Кіріспе

Автомобильдің ерекшелігі. Электр терезелер – қолмен айналдырылатын тұтқаны пайдаланудың орнына, батырманы немесе қосқышты басып көтеріліп, түсірілетін автомобиль терезелері.

Тарих

1940 жылдың күзінде Packard компаниясы жаңа 1941 жылғы Packard 180 сериялы машиналары үшін гидравликалық терезелерді (электр терезелерді) енгізді. Бұл – гидроэлектрлік жүйе. 1941 жылы Ford Motor Company компаниясы Lincoln Custom-да алғашқы электр терезелерді (тек лимузин мен жеті орынды седан нұсқаларында) ұсынды. Cadillac 75 сериясында электрмен бөлінетін терезесі (бірақ бүйір терезелері болмады). Күшті көмекшілердің пайда болуына себеп – адам күшінен басқа тәсілмен кабриолеттердің шатырын ашу және жабу қажеттілігі мен тілегі болды. Алғашқы күшті көмекшілер вакуумдық болды және Chrysler Corporation көліктерінде, әсіресе 1930 жылдардың соңындағы Plymouth кабриолеттерінде ұсынылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін General Motors компаниясы кабриолет шатырларын жұмыс істеуге арналған орталық гидравликалық сорғыны жасады. Бұл жүйе 1942 жылы GM құрастырған кабриолеттерде қолданылды. Бұрын GM үнемі үлкейіп келе жатқан күрделі (төрт жақтағы терезелер екіге қарағанда) кабриолет шатыр механизмдерін басқаруға жеткілікті күші жоқ вакуумдық жүйені пайдаланған. Buick бөлімшесінің бас инженеры Чарльз А. Чейн 1946 жылы Buick кабриолеттеріне шатырды, есік терезелерін және алдыңғы орындықты саусақпен басқаруды қамтамасыз ететін электрмен басқарылатын гидравликалық жүйені енгізді. Бұл жүйелер Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындалу үшін әскери қару-жарақтарда жасалған гидравликалық жетістіктерге негізделген. "Гидроэлектрлік" жүйе (терезелер, алдыңғы орындықты реттеу және кабриолет шатыры) 1947 жылғы үлгіде стандартты болды. Орындық пен терезе көмегі жүйесі GM жабық автомобильдерінде қол жетімді болды (кейбір Cadillac Series 75 модельдерінде және барлық Series 60 Specials-те стандартты, әдетте 1948 жылдан бастап "Fleetwood" деп аталды). Толық жүйе тек Oldsmobile, Buick және Cadillac компаниялары шығарған жоғары деңгейдегі GM кабриолеттерінде стандартты болды. Ол тек пакет ретінде қол жетімді болды, яғни электрлік терезелер, алдыңғы орындық және кабриолет шатыры (қажет болған жағдайда). Бұл мүмкіндік 1948 жылғы және одан кейінгі General Motors модельдерінің нөмірінде "X" әрпімен белгіленеді, мысалы, 1951 жылғы Cadillac Sixty Special седаны, 6019X моделі. Электрмен жұмыс істейтін гидравликалық сорғы жүйесі Hudson және Packard компанияларының 1948 жылдан 1950 жылға дейінгі модельдерінде ортақ болды. Жүргізушінің есігінде қалған терезелерге қосымша төрт түйме болды. Ford компаниясының жоғары деңгейдегі кабриолеттерінде де ұқсас электрогидравликалық жүйе болды. Mercury және Ford Sportsman кабриолеттері (ағаштан жасалған) 1946 жылдан 1948 жылға дейін төрт терезеде электрлік терезелермен жабдықталды, ал Mercury және Lincoln 1951 жылға дейін. Бұл жүйелер басқа сәнді автомобильдерде (Imperial және Packard) қолданылды, бірақ Chrysler 1951 жылы Imperial-да толық электрлік жүйені енгізгенге дейін. Электр терезелерінің қолжетімділігі кішкентай, жоғары айналым күші бар электр моторларын пайдалану арқылы артты. Электрмен жұмыс істейтін желдеткіш терезелер 1956 жылы Continental Mark II-де қол жетімді болды. 1960 жылдардағы Cadillac Fleetwood стандартты түрде алдыңғы және артқы желдеткіш терезелермен, сонымен қатар стандартты электрлік жақтағы терезелермен бірге, жүргізушінің есік панелінде жалпы сегіз электрлік терезе басқаруымен келді. Қазіргі ауыр жүк таситын тракторларда көбінесе электр терезелерінің опциясы бар, бірақ олар "жеке ауа" деп аталады. Яғни, ауа тежегіштерінде қолданылатын қысылған ауа жүйесі терезелерде де қолданылады. Бұл жүк көліктері ұзақ жылдардан бері тұрақ биіктігін реттеу үшін қысылған ауа цилиндрлерін пайдаланып келеді. Электрогидравликалық жүйеге ұқсас, қысылған ауа терезе мен/немесе орындықты төмендету үшін босатылады. Содан кейін қысылған ауа тиісті цилиндрге терезе немесе орындықты көтеру үшін жіберіледі. Автомобильдерде/жеңіл жүк көліктерінде әр терезеде жеке қосқыштар және жүргізушінің есігінде немесе рамалық тірегінде қосқыштар жиынтығы болады, сондықтан жүргізуші барлық терезелерді басқара алады. Бұл қосқыштар түрлі болып келеді, ауыр хромды пластинадан арзан пластикке дейін. Алайда, Saab, Volvo, Mazda және Holden сияқты кейбір модельдер орталық консольде орналасқан қосқыштарды пайдаланады, олар барлық жолаушыларға қол жетімді. Бұл жағдайда есікке орнатылған қосқыштарды алып тастауға болады. Бұл сол және оң қолмен басқару нұсқалары үшін бөлек есік компоненттерін және сымдарды жасау қажеттілігін де жояды.

