Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз астрономы және картографы (1688–1768)
French astronomer and cartographer (1688 1768)
Жозеф Николя Делиль (ʒozɛf nikɔla dəlil; 4 сәуір 1688 – 11 қыркүйек 1768) – француз астрономы және картографы. Делиль ең көп танымал 1732 жылы оның ойлап тапқан Делиль шкаласымен – температура шкаласы.
Joseph Nicolas Delisle (ʒozɛf nikɔla dəlil; 4 April 1688 – 11 September 1768) was a French astronomer and cartographer. Delisle is mostly known for the Delisle scale, a temperature scale he invented in 1732.
Өмір
Жозеф Парижде Клод Делильдің (1644–1720) 11 ұлының бірі болып дүниеге келді. Көптеген бауырлары сияқты, соның ішінде Гийом Делиль, ол бастапқыда классикалық білім алды. Бірақ көп ұзамай ол Жозеф Лиото мен Жак Кассинидің басшылығымен астрономияға көшті. 1714 жылы ол Жакомо Филиппо Маралдидің шәкірті ретінде Француз ғылым академиясына қабылданды. Келесі жылы ол Араго дағын Араго бұл дақты танымал астрономнан бір ғасыр бұрын ашты. Ол жақсы ғалым болғанымен, бай отбасынан шыққанмен, көп ақшасы болған жоқ. 1712 жылы ол Люксембург сарайында обсерватория құрып, үш жылдан кейін «Отель де Таранн» үйіне көшті. 1719 жылдан 1722 жылға дейін ол Корольдік обсерваторияда жұмыс істеді, содан кейін Люксембург сарайындағы өзінің обсерваториясына қайта оралды. 1725 жылы оның өмірі түбегейлі өзгерді, Ресей императоры Ұлы Петр оны Санкт-Петербургке шақырып, астрономия мектебін құруға және басқаруға бұйырды. Бірақ ол 1726 жылы ғана келді, император қайтыс болғаннан кейін. Ол өте бай және танымал болды, сондықтан 1747 жылы Парижге оралғанда Клюни сарайында жаңа обсерватория салдырды, кейіннен оны Шарль Мессье мәшһүр етті. Ол сондай-ақ Академиядан Астроном атағын алды. Ресейде ол Витус Беринг қолданған Солтүстік Тынық мұхитының картасын жасады. 1725 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды және 1749 жылы Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі аталды. 1760 жылы ол халықаралық ғылыми қауымдастыққа 1761 жылғы Венераның транзитін бақылауды үйлестіруді ұсынды, осы арқылы Жердің Күннен абсолютті қашықтығын анықтауға болады. Ол Жер бетіндегі осы транзит қай жерде көрінетінін және түрлі бақылау станцияларының қайда орналасу керектігін көрсететін карта жасады. Осы бақылау жұмыстарын жүзеге асыруға Жеті жылдық соғыс кедергі келтірді (1768). Делиль және оның серіктері 1740 жылдың 28 ақпанында Санкт-Петербургтен жолға шығып, 9 сәуірде Мәскеу, Еділ және Тюмень арқылы саяхаттап, Обь өзенінің жағасындағы Березовоға келді. 22 сәуірде, Меркурий транзитінің күні, күн бұлттармен жабылғандықтан Делиль ешқандай астрономиялық бақылау жасай алмады. Делиль 1740 жылдың 29 желтоқсанында Санкт-Петербургке оралды, жолда Тоболск және Мәскеуде тоқтады.
