес Одағының Америкаға американдық емес азамат туралы сұрақтарға жауап бермейтінін айтқаннан кейін, Лантос сенатор Мойниханмен бірге Валленбергті осындай деп тану туралы заң жобасын қабылдау үшін жұмыс істеді. Бұл күш-жігер "60 минут" телеарнасының Валленберг туралы хабарламасын көрсетуімен, резолюция Конгресс арқылы өтіп жатқанда күшейе түсті. Жаңадан сайланған президент Рональд Рейган бағдарламаны тамашалап, Лантос пен Мойниханға қосылып, резолюцияның қабылдануын қолдады. Ақырында ол 396–2 дауыспен қабылданды және Рейган оны дереу заңға қол қойды, осылайша Валленбергті Конгресс актісімен құрметті американдық азамат деп жариялаған тарихтағы екінші адам (алғашқысы Уинстон Черчилль) етті. Белгілі физик, CERN зейнеткерлікке шығып, қалған өмірін өзінің жартылай бауырының тағдырын анықтауға арнады. Ол Кеңес Одағына шамамен 50 рет барып, зерттеулер мен талқылаулар жүргізді, соның ішінде Владимир түрмесінің мұрағаттарын қарады. Жылдар бойы фон Дардель өзінің ізденістеріне қатысты 50 000 беттен тұратын сұхбаттар, журналдық мақалалар, хаттар және басқа да құжаттардан тұратын мұрағатты жинады. 1991 жылы Дардель Валленбергтің тағдыры туралы ақпаратты іздеу үшін бұрынғы Кеңес Одағының он бір әскери және үкіметтік мұрағаттарын қарау үшін швед-орыс жұмыс тобын құрды, бірақ топ пайдалы ақпарат таба алмады. Көптеген адамдар, оның ішінде фон Дардель мен оның қыздары Луиза мен Мари, Валленбергтің қазасы туралы әртүрлі нұсқаларды қабылдамайды. Олар Ресей, Швеция және Венгриядағы мұрағаттарды бейтарап зерттеушілерге ашуды жалғастыруда.

Қазіргі кездегі әрекеттер

2012 жылы Ресей Федералды қауіпсіздік қызметінің тіркеу бөлімінің басшысы, генерал-лейтенант Василий Христофоров Валленберг ісі әлі де ашық екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ, Валленбергті ұстауға жауапты болған Совет Одағының және арнайы қызметтерінің кез келген құпияны жасыру туралы айыптауларын жоққа шығарды, "бұл басқа мемлекет және басқа арнайы қызмет" деді.

Өлі деп танылған

2016 жылдың 29 наурызында Швецияның салық агенттігі Рауль Валленбергті қаза тапқан деп жариялау үшін өтініш берілгенін хабарлады. Егер ол 2016 жылдың 14 қазанына дейін салық агенттігіне хабарласпаса, заң бойынша қаза тапқан деп жарияланатыны айтылды. Валленберг өтініш арқылы қазан айында заңды түрде қаза тапқан болып танылды. Өлімнің жағдайы белгісіз болған басқа да жағдайлардағыдай, швед салық агенттігі оның қайтыс болған күнін 1952 жылдың 31 шілдесі деп тіркеді, ол жоғалып кеткеннен кейін бес жыл өткен соң болды.

Ақпараттық байланыс

1996 жылдың мамыр айында Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) Рауль Валленбергке қатысты бұрын құпия деп саналған мыңдаған құжатты, Ақпарат алу еркіндігі туралы заңға сәйкес келіп түскен өтініштерге жауап ретінде жариялады. Бұл құжаттарда ЦРУ-ның соғыс жылдардағы алдыңғы ұйымы – Стратегиялық қызмет кеңсесінің (ССҚ) қызметкерлерінің тізімі келтірілген. Сондай-ақ, құжаттардың ішінде 1954 жылғы анонимді ЦРУ дереккөзінен алынған, Стокгольмде тұратын венгр эмигрантты анықтаған хатбарлама бар. Автордың сөзіне қарағанда, ол: "Валленбергті Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ССҚ агенті ретінде Венгрияға енгізуге көмектескен". ССҚ хабарламасында Валленбергтің MFM-нің жоғары дәрежелі мүшесі Геза Сооспен байланыстары көрсетілген. Хабарламада Соосқа Будапешттегі швед елшілігі арқылы ғана хабарласуға болатыны түсіндірілген, ал бұл елшілік Валленбергтің жұмыс орны болған және оның венгр еврейлеріне көмектесу жөніндегі операциялық орталығы қызметін атқарған. Аталған хабарламадағы Валленбергтің "Егер ол (Соос) Будапештте болмаса, білетін болады" деген пікірі де қызығушылық тудырады, себебі 1944 жылдың қараша айына қарай Соос жасырын өмір сүрген және оның қайда екені туралы ақпарат тек MFM-мен тығыз байланыста болған адамдарға ғана белгілі болды.

