Кіріспе

1900 жылдардың басында ұйымдастырылған автоспорт жарыстарының басталуынан 1960 жылдардың соңына дейін, коммерциялық демеушіліктердің графикалық безендірілісі кеңінен қолданысқа енгенге дейін, Формула-1, спорттық автомобильдер жарысы, туристік автомобильдер жарысы және басқа да халықаралық автожарыстарда бақталатын көліктер әдетте өздерінің машиналарын стандартталған жарыс түстерімен бояған. Бұл түстер машинаның немесе жүргізушінің қай елден екенін көрсететін. Олар көбінесе басқа спорт түрлерінде немесе саясатта қолданылатын ұлттық түстерден өзгеше болды.

1900-жылдар

Түстердің бастауы 1900-1905 жылдары жыл сайын өткізілетін Гордон Беннет кубогына қатысқан ұлттық командалардан бастау алады. Конт Элиот Зборовски, соғыс аралығындағы жарыс шебері Луи Зборовскидің әкесі, әр ұлттық қатысушыға әртүрлі түс тағайындауды ұсынды. 1900 жылғы алғашқы жарыста мынадай түстер белгіленді: Францияға – көк, Бельгияға – сары, Германияға – ақ, АҚШ-қа – қызыл. (Италия өзінің әйгілі «Жарыс қызылы» түсін 1907 жылы қызыл Fiat Гран-при жарысын жеңгенге дейін қабылдамады). Ұлыбритания 1902 жылы алғаш рет қатысқанда, бұрыннан берілген қызыл, ақ және көк ұлттық түстерінен өзгеше түс таңдауға мәжбүр болды. Селвин Эдждің 1902 жылғы жеңімпаз «Нейпир» машинасы зәйтүн жасыл түске боялды, ал жасыл түс локомотивтер мен машиналар үшін қолайлы түс ретінде қалыптасты, және Ұлыбритания өткен ғасырда осы салада әлемді жетекшілік етті. Ұлыбритания келесі жылы, 1903 жылғы Гордон Беннет кубогын Ирландиядағы Атидегі жабық трассада өткізгенде, британдықтар «британдық жарыс жасылы» түсіне айналған «Шамрок жасылы» түсін қабылдады.

1920-шы жылдар 1960-шы жылдар

Түстер Гран-при автокөлік жарыстарының соғыстар аралық кезеңінде анық қалыптасты және AiACr (FIA-ның алдасты) тізіміне енгізілді. Онда «Bleu de France» Bugatti және Италияның «Rosso Corsa» Alfa Romeo машиналары көптеген жарыстарда жеңіске жетті, ал британдық жасыл түсті Bentley машиналары 1930 жылға дейін Ле-Манның «Grand Prix d'Endurance» жарысында басымдық танытты. 1930 жылдары Mercedes-Benz және Auto Union командалары дәстүрлі неміс ақ түсін қолданбады, ал олардың металл беттері «Күміс жебелер» деген аталымды тудырды. 1930 жылдары неміс командаларының 750 кг салмақ шегінен асып кетпеу үшін ақ түс қолданбағаны туралы аңыз пайда болды. Бірақ, алғашқы «Күміс жебелер» 1932 жылы жарысқа қатысты, ал салмақ шегі 1934 жылы ғана енгізілді. Осы кезеңде қазіргі заманғы монокок конструкциялы ұшақтардың фюзеляждары жылтыратылған және боялмаған алюминий панельдерін пайдаланды, ал автожарыс әлеміндегі бай адамдар геральдикада ақ және күміс түстерінің бірдей екенін, олар «Argent» деп аталатынын білген. (Сонымен қатар, сары және алтын түстер «Or» деп аталады). Соғыстан кейінгі түстер машинаның корпусы, капоты, шассиі, нөмірлері және олардың фоны арқылы анықталды (төмендегі схемаларды қараңыз). Шасси енді көрінбейтін болғандықтан, оның түсі әртүрлі тәсілдермен көрсетілді, мысалы, 1950 жылдардағы Cunningham командасының және басқа американдық командалардың параллель көк жолақтары. Porsche 1950 және 1960 жылдары күміс түсін сақтап келді, бірақ 1960 жылдары басқа неміс командалары (мысалы, BMW) ақ түске қайта оралды. Осы кезеңде түс машинаның қай елде жасалғанына немесе жүргізушінің ұлтына емес, команданың ұлтына байланысты болды. Мысалы, Стирлинг Мосс 1954 жылғы маусымда үш жарысқа британдық жасыл түсті Maserati 250F машинасымен қатысты, өйткені итальяндық машинаны британдық жеке командалар Equipe Moss және A. E. Moss енгізген. Дегенмен, бұл ереже әрқашан қатаң сақталмады. Мысалы, австралиялық Джек Брэбхэм және жаңа зеландиялық Брюс Макларен өз командаларын Ұлыбританияда құрып, лицензия алған, ал олардың алғашқы машиналарындағы түстер схемасы ұлттық принциптерге негізделмеген (атап айтқанда, Brabham BT3, McLaren M2B, McLaren M4B және McLaren M5A машиналары). Ал британдық Роб Уокер жеке командасы британдық жасыл түс орнына шотландтық ұлттық түстерде (ақ жолақты көк) машиналарды жарысқа шығарды.

