Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
node.js нұсқасы "Дюбний" деп белгіленген
the node. js release labeled "Dubnium"
Дюбний – синтетикалық химиялық элемент; оның символы Db, атомдық нөмірі 105. Ол өте радиоактивті: ең тұрақты белгілі изотопы, дюбний-268-дің жартылай ыдырау периоды шамамен 16 сағатты құрайды. Бұл элементтің толыққанды зерттелуіне елеулі кедеріс келтіреді. Дюбний Жер бетінде табиғи түрде кездеспейді және жасанды түрде жасалады. Советтік Ядролық зерттеулер бірлескен институты (JINR) 1968 жылы бұл элементтің алғашқы ашылуын жариялады, ал 1970 жылы американдық Лоуренс Беркли зертханасы да осыны мәлімдеді. Екі команда да жаңа элемент үшін өз атауларын ұсынды және оларды ресми мақұлдау алмай-ақ пайдаланды. Ұзаққа созылған дау 1993 жылы Халықаралық таза және қолданбалы химия одағы мен Халықаралық таза және қолданбалы физика одағы құрған Трансфермий жұмыс тобының ашылу туралы талаптарды ресми тергеуі арқылы шешілді. Нәтижесінде, ашылу екі командаға ресми түрде бірлесіп берілді. Элемент 1997 жылы JINR орналасқан Дюбна қаласының атымен дубний деп аталды. Теориялық зерттеулер дюбнийді 6d сериясының 5-тобындағы өтпелі металдардың құрамына жатқызады, оны ванадий, ниобий және танталдан төмен орналастырады. Дюбний басқа 5-топ элементтерімен көптеген қасиеттерін бөліседі, мысалы, валентті электрондық конфигурациясы және басым +5 тотығу күйі, бірақ релятивистік эффектілерге байланысты кейбір ерекшеліктері бар. Дюбний химиясы бойынша жасалған шектеулі зерттеулер осыны растады.
Dubnium is a synthetic chemical element; it has symbol Db and atomic number 105. It is highly radioactive: the most stable known isotope, dubnium 268, has a half life of about 16 hours. This greatly limits extended research on the element. Dubnium does not occur naturally on Earth and is produced artificially. The Soviet Joint Institute for Nuclear Research (JINR) claimed the first discovery of the element in 1968, followed by the American Lawrence Berkeley Laboratory in 1970. Both teams proposed their names for the new element and used them without formal approval. The long standing dispute was resolved in 1993 by an official investigation of the discovery claims by the Transfermium Working Group, formed by the International Union of Pure and Applied Chemistry and the International Union of Pure and Applied Physics, resulting in credit for the discovery being officially shared between both teams. The element was formally named dubnium in 1997 after the town of Dubna, the site of the JINR. Theoretical research establishes dubnium as a member of group 5 in the 6d series of transition metals, placing it under vanadium, niobium, and tantalum. Dubnium should share most properties, such as its valence electron configuration and having a dominant +5 oxidation state, with the other group 5 elements, with a few anomalies due to relativistic effects. A limited investigation of dubnium chemistry has confirmed this.
Кіріспе
Аса ауыр элемент
Superheavy element
Өмірбаян
Уран, 92-ші элемент, табиғатта маңызды мөлшерде кездесетін ең ауыр элемент болып табылады; одан ауыр элементтерді тек синтез арқылы ғана жасауға болады. Жаңа элемент – 93-ші элемент – нептунийдің алғашқы синтезі 1940 жылы АҚШ-тағы зерттеушілер тобымен жүзеге асырылды. Келесі жылдары американ ғалымдары менделевиумға дейінгі элементтерді синтездеді, 101-ші элемент 1955 жылы синтезделді. 102-ші элементтен бастап, ашылудың басымдығы американ және совет физиктері арасында даулы болды. Олардың бәсекелестігі жаңа элементтерді табу және олардың ашылуына авторлық құқық үшін жарысқа әкелді, бұл кейіннен Трансфермий соғыстары деп аталды.
Uranium, element 92, is the heaviest element to occur in significant quantities in nature; heavier elements can only be practically produced by synthesis. The first synthesis of a new element—neptunium, element 93—was achieved in 1940 by a team of researchers in the United States. In the following years, American scientists synthesized the elements up to mendelevium, element 101, which was synthesized in 1955. From element 102, the priority of discoveries was contested between American and Soviet physicists. Their rivalry resulted in a race for new elements and credit for their discoveries, later named the Transfermium Wars.
