Кіріспе

Étang Saumâtre (lang es), (ағылшынша: тұзды-ащы көл) - Гаитидегі ең үлкен көл және Доминикан Республикасы мен Эспаньола аралындағы екінші үлкен көл, Энрикильо көлінен кейін. Оны Азуэи көлі (Lac Azuéi) деп те атайды; оның тайно тіліндегі аты Яинагуа болған. Этанг-Сауматр, гипертұзды көршілес көлден айырмашылығы, тұзды-ащы сулы көл. Ол Порт-о-Пренстің шығысында, құнарлы Кул-де-Сак жазығында орналасқан. Көлде 100-ден астам су құсы, американдық фламинголар (Phoenicopterus ruber), американдық крокодилдер (Crocodylus acutus) және Гаитиде басқа еш жерде кездеспейтін бірнеше жануарлар мекендейді. Көлдің түсі қатты көк түсті, ал оның жағасын бұталар мен кактустармен қоршалған.

География

Étang Saumâtre көлі Cul de Sac аңғарының құрғақ бөлігінде, Батыс департаментіндегі Порт-о-Пренс қаласының шығысында орналасқан. Көлдің шығыс жағы Гаити мен Доминикан Республикасы арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды; Доминикан Республикасының Джимани қаласы көлдің оңтүстік-шығыс жағынан 1 км-ден аз қашықтықта жатыр. Көл, Гаитидегі Cul de Sac аңғары және Доминикан Республикасындағы Hoya de Enriquillo аймағында орналасқан, жақын маңдағы тұзды көлдер тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Бұл аймақ бұрын теңіз боғазы болғандықтан, аңғардың көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен жатыр. Étang Saumâtre көлі жабық, яғни беттік ағыны жоқ. Оны әктас тау жыныстарынан шығатын бұлақтармен толығады. Көлдің батыс бөлігінің суы аздап тұзды, ал шығыс бөлігінің суы тұщы. Көлде кездесетін маңызды жыртқыш құстардың бірі – оспрей (Pandion haliaetus).

Америкалық крокодилдер

Көлде американдық крокодилдер кездеседі, олар жергілікті халық арасында үрей тудырған. Бұл көлді экологиялық туризм жобасы ретінде дамытудың нашар болуының бір себебі болып табылады. Орталық Американың *Crocodylus moreletii* және Оңтүстік Американың *Crocodylus intermedius* түрлерімен салыстырғанда, осы крокодил түріне қатысты кең ауқымды зерттеулер жүргізілген. *C. acutus* Неотропиканың жағалау аймақтарында кеңінен таралған; алайда, ол Испаниола аралында тек Этанг-Сомтр және Энрикильо тұзды көлдерінде ғана сақталған деп есептеледі. 1984 жылы Этанг-Сомтр және оның төңірегінде 400-ден астам жеке крокодил тіркелген. Сонымен қатар, шамадан тыс аң аулау және браконьерлік салдарынан осы популяцияның құрып кетуге жақын екендігі хабарланды. Америкалық крокодилдер әдетте ұзындығына жетеді, бірақ Этанг-Сомтрде одан да ұзын немесе ұзын үлгілер кездескен. Көлде крокодилдердің жоғары концентрациясы белгілі бір аймақтарда 9,6/км², ал барлық крокодилдер үшін орташа тығыздық 6,3/км² құрайды. Тығыздық мекендеу аймақтарында, жағалау сызығынан және ұзындығында әртүрлі. Жртасты жағалауларда тығыздық 0,2/км² болса, ал *conocarpus fringe* деп аталатын жағалау сызығынан тығыздық 14,5/км² құрайды. Олар 2 жасқа дейін өседі, олардың мөлшері шамамен болады. Олар негізінен таяз сулы аймақтарда кездеседі және *Nandopsis haitiensis* цихлидтерімен қоректенеді. Көбінесе көлдің түбінде болады және құстар ұялайтын маусымда құстардың ұяларының маңында, құлап жатқан жұмыртқаларын аулау үшін кездеседі. Олардың азық іздеу әдістері белсендіден пассивтікке дейін өзгереді, сонымен қатар судағы омыртқасыздармен және иіс сезу личинкаларымен қоректенеді. Құстар мен балықтар (*Cichilidae*) олардың тамақтануының негізгі бөлігін құрайды. Ересек крокодилдер үй жануарларын, мысалы, иттер мен ешкілерді, сондай-ақ тасбақаларды жейді. Олар жағалаудан, мекенделмеген шығыс көл жағалауынан, көмір өндіру орындарынан және маржанды әктас шығындарынан қашықтықта ұялайды.

