Кіріспе

Британдық саясаткер Артур Гамильтон Ли, 1-ші Фэрхем виконты (8 қараша 1868 – 21 шілде 1947), ағылшын әскери қызметшісі, дипломат, саясаткер, қайырымдастық жəне өнерді қолдаушы болған. Әскери міндеттерден кейін және Вашингтондағы Британ елшілігіндегі қызметтен соң, ол 1900 жылы әскерден зейнетке шықты. Саясатқа қатысып, 1900 жылы алғаш рет сайланды, кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы министрі, сондай-ақ Адмиралтействоның бірінші лорды қызметін атқарды. Ол Қиыр Шығысқа, Қытайға, Гонконг Корольдік полкінің (еріктілер) адъютанты ретінде жіберілді. 18 ақпан 1891 жылы лейтенант шеніне көтерілді. 1891 жылы Англияға оралып, келесі екі жыл бойы Уайт аралында дислокацияланды.

Канада Корольдік әскери колледжінің профессоры

1893 жылғы 18 тамызда 24 жасында Ли Онтарио штатының Кингстон қаласындағы Канада Корольдік әскери колледжінде стратегия және тактика профессоры болды, сонымен бірге капитан шеніне ие болды. Сол кезде колледжге жылына 11-ден 30-ға дейін курсант қабылдағандықтан, Ли колледжде өткен бес жыл ішінде (1893–1898) шамамен 140 курсантқа сабақ берді, олардың нөмірлері 320-дан 457-ге дейін болды. 433 нөмірлі курсант, болашақ генерал-майор Томас Виктор Андерсон, D. S. O., болашақ Канада армиясының штаб бастығы, Лидің Корольдік әскери колледжінде «Ниппер» деп аталғанын еске алды, оны курсанттар Джордж Гроссмит әндерін құлшыныспен орындағандықтан осылай атады. Ол қысқы уақытта мұз арқылы атпен немесе жаяу жүріп Вольф аралына және қалаға баратын. Сент-Джордж соборында (Кингстон, Онтарио) дикон Бекстон Смиттің сөзін тыңдауға үнемі қатысты. 1897 жылы полковник Джеральд Китсон, K. R. R. C., RMC коменданты болғанда, капитан Ли коменданттың резиденциясында Китсондармен бірге тұруға келді. 1894 жылы Ли Канада шекарасын әскери тұрғыдан зерттеуді бастады және 1896 жылы аяқталғанға дейін оның барысын қадағалады. 1897 жылғы жазда ол Лондонның «Daily Chronicle» газетінің арнайы тілшісі болды, Аляска мен Юконға жасаған саяхаттары негізінде Клондайк алтын асырудың бастапқы кезеңдерін жариялады. 1900 жылы Ли Вашингтондағы британдық әскери атташе лауазымынан кеткен кезде, полковник Китсон Ли босатқан Вашингтондық лауазымды алу үшін RMC коменданты лауазымынан кетті. Ол 1898 жылы испан-американ соғысы кезінде Кубада АҚШ армиясының британдық әскери атташесі болды. Ол АҚШ-тың үгіт науқанының медалін алды, әйгілі Рузвельттің «Rough Riders» атты 1-ші АҚШ ерікті атқыштар жасағының құрметті мүшесі болды және Теодор Рузвельтті кездестірді. 1899 жылғы 28 қаңтарда Ли, онда 30 жасқа толмаған болатын, Вашингтондағы британдық елшілікке әскери атташе болып тағайындалды, оның тағайындалу мерзіміне дейін лейтенант-полковник шені берілді. Бур соғысы басталғанымен, Ли Оңтүстік Африкада әрекет етуге көбірек ниеттенгенімен, ол бұл қиын дипломатиялық міндетті ұнатып, Рузвельттің тұрақты тілшісі болды. Рузвельт сондай-ақ: «Британдық атташе капитан Ли біраз уақыт бізбен болды; біз оны полктің дерлік бір мүшесі деп санауға көштік» деп жазды. Кейін Теодор Рузвельт Рудиард Киплингке хат жазып, хаттың мазмұнын «басқа ешкіммен бөліспеуді», ал «Артур Лиге көрсетуге толық құқығыңыз бар» деді.

