Жаңа Мексиканың Эль-Мальпаис ұлттық ескерткіші

Кіріспе

Нью-Мексико штатындағы ұлттық ескерткіш, АҚШ

Эль-Мальпаис ұлттық ескерткіші – АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Нью-Мексико штатының батысында орналасқан ұлттық ескерткіш. Онда лава түтіктері мен мұз үңгірлері сияқты көптеген геологиялық құрылымдар бар. Жыл бойына көптеген жабайы жануарларды кездестіруге болады. Бұл аймақты жергілікті американдықтар ғасырлар бойы пайдаланған, ал 1987 жылы ол ұлттық ескерткіш мәртебесін алды.

География және геология

Эль-Мальпаистің лава ағындары, шлак конустары және басқа да жанартаулық нысандары Зюни Бандера жанартау даласының бір бөлігі болып табылады, бұл Бассейн және Жота аймағының екінші ірі жанартау даласы. Колорадо үстіртінің оңтүстік-шығыс жиегінде орналасқан, жанартаулық белсенділігі жоғары бұл аймақ ежелгі Хемез сызығында жатыр, ол қабықтың әлсіздігін қамтамасыз етеді, соның салдарынан жаңа магмалық енулер мен Кензозойлық жанартаушылық пайда болған. Зюни Бандера жарылыстарынан (Грантс лава ағындары деп те аталады) құйылған қатаң pahoēhoē және ʻaʻā лава ағындары, Рио-Гранде жарылысымен байланысты қалыпты жарылымдардан пайда болған үлкен ойысты толтырды, бұл ойыс шығыс жағында Акома Пуэблоның жоғары жазықтары, солтүстік жағында Тейлор тауы және солтүстік-батыс жағында Зюни тауларының антеклинасымен шектелген. Бұл ағындармен байланысты жерлерге Бандера кратері, Эль-Кальдерон және бірнеше шлак конустары кіреді; оннан астам ескі шлак конустары ескерткіштің батысынан өтетін Кратерлер тізбегі бойымен шамамен солтүстік-оңтүстік бағытында орналасқан.

Ерекшеліктері

Эль-Мальпаисте зерттеуге ашық көптеген лава түтіктері бар (жолбасшысыз), олар NPS қызметкерлері бар нысандарда тегін үңгірге түсу рұқсатымен қолжетімді. Қазіргі уақытта рұқсат бойынша төрт үңгірге баруға болады: El Caldron аймағындағы Junction және Xenolith үңгірлері, ал Big Tubes аймағындағы Big Skylight және Giant Ice үңгірлері. Жақын маңдағы Сандстоун-Блафс саяжайы ескерткіштің лава ағындарының керемет панорамалық көрінісін ұсынады.

Табиғат тарихы

Жер бетіндегі Рокки тауларының ең көне Дуглас шыршаларының (Pseudotsuga menziesii subsp. glauca) бір бөлігі Эль-Мальпаис монументінде тірі қалған. 2020 жылы Эль-Мальпаисте базальт лава ағындары бар үңгірдің ішінде жүрекше тілше жапырақты папоротниктердің (Asplenium scolopendrium) жаңа популяциясы табылды, бұл Миссисипиден батысқа қарай АҚШ немесе Канададағы осы түрдің алғашқы расталған табылуы. Барлық белгілі папоротник популяциялары Ұлы көлдер, Алабама және Теннесси маңында орналасқан. Қазіргі уақытта популяцияның вариациясын және жалпы денсаулығын анықтау үшін генетикалық талдаулар мен зерттеулер жүргізілуде. Эль-Мальпаис лава ағындары мен оған байланысты лава түтіктері жартастар үшін бірегей және маңызды тұрақтап, қыстау ортасын қамтамасыз етеді. Бұл жер асты құрылымдары тұрақты температураны, қорғанысты және шектеулі су ресурстарына жақындықты ұсынады, оларды әртүрлі жартас түрлері үшін қажетті қыстау орындарына айналдырады, бұл саябақты ұқсас орманды және су ресурстары бар басқалардан ерекшелендіреді. Бұл лава түтіктерін сақтауға бағытталған консервациялық шаралар, әсіресе ақ мұрын синдромы сияқты потенциалды қауіптерді ескере отырып, жартастар популяциясын қорғау үшін өте маңызды. 2010 жылдың желтоқсанынан 2013 жылдың маусымына дейін барлық үңгірлер ақ мұрын синдромының (WNS) таралуынан жартастарды қорғау үшін, WNS-ге келушілерді тексеруді қамтитын рұқсат беру процесі енгізілгенге дейін, демалыс мақсатында уақытша жабылды.