Су жануарлары

Көлдің су жануарлары шағын Поэцилидейлерден (Gambusia dominicensis, Limia melanonotata және Limia nigrofasciata) және цихлидтерден (Nandopsis haitiensis) құралады. Бұрын көлге 17 000 көпіршақ карп және 50 000 тилапия моссамбика (сондай-ақ 6 000-ға жуық) балықтар қосылған деп хабарланады. Көлдің балық өнімділігі туралы мәліметтер жоқ. Дегенмен, нақты аулау көлемі шағын, себебі балық аулау тек шағын ауқымда жүргізіледі. Лагунада қайықтар жүрмейді, балық аулау әдістері қарапайым және желілер қолданылмайды. Сонымен қатар, қаздер де тағамдық мақсатта ауланады.

Флора

Көл құрғақ субтропикалық орман аймағында орналасқан, сондықтан көлдің айналасындағы өсімдік жамылғысы сирек, негізінен кактустар мен бұталы өсімдіктерден тұрады. Типик өсімдіктер – Эспаньола аралына ендемик құрғақ орман өсімдіктері. Оларға ағаштар, бұталар және кактустар жатады: кагаи (Leptocereus paniculatus), мелоно эспиносо (Melocactus lemairei), пало бланко (Croton poitaei), питахая (Harrisia nashii) және ореганилло (Lantana cifferiana). Лагунаның өзінде бірнеше түрлі балдырлар кездеседі. Көлдің жағасында Conocarpus erectus және Typha domingensis өсімдіктері тіркелген, ал Typha domingensis көлге құятын батпақты аймақтарда және тұщы су ағыстарында мен арналарда өседі. Көлдің түбінде төсеніштей жатқан тұзға төзімді балдырлар бар. Көлдің шетінде мангр ағаштары көптеп өседі. Олар көмір жасау үшін кеңінен кесіледі.

Көлге қауіп төндіреді

Азуэ көлі бассейнінде орманды кесу және топырақ эрозиясы болды және болып жатыр. Көлдің су деңгейі салыстырмалы түрде тұрақты сақталып келеді. Қалалық кеңіну, әсіресе Фонд Паризьенде, эвтрофикацияның күшеюіне, яғни су өсімдіктерінің (балдырлардың) өсуіне себеп болды. Күшті кешкі жел кезінде жағалауға пластик қоқыстар жиі тасылып жатады. Көл маңында мемлекеттік салықпен қаржыландырылатын қоқыс жинау және басқару жүйесі сирек жұмыс істейді, сондай-ақ бұл аймақта ұсақ қоқыс тастауға қатысты құқық сақтау шаралары да жеткіліксіз.

Қорғау шаралары

Гаити және Доминикан Республикасы, сондай-ақ көптеген халықаралық ұйымдар осы екі су қоймасының және оларды сумен қамтамасыз ететін алаптардың жағдайын біледі. Доминикан Республикасындағы Энрикильо көлі Доминиканның алғашқы Рамсар қағидаларына енген жері болып табылып, 1996 жылдан бері ұлттық саябақ мәртебесіне ие. Ал оның егіз көлі – Этанг Сауматр әзірге зерттелген ғана, америкалық крокодилдерін сақтау және экологиялық туризмді дамыту үшін тиісті назар берілген жоқ. Дегенмен, екі үкімет тарапынан екі көлдің су алабын қамтитын трансшекаралық экологиялық бағдарлама белгіленді, осы арқылы көлдердің және олардың су алаптарының жағдайын жақсарту шараларын бірлесіп іске асыру жоспарлануда. Екі елден таңдалған мамандардан құралған және Еуропалық Одақтың қаржылық қолдауымен жұмыс істейтін бұл команда, «екеуі де көлдердің және оларға тиесілі су алаптарының тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету» үшін қадамдар жасауға көмектеседі.