Отбасы

2009 жылы журналист Джошуа Прагер Уолл-стрит журналында Рауль Валленбергтің жоғалуы оның отбасына қаншалықты ауыр соққы болғанын баяндайтын мақала жазды. Оның анасы Май және әкесі Фредрик фон Дардель қалған өмірін ұлын іздеумен өткізді. 1979 жылы екеуі де таблетка ішіп, екі күн аралықта өз-өзіне қол жұмсады. Олардың қызы, Нина Лагергрен, Раульдің туған әпкесі, ата-анасының өз-өзіне қол жұмсауының себебін ұлын ешқашан таба алмау деген үмітсіздікке байланысты деп есептеді. Лагергрен мен Раульдің туған ағасы Гай фон Дардель ұйымдар құрып, ағасын табуға немесе оның қайтысын растауға тырысты. Ата-аналарының өтініші бойынша, олар 2000 жылға дейін ол тірі деп есептеуге тиіс болды. Автор Алан Лелчук, Валленбергтің КГБ тергеушісімен және басқа да адамдармен сұхбаттасып, отбасының ықпалды мүшелері Раульді табу үшін өздерінің мүмкіндіктерін пайдаланбауды таңдаған болуы мүмкін деген оймен роман жазды, себебі бұл олардың жасаған жамандықтарына назар аударуы мүмкін еді, сондай-ақ олар оны адамгершілігі үшін ғана емес, сонымен қатар оның гомосексуализмі үшін де ұят көріп, жағымсыз санаған болуы мүмкін.

Құрметтер

Валенбергтің есіне арналған көптеген құрметтер, ескерткіштер мен мүсіндер орнатылды. Олардың арасында Холокосттан құтқарылғандарды зерттейтін және оларды мойындауды қолдайтын Халықаралық Рауль Валленберг қоры – үкіметтік емес ұйым, оның құрметіне аталды.

Валенберг мифы

2004 жылы мажар тарихшысы және Холокосттан аман қалған Рэндольф Л. Брахам Валленбергтің құтқару қызметін мифологиялық бейнелеу туралы сөз қоздырды. Брахам Валленбергтің құтқару қызметі 1944 жылдың қазан айындағы Жебелі крест төңкерісінен кейін ғана шын мәнінде басталғанын, ал қоршау кезінде ең жоғары деңгейге жеткенін айтты. Ол жеке батырлығы мен дипломатиялық қолдауы арқасында Валленберг 7000-нан 9000-ға дейін еврейлерді құтқара алғанын анықтады. Дегенмен, Суық соғыс кезінде оның қазасы Батыс елдерінің кеңеске қарсы насият құралы ретінде пайдаланылды; «Кеңес Одағының қылмысы» одан да ауыр көрінуі үшін оның құтқару операциялары әлдеқайда үлкейтілді. Валленберг Будапешттегі барлық еврейлерді, немесе кемінде 100 000-ын құтқарушы ретінде ресми мәлімдемелерде, сондай-ақ көптеген танымал кітаптар мен деректі фильмдерде дұрыс емес көрсетілді. Осының салдарынан Будапешттегі басқа агенттердің құтқару жұмыстары назардан тыс қалды немесе ескерілмеді. Израиль тарихшысы Йегуда Бауэр Валленбергтің құтқарған адамдарының санын 4500 деп бағалайды. Лютц және басқа бейтарап елшілер одан да көп еврейлерді құтқарды, бірақ Валленберг нацистер мен олардың Жебелі крест серіктестеріне қарсы тұра білген жалғыз адам болды. Бауэрдің сөзіне қарағанда, соғыстан кейін еврей аман қалғандардың Валленберг туралы куәліктерінде «әқиқат пен қиялдағы араласу» болғанымен, Валленбергтің «атағы оның ерекше ерліктерімен толыққанды ақталады». Бауэр сондай-ақ Валленберг пен басқа еврей емес құтқарушылардың батырлық әрекеттеріне назар аудару, Будапештте соңғы айларда құтқару шараларын жүзеге асырған және босатылғаннан кейін ұмытылған еврейлердің батырлығын жасырады деп атап көрсетті. Бауэрдің пікірінше, Валленберг қарапайым мінезді адам болған және қиялдағы оқиғалар мен асыра сілтеулерді қабылдамас еді.

Фильм

Валленбергтің өміріне арналған бірнеше фильм түсірілді, оның ішінде 1985 жылы теледидарға түсірілген "Валленберг: Батырдың тарихы" (1985) фильмі, Ричард Чемберленнің қатысуымен, 1990 жылғы шведтік "Good Evening, Mr. Wallenberg" фильмі, Stellan Skarsgård есімді актердің ойнауымен, сондай-ақ "Рауль Валленберг: Тірілей көмілген" (1984), AFI сыйлығын жеңіп алған "Рауль Валленберг, Between The Lines" (1985) және "Валленбергті іздеу" (2003) сияқты түрлі деректі фильмдер. Ол испандық "El ángel de Budapest" телесериалында да пайда болады, оны Иван Фенио сомдайды. Сериалда оның туыстары мен Виннипегтен келген адвокат оның ісі бойынша әлі де тергеу жүргізіп жатыр, бұл сериал Канадада көрсетілді және Bravo! телеарнасында трансляцияланды.

Өнер

Валленберг суретші және Холокосттан аман қалған Алиса Лок Чахананың туындыларында маңызды рөлде бейнеленген, оның әкесі Валленбергтің арқасында құтқарылған.

Музыка

"Wallenberg" (1982) – Бернард Сжайнердің музыкалық жобасы The (Hypothetical) Prophets тобының әні. "Raoul Wallenberg" (1991) – Энди Ирвиннің Rude Awakening альбомындағы ән.