Неке, әскери қызметтен зейнетке шығу

1899 жылы 23 желтоқсанда Ли Нью-Йорк банкирі Джон Годфри Мурдың қызы Рут Мурға үйленді (1966 жылы қайтыс болды). Ол оны алғаш рет Кингстон мен Гананокидегі кештестерде кездестірді және Кингстондағы Корольдік әскери колледждің мәнерлеп билеу кештеріне алып барды. Руттың әкесі үйленуге аздай уақыт қалғанда қайтыс болғандықтан, оған мол мұра қалды. Ли 1900 жылы 8 тамызда майор шеніне көтерілді, 1900 жылы 22 тамызда полк қызметіне қайта оралды және 1900 жылы 12 желтоқсанда армиядан зейнетке шықты.

Саясат

1900 жылы Ли Англияға оралып, саяси мансапқа кірісті. Ол 1900 жылғы жалпы сайлауда әлі де әскери шенеунік болып тұрғанда Гэмпшир округіндегі Фархэм сайлау округінен консерватор партиясының парламент мүшесі болып сайланды. Ол келесі 18 жыл бойы Фархэмді өкілдік етті, оның жұртына көтерілгенше. 1903 жылдан 1905 жылға дейін ол Уильям Палмердің, Сельборнның 2-ші графының басшылығымен Адмиралтействоның азаматтық лорды қызметін атқарды. Ол осы кезеңде еріктілер жасағының мүшесі ретінде әскери қызметін де жалғастырды. 1905 жылы Артур Балфурдың консерватор премьер-министрі лауазымынан либералдық партияның жетекшісі Генри Кэмпбелл Баннерманның пайдасына бас тартуы және консерватор партиясының 1906 және 1910 жылғы сайлаулардағы жеңілісі Лидің одан әрі мансаптық өсуін он жылға кейінге шегерді. Ол 1910 жылдан 1914 жылға дейін Парламенттік әуе қорғанысы комитетінің төрағасы болды. Сондай-ақ ол 1912 жылғы Қылмыстық заңға түзетулер енгізу туралы заң жобасын ұсынды. 1915 жылдың қазан айынан бастап ол Дэвид Ллойд Джорджқа оқ-дәрі министрлігінде қызмет етті және 1916 жылы оны Соғыс министрлігіне ертіп барды. 1916 жылдың 12 шілдесінде ол Бати орденінің кавалер-командоры болып тағайындалды. 1917 жылдың 8 маусымында, Ллойд Джордж премьер-министр болған кезде, Ли Роуленд Протероның Ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігінің президенті ретінде азық-түлік өндірісінің бас директоры болды. Кейін әскерден кеткен соң, оған полковник шенінің құрметті атағын сақтауға рұқсат берілді. 1918 жылдың 1 қаңтарында ол атқарған жұмысы үшін Британ империясы орденінің Ұлы крестімен марапатталды. Сол жылдың 9 шілдесінде ол Бакингемшир графтығындағы Чекерс барондығына көтерілді, Протеромен келіспеушіліктерден кейін азық-түлік өндірісінің бас директоры лауазымынан кеткенге дейін. Одан кейін ол Лордтар палатасының мүшесі болды.

Министрлер кабинетіне кіреді

1919 жылы тамызда Ли Протероның орнына ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы министрі болып тағайындалғанда, ол Министрлер кабинетіне және Жеке кеңеске (Privy Council) қосылды. 1921 жылы 18 ақпанда ол Адмиралтействоның бірінші лорды болды, ал сол жылы Артур Балфурмен бірге Вашингтон теңіздік конференциясына екінші британдық делегат ретінде таңдалды. 1922 жылы ол Ллойд Джордж үкіметінен кетіп, сол жылдың 9 желтоқсанында Дорсет графтығындағы Бридпорттан Фарехам виконты Ли титулын алды.

Лордтар палатасының өнімділігі

Консервативті премьер-министрлер Бонар Лоу мен Стэнли Болдуин, сондай-ақ лейборист премьер-министрі Рамсей Макдональд 1920-жылдардағы он жылдық ішінде виконт Лидің жанқиярлық еңбегінен айтарлықтай пайда көрді, себебі Ли Лордтар палатасында жеткен жетістіктерімен қанағаттанбай, тыныш отырмады. Ол Үндістандағы мемлекеттік қызмет, Лондон қаласының өзен арқылы көлік жүйесі (1926) және полицияның өкілеттіктері мен рәсімдері (1928) жөніндегі корольдік комиссиялардың төрағасы болды (1923–1924). Ол Радий комиссиясының және полиция қызметкерлерінің жалақысы мен зейнетақысы жөніндегі комитеттің төрағасы қызметін де атқарды (1925). 1925 жылдың 1 қаңтарында ол Үндістан Жұлдызы орденінің Ұлы командирі болып тағайындалды, ал 1929 жылғы Корольдің туған күніне орай Бат орденінің Ұлы кресіне ие болды. Сонымен қатар, 1930 жылдың 20 маусымында ол Қасиетті Иоанн орденінің құрметті рыцары атанды.