Тарих

Эль-Мальпаис айналасындағы аймақ Оазисамерика мәдениеттері, америкалықтар және испандық отарлаушылар мен пионерлік саяхаттар үшін ресурстар, қоныстар және жол ретінде пайдаланылды. Паркте археологиялық орындар сақталған. Акома пуэблосының халқы лава түтіктерін салқын ауа жинап, ыстықтан қорғаныш ретінде пайдаланған. Кейбір үңгірлерде жыл бойы мұз болады, оның жасы 2000 жылға жетеді. Акома және Зуни пуэблолары Эль-Мальпаис арқылы 100 миль қашықтықтағы пуэблоларды байланыстыратын жол салды. Жол бойында үңгірлердегі мұз ерітіліп су көзіне айналдырылатын. 1940 жылдары Малпаис лава даласы Манхэттен жобасы қарастырған алты үміткердің бірі болды, онда бірінші атом бомбасын сынау, яғни «Троица» ядролық сынағын жүргізу жоспарланған. Алайда, сынақ оңтүстікке қарай, Уайт Сэндс полигонында өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қорғаныс министрлігі бұл жерді ұшқыштарды дайындау үшін бомбалау полигоны ретінде пайдаланды. Ол жақын орналасқан Эль-Моро ұлттық ескерткішімен бірлесіп басқарылады. Акома пуэблосы АҚШ-тың бұл аймақты Ұлттық ескерткіш деп жариялауына қарсы болды және жерлерін рухани мақсаттарда пайдаланғандықтан қайтарып беруді сұрады. Конгресс олармен келіспей, Монументті құрып бітірді, бірақ пуэблоның өтініші бойынша рухани қажеттіліктер үшін аймақтың кейбір бөліктерін жабуға рұқсат берді.

Флора мен фауна

Эль-Мальпаисте 190-нан астам түрде құстарды кездестіруге болады, олар аймақ ұсынатын әртүрлі орталарда мекендейді. Қызыл құйрықты бүркіт, американдық кестрл, саяхатшы соқыр, үлкен мүйізді соу, батыс сыңғырлау соқыр сияқты жыртқыштарды көруге болады. Аймақта бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің де маңызды биологиялық әртүрлілігі бар, оның ішінде шатырлағыш жыландарға еліктейтін бұқа жыландары, өзін-өзі қорғау үшін көлемін екі есеге арттыра алатын мүйізді кесірткелер, улы шатырлағыш жыландар, күнде жылынатын мойынды кесірткелер және жұмыртқаларын тинажаларда салатын каньондық ағаш бақалары бар. Аймақта қара аю, койот, бұғы және жартас жатады. Сондай-ақ, паркте көптеген көбелектер мен молықтарды кездестіруге болады, оның ішінде Батыс жолбарысы мен Қара қарлығаш, Арықтау шапаны, Мексикалық жолбарыс молықы және Үлкен барс молықы. Мұнда пино, аллигатор, бір тұқымдық, Рокки тауларындағы, пондероза, quaking aspen және Дуглас сияқты шоқпарлар өседі. Бұталардың ішінде шалфей, қоян, тау магоганы, апачи және тағы басқалары бар. Бояугүл, кешкі пергамент және шөл глобусы сияқты көптеген жабайы гүлдерді көруге болады. Бұршақ, шарап тәрізді, қамыс тәрізді кактустар да кездеседі. Cinder phacelia – бұл гүлді өсімдік, оны тек Эль-Мальпаисте немесе Күн бату кратері ұлттық ескерткішінде таба аласыз. Эль-Мальпаисте мұздың еруінен және ылғалды, салқын, күнге толы үңгірлердің кіреберістерінен тамшылаған судың нәтижесінде мох және басқа бриофиттердің бақтары қалыптасады. 95 мох және 15 бауырлы мох тіркелген, оның ішінде Нью-Мексико климатында кездеспейтін түрлер де бар. Аймақта төрт өсімдік қауымдастығы анықталды, олар кеңістік пен ресурстар үшін бәсекелеседі. Олар: шөптесін бұта, пино-емен, пондероза қарағайы және лавалық кешен. Эль-Мальпаис ұлттық консервациялық аймағы қорғалып, АҚШ Жерді басқару бюросымен басқарылады. Олар Эль-Мальпаис ұлттық консервациялық аймағының күзетші станциясында қызмет етеді, ол I-40 магистралінің 89-шы шығуынан оңтүстікке қарай 117 мемлекеттік тас жолының бойында 8 шақырым жерде орналасқан. Сибола ұлттық орман айналадағы үлкен табиғи аумақтарды, жануарлар дүниесін және олардың мекендеу орындарын сақтайды.