Операция

Көлік терезелері көлік іске қосылмағанда әдетте жұмыс істемейді. Бұл, негізінен, қауіпсіздік шарасы. Электр терезелерін тұйықталған кезде жұмыс істеуге рұқсат ету оңай болғанымен, бұл көлікті ұрлауды әлдеқайда жеңілдетеді. Кейбір жүйелер жолаушы есігі ашылғанша терезелерге қуат беруді ұсынады, содан кейін қуатты ажыратады. Гидравликалық жетегі бар жүйелер терезелерді тоқтағанда төмен түсіре алады, себебі гидравликалық жүйенің қысымын босату арқылы терезе төмен түседі. Терезелерді көтеру үшін электрмен жұмыс істейтін сорғы іске қосылып, тиісті цилиндрге қысым енгізу қажет еді. Бұл жүйелер әр цилиндрге (есіктерге, сондай-ақ кейбір көліктерде электр орындықтарына және электрмен жұмыс істейтін төбеге) қысым түтікшелерін қажет етеді. Бұл күрделі жүйеде сұйықтық ағуы мүмкін. Көптеген қазіргі заманғы көліктерде 1980 жылдары Cadillac компаниясы бірінші болып енгізген "қосымша қуатты сақтау" мүмкіндігі бар. Бұл қозғалтқыш тоқтатылғаннан кейін шамамен он минутқа дейін терезелер мен басқа да құралдарды жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Тағы бір мүмкіндік – "бірден төмен түсіру" терезесі, ол терезенің толығымен түсірілуі үшін терезенің кері қайтуына дейін батырманы ұстап тұрудың орнына, бір рет басу жеткілікті. 1990 жылдары көптеген сәнді көліктер бұл мүмкіндікті кеңейтіп, жүргіш терезесіне "бірден көтеру" функциясын қосты, ал соңғы кезде кейбір өндірушілер барлық жолаушылардың ыңғайлылығы үшін барлық терезелерге осы мүмкіндікті қосты. Бұл батырманы "клік" дауысы естілгенше басу арқылы іске асырылады. Электр терезелер соншалықты кең таралғандықтан, 2008 жылы кейбір автокөлік өндірушілері барлық модельдерінен қолмен айналдырылатын терезелерді алып тастады. Қазір көптеген көліктерде электр терезелер бар, сондықтан кейбір адамдар басқа жүргіштің терезе айналдырғышын қолмен имітациялау арқылы сөйлескім келетінін білдіретін (бұрынғы) әдеттегі белгісін түсінбейді. Дегенмен, Еуропада сатылатын 2008 жылғы Audi RS4 артқы есіктерінде әлі де қолмен айналдырылатын терезелер бар, ал АҚШ-та сатылатын оның аналогында барлық есіктерде электр терезелер орнатылған.

Қауіпсіздік

Электр терезелер бірнеше қазалық оқиғадан кейін күдік тудырды, онда балалардың мойны қысылып, тыныс алу қиындықтарына әкелді. Кейбір конструкцияларда қосқыш қол тіреуіне орналасқан, сондықтан бала терезенің сыртына қарау үшін көтерілгенде оны кездейсоқ қосу мүмкін. Мұны болдырмау үшін көптеген көліктерде жүргізуші басқаратын құлыптағыш бар, ол артқы орындықтағы жолаушылардың (әдетте кішкентай балалардың) қосқышты кездейсоқ қосуына жол бермейді. Бұл балалардың ойнауына және үй жануарларының терезеден басын созып тұрып, электр терезесінің қосқышын іске қосуына да кедергі келтіреді. Электр терезесінің құлыптағышы – жүргізушіге жолаушылардың, әдетте балалардың терезелерді пайдалануын шектеуге мүмкіндік беретін ыңғайлы мүмкіндік. Көптеген автомобильдерде "әдепті қуат қосу" деп аталатын функция бар, ол кілтті контактіден алғаннан кейін терезелерді қысқа мерзімге жұмыс істеуге мүмкіндік береді, кілтті қайтадан қоймай түзетулер жасауға болады. Сонымен қатар, кейбір көліктерде терезелерді сырттан, қашықтан басқару пульті арқылы басқару мүмкіндігі де бар. 2008 жылғы модельден бастап АҚШ үкіметінің ережелері автокөлік өндірушілерді балалардың қауіпсіздігін арттыру үшін қауіпсіздік механизмдерін орнатуға міндеттеді. Дегенмен, егер біреу терезе жабылып жатқанда қасақана қосқышты ұстап тұрса, қолға, саусаққа немесе тіпті баланың басына келген жарақаттардың барлық жағдайларын болдырмау мүмкін емес. 2009 жылы АҚШ автокөлік қауіпсіздігі басқармасы терезе жабылатын кезде кедергі сезген жағдайда барлық автомобильдерде автоматты түрде кері бұрылатын электр терезелері болуын міндеттеу туралы әзірге шешім қабылдамады. Ұсынылған талаптар автоматты ("бір рет көтеру") терезе жүйелеріне қатысты, бірақ осы мүмкіндікке ие көліктердің көпшілігі автоматты түрде кері бұрылу функциясына ие. Федералды үкімет барлық автоөндірушілермен 2010 жылдың 1 қазанына дейін барлық жаңа көліктерде иілгіш қосқыштарды (көтергіш және ауыстырмалы қосқыштарға қарағанда) стандартты ету туралы жазбаша келісім жасады.