Есептер
105-ші элементтің ашылғаны туралы алғашқы хабар 1968 жылдың сәуірінде Дубнадағы (Мәскеу облысы, Кеңес Одағы) Ядролық зерттеулер жөніндегі бірлескен институтынан (JINR) келді. Ғалымдар 243Am-ді 22Ne иондарының шоғымен бомбалады және 9,4 МэВ (жартылай өмір сүру мерзімі 0,1–3 секунд) және 9,7 МэВ (t1/2 > 0,05 с) альфа-ыдырауын, содан кейін 256103 немесе 257103 сияқты альфа-ыдырауды хабарлады. Бұрынғы теориялық болжамдарға сүйене отырып, екі ыдырау деңгейі сәйкесінше 261105 және 260105 деп тағайындалды. Көбірек деректер жинағаннан кейін, JINR атом құрылымы және квант теориясының негізін қалаушы даниялық ядролық физик Нильс Бордың құрметіне борий (Bo) атауын ұсынды; олар одан кейін боронмен шатасуды болдырмау үшін ұсынысын нильсборийге (Ns) өзгертті. Тағы бір ұсынылған атау дубний болды. LBL алғаш рет 105-ші элементті синтездегенін жариялағанда, олар жаңа элементті "ядролық химияның әкесі" атанған неміс химигі Отто Ханның есімімен ханий (Ha) деп атауды ұсынды, осылайша элементтің атын қою туралы дау туды. 1970 жылдардың басында екі команда да келесі элементті – 106-шы элементті синтездегенін хабарлады, бірақ атауларын ұсынбады. JINR халықаралық комитет құруды ұсынды. Бұл ұсыныс 1974 жылы қабылданды және бейтарап бірлескен топ құрылды. Екі команданың ешқайсысы да үшінші тарап арқылы дауды шешуге қызығушылық танытпады, сондықтан LBL-дің жетекші ғалымдары Альберт Гиорсо мен Гленн Сиборг 1975 жылы Дубнаға барып, JINR-дің жетекші ғалымдары Георгий Флеров, Юрий Оганесян және басқалармен кездесіп, дауды іштен шешуге және бейтарап бірлескен топтың қажеттілігін жоюға тырысты; екі сағаттық талқылаудан кейін бұл сәтсіз аяқталды. Бірлескен бейтарап топ талаптарды бағалау үшін жиналған жоқ, ал дау шешілмеген күйде қалды. 1981 жылы Дармштадт қаласындағы Ауыр ион зерттеулер қоғамы (GSI) 107-ші элементті синтездегенін мәлімдеді; олардың есебі JINR-дің алғашқы есебінен бес жыл кейін жарық көрді, бірақ үлкен дәлдігімен, ашылу туралы сенімді мәлімдеме жасады. GSI жаңа элементтің атын нильсборий деп ұсыну арқылы JINR-дің күш-жігерін мойындады. Бұл ұсынысты американдық ғалымдар бірнеше себеппен сынады. Біріншіден, олардың ұсыныстары шатастырылды: Беркли 104 және 105 элементтер үшін ұсынған рутерфордий және ханий атаулары тиісінше 106 және 108 элементтерге қайта тағайындалды. Екіншіден, LBL олардың екеуіне де тең серіктес ретінде мойындалғанына қарамастан, 104 және 105 элементтерге JINR-дің жақты атаулары берілді. Үшіншіден, ең бастысы, IUPAC 106 элементтің атын сиборгийді қабылдамады, өйткені 1993 жылғы есеп LBL тобына оның ашылуына толық құқық бергенімен, элементті тірі адамның атымен атауға тыйым салатын ережені бекітті. 1995 жылы IUPAC осы даулы ережені жойды және келісімге келу үшін ұлттық өкілдерден тұратын комитет құрды. Олар 106-шы элемент үшін сиборгийді ұсынды, ал оның орнына 103 элементі үшін орнатылған лауренцийден басқа, барлық басқа американдық ұсыныстарды алып тастауға келісті. 102 элементінің бұрыннан қалыптасқан аты нобелий Георгий Флеровтың есімімен флеровийге ауыстырылды, өйткені 1993 жылғы есеп бұл элементтің алғаш рет Дубнада синтезделгенін мойындады. Бұл ұсынысты американдық ғалымдар қабылдамады және шешім қайта қарастырылды. 1996 жылы IUPAC тағы бір кездесу өткізді, барлық атауларды қайта қарады және жаңа ұсынымдар жиынтығын қабылдады; ол 1997 жылы мақұлданды және жарияланды. 105-ші элемент дубний (Db) деп аталды, Ресейдегі Дубна қаласының (JINR орналасқан жері) құрметіне; 102, 103, 104 және 106 элементтер үшін американдық ұсыныстар қолданылды. Дубний атауы бұрынғы IUPAC ұсынымында 104 элемент үшін қолданылған болатын. Американдық ғалымдар бұл шешімді "негізгі қанағатпен" қабылдады. IUPAC Беркли зертханасы беркелий, калифорний және америцийді атауда бірнеше рет мойындалғанын және 104, 105 және 106 элементтерді ашуға JINR-дің үлесін мойындау арқылы 104 және 106 элементтердің атын рутерфордий және сиборгий ретінде қабылдауды өтеуі керектігін атап өтті. Тіпті 1997 жылдан кейін LBL кейде өз материалдарында 105-ші элемент үшін ханий атауын қолданды, соңғы рет 2014 жылы болды. Алайда, мәселе әдебиетте шешілді, өйткені Radiochimica Acta редакторы Йенс Волькер Крац 1997 жылғы IUPAC номенклатурасын қолданбаған мақалаларды қабылдаудан бас тартты.