Шекерлер

Ли мен оның әйелі 1909 жылы Букингемширдегі Chequers, шағын үй мен жерді ұзақ мерзімге жалға алды. Лилер 1912 жылы үй иесі қайтыс болғаннан кейін мүлікті сатып алып, оны қайта жаңартуға кірісті. 1917 жылы олар мүлікті, сондай-ақ кітапхана, тарихи құжаттар мен қолжазбалар, Кромвельдің портреттері мен артефактілерінен тұратын үйдің барлық иелігін ұлтқа сенімділікпен тапсырды. Бұл үй 1917 жылғы Chequers мүліктік заңы арқылы, премьер-министр лауазымын мойындаған алғашқы заң арқылы, британ премьер-министрлерінің ресми резиденциясы және демалыс орны ретінде мәңгілікке пайдалануға берілді. Лилер 1921 жылдың қаңтарында мүлікті тастап кетті, ал Ллойд Джордж бұл үйді пайдаланған алғашқы премьер-министр болды.

Өнердің қамқоршысы және кейінгі өмірі

Шекерлерді жиһазданғаннан кейін Ли екінші коллекцияны бастады. Ол Сэмюэл Куртольд пен Джозеф Дювеннің қаржылық қолдауына ие болып, Лондон университетімен бірлесе Куртольд өнер институтын құрды. Ұлыбританияда өнер тарихы саласындағы алғашқы дипломдарды ұсынған институт 1932 жылы Лидің өтініші бойынша Уильям Джордж Констебл басшылығымен ашылды. Куртольдпен бірге ол Лондон университетін Варбург институтын Гамбургтен қабылдауға көндірді; ол 1944 жылы қайта құрылғанға дейін оған уақытша берілді. Сондай-ақ, 1940 жылы ол Канададағы Торонто университетінің Харт Хаузына күміс жинағын және басқа да заттарды сыйға тартты. 1935 жылы ол Вестминстер аббаттығына венециялық суретші Бартоломео Виваринидің (шамамен 1480 жылғы) Мадоннасын сыйлады. Бұған қоса, 1920 жылдары Ли Уоллес жинағының және Ұлттық галереяның қамқоршысы болды. Ол 1931–1932 жылдары соңғысының төрағасы қызметін атқарды және 1926 жылдың 26 мамырынан өмірінің соңына дейін Корольдік көркемсурет комиссиясының мүшесі болды. 1917–1939 жылдар аралығында Ли Челтенхэм колледжінің президенті болды. Ли 1941 жылы «Жақсы ойын» деген тақырыпта автобиографиясын жазды, ол сол жылы үш томдық жеке басылым түрінде жарық көрді. Кейіннен оны оның жақын досы және консервативті саясаткер Алан Кларк 1974 жылы J. Murray баспасы үшін қайта жариялады (төменде қараңыз).

Өлім

1947 жылы Глостерширдің Авенинг қаласындағы ІІ санаттағы ғимарат – Олд Кварристе Лорд Ли қайтыс болды. Лидің балалары болмады және оның виконттығы оның қайтысымен бірге тоқтатылды. Оның жесірі, виконтесса Ли, Канада Корольдік әскери колледжі мұражайына марқұм күйеуінің күміс бағы бар серуен таяғын сыйға берді, оны ол 54 жыл бұрын RMC-де күнделікті қолданған. Таяқтың екі күміс жолағында Лидің 1888-1904 жылдар аралығында қызмет өткен немесе сапарлаған жерлері тізілген, соның ішінде Канада Корольдік әскери колледжі де бар. Леди Ли сондай-ақ RMC мұражайына Лорд Лидің үш суретін тапсырды – екеуі Кингстонда түсірілген, біреуі 1893 жылы әскери формада, ал екіншісі 1896 жылы клеткалы костюм мен күміс бағы бар таяқ ұстаған күйде. Үшінші сурет – Герберт Джеймс Ганн салған портрет, онда Лорд Ли Бат орденінің Ұлы кресінің толық регалиясында бейнеленген.