Over 190 species of birds can be seen in El Malpais, occupying various habitats the area offers. Raptors including red tailed hawks, American kestrels, peregrine falcons, great horned owls, and wester screech owls may be seen. The region also has significant reptile and amphibian biodiversity, including bullsnakes that mimic rattlesnakes, horned lizards that can double their size in self defense, venomous rattlesnakes, collared lizards that warm up in the sun, and canyon treefrogs that lay their eggs in the tinajas. Mammals found in the area include black bears, coyotes, elk, and bats. Many moths and butterflies can also be encountered in the park, including Western Tiger and Black Swallowtail, Mourning Cloak, Mexican Tiger Moth, and Giant Leopard Moth. Conifers such as piñon, alligator juniper, oneseed juniper, Rocky Mountain juniper, ponderosa pine, quaking aspen, and Douglas fir are found here. Shrubs include sagebrush, rabbitbrush, mountain mahogany, Apache plume, and more. Many wildflowers, such as paintbrush, evening primrose, and desert globemallow can be seen. Prickly pear, claret cup, and cane cholla cacti can be found as well. Cinder phacelia is a flowering plant that can only be found in El Malpais or in Sunset Crater National Monument. Moss and other bryophyte gardens also form in El Malpais, as a result of ice melting and dripping water along humid, cool, sunlit cave entrances. 95 mosses and 15 liverworts have been documented, included species that aren't usually found in New Mexico's climate. Four vegetative communities are identified in the area, competing for space and resources. They are Grass Shrub, Piñon Juniper, Ponderosa Pine, and Lava Complex. The adjacent El Malpais National Conservation Area is protected and managed by the U. S. Bureau of Land Management. They staff the El Malpais National Conservation Area Ranger Station 8 miles down State Highway 117 south of I 40 Exit 89. The Cibola National Forest conserves large natural areas, wildlife, and habitats in the surrounding region as well.

Әдебиетте

1932 жылы Альдус Хакслидің "Жаңа әлем" кітабының екінші бөлігі саябақ аумағын қамтитын жерде орналасқан "жабайылар резервациясында" өтеді. Малпаис – Луи Л’Амурдың "Флинт" (қараша, 1960) атты батыс әңгімесінің оқиғасы орын алатын жер. Флинт – табысты бизнесмен, ол қатерлі ісікке шалдыққан деп ойлайды және жастығында білген малпаистегі жасырын лагерьге қайта оралады. Кормак Маккартидің 1985 жылғы "Қанды меридиан" романындағы бір эпизод малпаисте болады.