The first report of the discovery of element 105 came from the Joint Institute for Nuclear Research (JINR) in Dubna, Moscow Oblast, Soviet Union, in April 1968. The scientists bombarded 243Am with a beam of 22Ne ions, and reported 9.4 MeV (with a half life of 0.1–3 seconds) and 9.7 MeV (t1/2 > 0.05 s) alpha activities followed by alpha activities similar to those of either 256103 or 257103. Based on prior theoretical predictions, the two activity lines were assigned to 261105 and 260105, respectively. After collecting more data, JINR proposed the name bohrium (Bo) in honor of the Danish nuclear physicist Niels Bohr, a founder of the theories of atomic structure and quantum theory; they soon changed their proposal to nielsbohrium (Ns) to avoid confusion with boron. Another proposed name was dubnium. When LBL first announced their synthesis of element 105, they proposed that the new element be named hahnium (Ha) after the German chemist Otto Hahn, the "father of nuclear chemistry", thus creating an element naming controversy. In the early 1970s, both teams reported synthesis of the next element, element 106, but did not suggest names. JINR suggested establishing an international committee to clarify the discovery criteria. This proposal was accepted in 1974 and a neutral joint group formed. Neither team showed interest in resolving the conflict through a third party, so the leading scientists of LBL—Albert Ghiorso and Glenn Seaborg—traveled to Dubna in 1975 and met with the leading scientists of JINR—Georgy Flerov, Yuri Oganessian, and others—to try to resolve the conflict internally and render the neutral joint group unnecessary; after two hours of discussions, this failed. The joint neutral group never assembled to assess the claims, and the conflict remained unresolved. In 1981, the Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI; Society for Heavy Ion Research) in Darmstadt, Hesse, West Germany, claimed synthesis of element 107; their report came out five years after the first report from JINR but with greater precision, making a more solid claim on discovery. GSI acknowledged JINR's efforts by suggesting the name nielsbohrium for the new element. This recommendation was criticized by the American scientists for several reasons. Firstly, their suggestions were scrambled: the names rutherfordium and hahnium, originally suggested by Berkeley for elements 104 and 105, were respectively reassigned to elements 106 and 108. Secondly, elements 104 and 105 were given names favored by JINR, despite earlier recognition of LBL as an equal co discoverer for both of them. Thirdly and most importantly, IUPAC rejected the name seaborgium for element 106, having just approved a rule that an element could not be named after a living person, even though the 1993 report had given the LBL team the sole credit for its discovery. In 1995, IUPAC abandoned the controversial rule and established a committee of national representatives aimed at finding a compromise. They suggested seaborgium for element 106 in exchange for the removal of all the other American proposals, except for the established name lawrencium for element 103. The equally entrenched name nobelium for element 102 was replaced by flerovium after Georgy Flerov, following the recognition by the 1993 report that that element had been first synthesized in Dubna. This was rejected by American scientists and the decision was retracted. In 1996, IUPAC held another meeting, reconsidered all names in hand, and accepted another set of recommendations; it was approved and published in 1997. Element 105 was named dubnium (Db), after Dubna in Russia, the location of the JINR; the American suggestions were used for elements 102, 103, 104, and 106. The name dubnium had been used for element 104 in the previous IUPAC recommendation. The American scientists "reluctantly" approved this decision. IUPAC pointed out that the Berkeley laboratory had already been recognized several times, in the naming of berkelium, californium, and americium, and that the acceptance of the names rutherfordium and seaborgium for elements 104 and 106 should be offset by recognizing JINR's contributions to the discovery of elements 104, 105, and 106. Even after 1997, LBL still sometimes used the name hahnium for element 105 in their own material, doing so as recently as 2014. However, the problem was resolved in the literature as Jens Volker Kratz, editor of Radiochimica Acta, refused to accept papers not using the 1997 IUPAC nomenclature.
