Саңыраш тас – табиғи құбылыс, жел эрозиясынан пайда болады. Пішіні саңырашқа ұқсайды, базасы тар, жоғарғы бөлігі кең. Геологиялық ерекшеліктерді зерттеңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Табиғи түрде пайда болған, пішіні саңырауқұлаққа ұқсайтын тас.
Naturally occurring rock whose shape resembles a mushroom
Саңырауқұлақ тас, сондай-ақ тасты тұғыр немесе тұғырлы тас деп аталатын табиғи тас, атауынан көрінетіндей, пішіні саңырауқұлаққа ұқсайды. Бұл тастар эрозия мен ауа райының әсерінен, мұздықтардың қозғалысынан немесе кенеттен болатын құбылыстардан әр түрлі жолмен деформацияланады. Саңырауқұлақ тастар ярдаңдармен байланысты, бірақ олардан ерекшеленеді. Саңырауқұлақ тас, тасты тұғыр немесе гур – жел эрозиясының әсерінен қалыптасқан, саңырауқұлақ пішіндес жер бедері. Желдің материал тасымалдау қабілеті негізден орташа биіктікте ең жоғары деңгейге жетеді, сондықтан абразия (желдің эрозиялық әсері, онда тасымалданатын материалдар тас бетін соғып, жылтыратады немесе сызып алады) да максималды болады. Кейде, қатаң тастар жұмсақ тастардың үстінде көлденең орналасып, осылайша эрозия процесіне себеп болады.
A mushroom rock, also called rock pedestal, or a pedestal rock, is a naturally occurring rock whose shape, as its name implies, resembles a mushroom. The rocks are deformed in a number of different ways: by erosion and weathering, glacial action, or from a sudden disturbance. Mushroom rocks are related to, but different from, yardang. A mushroom rock, rock pedestal, or gour is a typical mushroom shaped landform that is formed by the action of wind erosion. At an average height of from the base, the material carrying capacity of the wind is at its maximum, so abrasion (erosion by wind in which transported materials hit an exposed rock surface and polish it or scratch it) is also maximized. In some cases, harder rocks are arranged horizontally over a softer rock, resulting in such erosion.
Эрозия
Әдетте шөлді аймақтарда кездесетін бұл тау жыныстары, мыңдаған жылдар бойы желдің әсерінен тастың жоғарғы және төменгі бөлігінде эрозия әртүрлі жылдамдықпен жүргенде қалыптасады. Желмен әкелінген құмның абразиясы жер бетінен алғашқы 3 фут (1 метр) аралығында ең көп байқалады, бұл таудың негізінің жоғарғы бөлігіне қарағанда жылдам эрозияға ұшырауына себеп болады. Ағын судың да осындай әсері болуы мүмкін. Осы типтегі саңырауқұлақ тасқа мысал – Израильдегі Тимна саябағындағы тас. Кейде тау жынысының химиялық құрамы маңызды рөл атқарады; егер тастың жоғарғы бөлігі химиялық эрозия мен тозуға төзімдірек болса, ол негізінен гөрі баяу эрозияланады. Мысалы, тастың негізіндегі химиялық тозудың салдарынан пайда болатын эрозия, бетке жақын ылғалдың жиналуынан туындайды. Саңырауқұлақ тас, бастапқыда қатаң тастың үстінде орналасқан жұмсақ тастың жазық аймағынан қалыптасуы мүмкін, бұл сарқырама құрайтын тастардың құрылымына ұқсас. Сыртқы қатаң тау жынысы қабатының тозуы, жергілікті жағдайларға байланысты, төменгі тау жынысын желдің, судың, тұздың енуінен және т.б. эрозияға ұшыратады. Жұмсақ тау жынысы қабаты оңай эрозияланып, шұңқырдың немесе ойыстың пайда болуына әкеледі. Үстіндегі қатаң тау жыныстары бұл процеске қарсы тұрады және ақырында жаңа, төменгі жазықтықтың үстінде тұрған жеке саңырауқұлақ тастарға айналуы мүмкін. Жел эрозиясының ерекшелігі – ол жер бетінен бірнеше фут биіктікте күштірек болады. Желдің жылдамдығы биіктікпен бірге артады, бірақ шөгінді жүктемесі азаяды. Осының салдарынан, ең жоғары шөгінді жүктемесі мен желдің ең жоғары жылдамдығы жер бетінен бірнеше фут биіктікте кездеседі, бұл осы биіктіктегі тіреу тірегінің тарлуына себеп болады.
Usually found in desert areas, these rocks form over thousands of years when wind erosion of an isolated rocky outcrop progresses at a different rate at its bottom than at its top. Abrasion by wind borne grains of sand is most prevalent within the first 3 feet (1 m) above the ground, causing the bases of outcrops to erode more rapidly than their tops. Running water can have the same effect. An example of this type of mushroom rock is the one in Timna Park, Israel. Occasionally, the chemical composition of the rocks can be an important factor; if the upper part of the rock is more resistant to chemical erosion and weathering, it erodes more slowly than the base. For example, erosion attributed to chemical weathering at the base of the rock due to the collection of dew near the surface. A mushroom rock may ultimately form from an originally flat area of hard rock overlying soft rock, similar to the pattern of rocks that form a waterfall. Weathering of the exposed hard rock layer eventually exposes the lower rock to erosion from wind, water, salt intrusion, etc., depending on local conditions. The layer of softer rock is more readily eroded, leading to the formation of a depression or blowout. The overlying harder rocks are resistant to this process, and may ultimately end up as isolated mushroom rocks standing above the new, lower plain. The nature of wind erosion is that it concentrates a few feet over the ground wind speeds increase with height, but sediment load reduces. This means that the combination of highest sediment loads and fastest wind speed exist a few feet over the ground, leading to the characteristic narrowing of the support pedestal at this height.
Мұздық әрекеті
Бір тастың эрозиясынан пайда болған саңырауқұлақ тастардан өзгеше, бұл саңырауқұлақтар екі жеке тастан құралған тепе-теңдік тас түрі, олардың біреуі екіншісінің үстіне орналасқан. Көбінесе, үстіңгі тас мұздықтың баяу қозғалысы арқылы тасылып, түсірілген. Тас құрылымының төменгі бөлігі де саңырауқұлақ пішінін күшейту үшін эрозияға ұшыраған болуы мүмкін.
In contrast to a mushroom rock formed by erosion of a single rock, these mushrooms are a type of balancing rock that formed from two separate rocks, one of which came to rest on top of the other. Typically, the uppermost rock was transported and deposited by the slow action of a glacier. The lower part of the rock formation might or might not have also undergone a degree of erosion to accentuate the mushroom shape.