Joseph was born in Paris, one of the 11 sons of Claude Delisle (1644–1720). Like many of his brothers, among them Guillaume Delisle, he initially followed classical studies. Soon however, he moved to astronomy under the supervision of Joseph Lieutaud and Jacques Cassini. In 1714 he entered the French Academy of Sciences as pupil of Giacomo Filippo Maraldi. In the next year he discovered the Arago spot a century before Arago. Though he was a good scientist and member of a wealthy family he did not have much money. In 1712, he set up an observatory at the Luxembourg Palace and after three years moved to the Hotel de Taranne. From 1719 to 1722 he was employed at the Royal observatory, before returning to his observatory at the Luxembourg Palace. His life changed radically in 1725 when he was called by the Russian czar Peter the Great to Saint Petersburg to create and run the school of astronomy. He arrived there only in 1726, after the death of the czar. He became quite rich and famous, to such an extent that when he returned to Paris in 1747, he built a new observatory in the palace of Cluny, later made famous by Charles Messier. Also he received the title of Astronomer from the Academy. In Russia he prepared the map of the known North Pacific that was used by Vitus Bering. He was elected a Fellow of the Royal Society in 1725 and a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1749. In 1760 he proposed that the international scientific community co ordinate observations of the 1761 Transit of Venus to determine the absolute distance of the Earth from the Sun. He developed a map showing where on Earth this transit would be visible and thus where various observing stations should be located. Actual implementation of these observational efforts were hindered by the Seven Years' War. (1768). Delisle and his party set out from St. Petersburg on 28 February 1740, arriving in Beryozovo, on the bank of the River Ob, on 9 April, having travelled via Moscow, the Volga, and Tyumen. On 22 April, the date of the transit of Mercury, the sun was obscured by clouds, however, and so Delisle was unable to make any astronomical observations. Delisle arrived back in St. Petersburg on 29 December 1740, having sojourned in Tobolsk and Moscow en route.
Астрономиялық емес ғылыми байқаулар
Экспедиция барысында Делизл көптеген орнитологиялық, ботаникалық, зоологиялық (мысалы, Сібір бобры), географиялық және басқа да ғылыми байқауларды тіркеді. "Histoire Générale des Voyages" басылымында жарияланған "1740 жылы Березовта Сібірде жасалған саяхаттың үзіндісі" еңбегінде Делиль кездескен жергілікті халықтар (Вотяктар, Остяктар, татарлар, вогулдар және чуваштар) туралы этнографиялық байқауларында олардың діни сенімдері, некелік салты, күнкөріс жолдары, тамақтануы және киім-кешегі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Делиль тіпті Сібір халықтарына арналған жалпы зерттеу жазуды жоспарлағандай көрінеді. Делильдің жарияланбаған қолжазбаларында "Ordre des informations à faire sur chaque différente nation" деп аталатын құжат бар, онда әрбір Сібір ұлты үшін жинақталуға тиіс этнографиялық деректердің құрылымдалған жоспары берілген: оның тарихы, географиялық аймағы, басқа билеуші күштермен қарым-қатынасы, үкіметтік жүйесі, діні (мысалы, Құдайға, шайтанға, өлімнен кейінгі өмірге сену), өнер мен ғылымдағы білімі, физикалық ерекшеліктері, киім-кешегі, кәсібі, құралдары, әдет-ғұрыптары, тұрғын үйлері және тілі. Абат Делиске өткен жылы (1739) Сибір саудагері Фугланың, бұрыннан-ақ өте күштілігімен танымал болғанын (ол жалаңаш қолымен аюмен күресіп, өлтірген) айтты, және ол Енисей маңында "таңғажайып үлкендіктегі" толық сақталған мамонт басын тапқанда оның даңқы одан әрі артты.
Throughout the expedition, Delisle recorded numerous ornithological, botanical, zoological (e. g. the Siberian beaver), geographical, and other scientific observations. In the "Extrait d'un voyage fait en 1740 à Beresow en Sibérie" published in the Histoire Générale des Voyages, Delisle's ethnographic observations on the native peoples he encountered (the Votyaks, Ostyaks, Tartars, Voguls, and Chuvash) include details of their religious beliefs, marital customs, means of subsistence, diet, and costume. It seems that Delisle even planned to write a general study of the peoples of Siberia. In Delisle's unpublished papers there is a document entitled "Ordre des informations à faire sur chaque différente nation", which gives a structured outline of the ethnographic data to be collected for each particular Siberian nation: its history, geographical area, relations with other ruling powers, system of government, religion (e. g. belief in God, the Devil, life after death), knowledge in the arts and sciences, physical characteristics, costume, occupations, tools, mores, dwellings, and language. The abbot recounted to Delisle that the previous year (1739) a Siberian merchant by the name of Fugla, already famous for his prodigious strength (he had fought and killed a bear with his bare hands), further added to his fame when he found near Yeniseisk an intact mammoth head "d'une grosseur étonnante."