Изотоптар
Дубний, атомдық нөмірі 105, аса ауыр элемент болып табылады; осындай жоғары атомдық нөмірі бар барлық элементтер сияқты, ол өте тұрақсыз. Дубнийдің ең ұзақ сақталатын белгілі изотопы, 268Db, шамамен бір тәулікке дейін жартылай ыдырайды. Тұрақты изотоптар табылған жоқ, ал 2012 жылы JINR жүргізген есептеулер дубнийдің барлық изотоптарының жартылай ыдырау мерзімі бір тәуліктен аспайтынын көрсетті. 2009 жылы 100 миллион жылдан астам жартылай ыдырау мерзімі бар 292122 изотопы туралы да мәлімдеме жасалды; екі талап та қабылданбады. Дубнийдің қысқа жартылай ыдырау мерзімі эксперименттерді шектейді. Бұл ең тұрақты изотоптарды синтездеудің қиындығымен күшейеді. Төмен атомдық нөмірлі элементтердің тұрақты изотоптарында нейтрон-протон қатынасы жоғары атомдық нөмірлі элементтерге қарағанда төмен болады, яғни суперауыр элементті жасау үшін қолданылатын нысана және сәуле ядролары осы ең тұрақты изотоптарды құруға қажетті нейтрондардан кем болады. (2010 жылдардан бастап жылдам нейтронды ұстап алу және ауыстыру реакцияларына негізделген әртүрлі техникалар қарастырылып жатыр, бірақ үлкен және кіші ядролардың соқтығысуына негізделгендер әлі де осы саладағы зерттеулерде басымдыққа ие.) Әрбір тәжірибеде 268Db-ның тек бірнеше атомы ғана жасалынады, сондықтан өлшенген өмір сүру мерзімі процесте айтарлықтай өзгереді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, JINR-дің Суперауыр Элемент Зауытында (2019 жылы жұмысын бастаған) қосымша эксперименттер жүргізілгеннен кейін 268Db-ның жартылай ыдырау мерзімі 16 сағат, 1.3 сағат және 1.6 сағат деп есептелді. Бұл екеуі дубнийдің бүгінгі күнге дейін жасалған ең ауыр изотоптары болып табылады, және екеуі де тікелей емес, 288Mc және 294Ts сияқты ауыр ядролардың ыдырауы нәтижесінде пайда болды, себебі оларды жасау үшін Дубнада 48Ca сәулелеріне арналған тәжірибелер жоспарланған. 48Ca өзінің массасына қарағанда барлық тұрақты ядролардың арасында сандық және салыстырмалы түрде ең көп нейтрондық артықшылығына ие.