Атлас Россикус
Ресей империясының картасын жасау жоспарын Ұлы Петр бастады, бірақ ол екі онжылдықтан кейін, императрица Аннаның тұсында ғана жүзеге асты. Императорлық картографиялық кеңсесінің алғашқы директоры Иван Кирилов (1689–1737) Делильді Ресейге шақырып, империяның жоспарланған картасы бойынша бірлесіп жұмыс істеуі үшін ресми түрде ұсынды. Алайда, Делиль мен Кирилов карталарды қалай жасау керектігі мәселесінде келіспеді. Делиль астрономиялық тұрғыдан анықталған нүктелер желісін құруды жақтады, бұл өте уақытты қажет ететін процесс еді, ал Кирилов географиялық ерекшеліктерді анықтамалық нүктелер ретінде пайдаланып, оларды кейіннен астрономиялық деректерге сәйкес келтіруді ұсынды. Өзінің әдістерін қолданып, бірақ сарапшы кеңесі үшін Делильмен ақылдасып, Кирилов 1734 жылы жалпы картаны және жоспарланған 120 томдық серияның алғашқы он төрт аймақтық картасын жариялады. Кириловтың 1737 жылы қайтысынан кейін басылым тоқтатылды. 1745 жылға дейін Санкт-Петербургтегі Академия толық «Atlas Rossicus» атласын латын және кириллица әрпімен басып шығарды, ол жалпы картадан және 29 аймақтық картадан тұрды («Атлас Российской/Atlas Rossicus, Petropoli, 1745–1746»). Делиль 1730 жылдары атлас бойынша жұмыс істеді, бірақ оның жоғары ғылыми талапкерлігі оның дамуын айтарлықтай баяулатты. Осы себепті 1740 жылы, ол Сибирьге экспедицияға кеткен кезде, астанадан тыс болғандықтан, Делиль атласты бақылау кеңесінен ресми түрде босатылды. Академия хатшысы Шумахер тіпті оны Францияға құпия құжаттар жіберген деп айыптады. Патша сарайында көбірек оқшауланған Делиль 1743 жылы Ресейден кетуге рұқсат сұрады, бірақ ол рұқсатты төрт жылдан кейін алды. Осы уақыт аралығында «Atlas Rossicus» Делильдің атынан жариялауға ұсынылды. «Картография тарихы» еңбегінде Лео Багроу «атлас оның атын таңбалауға лайық емес» деп мәлімдеді. Алайда, Делильдің өмірі мен жарияланбаған қолжазбаларын зерттеген Мари-Анн Шабин: «Барлық қиындықтарға қарамастан, Жозеф Николас Делильді оның басты архитектор деп санау керек» деген қорытындыға келді.
The plan for a map of the Russian Empire was launched by Peter the Great, but did not come to fruition until two decades later, in the reign of Empress Anna. Ivan Kirilov (1689–1737), the first director of the imperial Cartographic Office, had Delisle officially invited to Russia with a view to his collaborating on the proposed map of the empire. However, Delisle and Kirilov clashed on how best to draw up the maps, with the former favouring the establishment of a network of astronomically determined points, a very time consuming process, and the latter arguing for surveying based on geographical features as reference points, subsequently to be adjusted to the astronomically determined points. Using his own methods, but consulting Delisle for expert advice, Kirilov published in 1734 a general map and the first fourteen regional maps of an intended series of 120. The edition was abandoned after Kirilov's death in 1737. It was not until 1745 that the Academy in Saint Petersburg finally published a complete Atlas Rossicus, in Latin and Cyrillic script, consisting of a general map and 29 regional maps (Атлас Российской/Atlas Rossicus, Petropoli, 1745–1746). Delisle worked on the atlas in the 1730s, but his extreme scientific rigour considerably slowed its progress. For this reason, in 1740, while he was absent from the capital, undertaking his expedition to Siberia, Delisle was officially dismissed from the supervisory board in charge of the atlas. Schumacher, the secretary of the Academy, even went so far as to accuse him of sending secret documents to France. Increasingly isolated at court, Delisle requested permission to leave Russia in 1743, which was granted four years later. In the meantime, the Atlas Rossicus was submitted for publication in Delisle's name. In History of Cartography, Leo Bagrow argues that "by rights [the atlas] should not bear his name," but Marie Anne Chabin, an expert on Delisle's life and unpublished manuscripts, concludes: "Despite all, Joseph Nicolas Delisle should be regarded as its main architect."
Мұра
Делиль ең көп танымал болғаны – 1732 жылы ол ойлап тапқан Делиль температуралық шкаласы. Ай бетіндегі Делиль кратері және 12742 Делиль астероиді оның құрметіне аталған.
Delisle is mostly known for the Delisle scale, a temperature scale he invented in 1732. The crater Delisle on the Moon, and the asteroid 12742 Delisle are named after him.