Dubnium, having an atomic number of 105, is a superheavy element; like all elements with such high atomic numbers, it is very unstable. The longest lasting known isotope of dubnium, 268Db, has a half life of around a day. No stable isotopes have been seen, and a 2012 calculation by JINR suggested that the half lives of all dubnium isotopes would not significantly exceed a day. or 292122 of a half life of over 100 million years in 2009; neither claim gained acceptance. The short half life of dubnium limits experimentation. This is exacerbated by the fact that the most stable isotopes are the hardest to synthesize. Elements with a lower atomic number have stable isotopes with a lower neutron–proton ratio than those with higher atomic number, meaning that the target and beam nuclei that could be employed to create the superheavy element have fewer neutrons than needed to form these most stable isotopes. (Different techniques based on rapid neutron capture and transfer reactions are being considered as of the 2010s, but those based on the collision of a large and small nucleus still dominate research in the area.) Only a few atoms of 268Db can be produced in each experiment, and thus the measured lifetimes vary significantly during the process. As of 2022, following additional experiments performed at the JINR's Superheavy Element Factory (which started operations in 2019), the half life of 268Db is measured to be 16 hours. 1.3 h, and 1.6 h. These two are the heaviest isotopes of dubnium to date, and both were produced as a result of decay of the heavier nuclei 288Mc and 294Ts rather than directly, because the experiments that yielded them were originally designed in Dubna for 48Ca beams. For its mass, 48Ca has by far the greatest neutron excess of all practically stable nuclei, both quantitative and relative,
Болжалған қасиеттері
Периодикалық заңға сәйкес, дубний 5-топқа жатады, ванадий, ниобий және танталмен бірге. Бірнеше зерттеулер 105-ші элементтің қасиеттерін зерттеді және олардың периодикалық заңның болжамдарымен үлкенінен келісетіні анықталды. Алайда, салыстырмалық эффектілерге байланысты физикалық қасиеттер атомдық және макроскопиялық деңгейлерде айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Бұл қасиеттерді өлшеу бірнеше себепке байланысты қиындық тудырды: суперауыр атомдарды өндірудің қиындығы, өндіріс деңгейінің төмендігі, бұл тек микроскопиялық деңгейде зерттеуге мүмкіндік береді, атомдарды тексеру үшін радиохимиялық зертхананың қажеттілігі, олардың қысқа жартылай ыдырау мерзімі және суперауыр атомдарды синтездеуден басқа көптеген қосымша реакциялардың болуы. Қазірге дейін зерттеулер тек жеке атомдармен жүргізілді. 2009 жылы Жапониядағы JAEA тандемдік үдеткішінде дубний азот және фторлы қышқыл ерітіндісінде өңделді, онда ниобий NbOF4, ал тантал TaF6 түзеді. Дубнийдің мінез-құлқы ниобийге жақын болды, бірақ танталға емес; осыдан дубний DbOF4 түзеді деген қорытынды жасалды. Бар ақпарат бойынша, дубний көбінесе ниобий сияқты, кейде протактиний сияқты, бірақ сирек тантал сияқты әрекет ететіні анықталды. 2021 жылы JAEA тандемдік үдеткішінде MOCl3 (M = Nb, Ta, Db) формулалы ұшпалы ауыр 5-топ оксихлоридтері эксперименттік зерттелді. Ұшпау тенденциясы NbOCl3 > TaOCl3 ≥ DbOCl3 болып табылды, яғни дубнийдің мінез-құлқы периодикалық заңдармен сәйкес келеді.
According to the periodic law, dubnium should belong to group 5, with vanadium, niobium, and tantalum. Several studies have investigated the properties of element 105 and found that they generally agreed with the predictions of the periodic law. Significant deviations may nevertheless occur, due to relativistic effects, which dramatically change physical properties on both atomic and macroscopic scales. These properties have remained challenging to measure for several reasons: the difficulties of production of superheavy atoms, the low rates of production, which only allows for microscopic scales, requirements for a radiochemistry laboratory to test the atoms, short half lives of those atoms, and the presence of many unwanted activities apart from those of synthesis of superheavy atoms. So far, studies have only been performed on single atoms. In 2009, at the JAEA tandem accelerator in Japan, dubnium was processed in nitric and hydrofluoric acid solution, at concentrations where niobium forms NbOF4 and tantalum forms TaF6 Dubnium's behavior was close to that of niobium but not tantalum; it was thus deduced that dubnium formed DbOF4 From the available information, it was concluded that dubnium often behaved like niobium, sometimes like protactinium, but rarely like tantalum. In 2021, the volatile heavy group 5 oxychlorides MOCl3 (M = Nb, Ta, Db) were experimentally studied at the JAEA tandem accelerator. The trend in volatilities was found to be NbOCl3 > TaOCl3 ≥ DbOCl3, so that dubnium behaves in line with periodic trends.