Демеушілік дәуірі 1968 жылдан бастап

1968 жылғы F1 маусымының көктемінде АҚШ-та бірнеше жылдан бері қолданылып келген демеушілік бояулары халықаралық жарыстарда да рұқсат алды. Оңтүстік Африкалық жеке команда «Гунстон» Джон Лав үшін жеке «Brabham» машинасымен 1968 жылғы Оңтүстік Африка Гран-приіне қатысқанда, өз демеушілерінің бояу схемасын қолданған алғашқы Formula One командасы болды – машина «Гунстон» темекісінің түстерімен боялды. Келесі жарыста, 1968 жылғы Испания Гран-приінде, «Team Lotus» осы үлгіге еліктеген алғашқы заводтық команда болды, Грэм Хиллдің «Lotus 49B» машинасы «Imperial Tobacco» компаниясының «Gold Leaf» тауар таңбасының қызыл, алтын және ақ түстерінде шықты. Британдық «Жарыс жасылы» (British Racing Green) көп ұзамай британдық командалардың машиналарын тоқтатылды. FIA 1970 жылдары көптеген жарыс түрлерінде бұл ескі бояу схемасынан бас тартты.

Қазіргі қолданысы

Дәстүрлі түстерді әлі күнге дейін автокөлік өндірушілер мен командалар, әсіресе итальяндық, британдық және неміс өндірушілер, өздерінің жарыс дәстүрлерін көрсету үшін пайдаланады. «Россо Корса» түсін итальяндық Ferrari және Alfa Romeo өндірушілері үздірілмей қолданып келеді. 1990 жылдан бері басқа дәстүрлі түстер де қайта пайда болды, мысалы, британдық жасыл түсті F1 Jaguar Racing автомобильдері мен Aston Martin спорттық автомобильдері, сондай-ақ ақ түсті F1 BMW Sauber. Mercedes Benz және Audi (Auto Union) сияқты неміс өндірушілері 1990 жылдары халықаралық жарыстарға оралғанда күміс түсті бояуды қолданды. Көптеген концепт-машиналар ескі түстер схемасын ұстанады, ал көптеген жаңадан бастаған жарыскерлер де оларды жақсы көреді. Көбінесе демеушілік келісімдер дәстүрлі түстерді құрметтейді. Мысалы, Ferrari-дің ірі демеушілері Marlboro және Santander де қызыл түсті қолданды. Ал 1990-2000 жылдары тамақ өнімдерін өндіретін West компаниясы McLaren командасына демеушілік еткен кезде, өз түстерін пайдаланбады, керісінше, қозғалтқыш жеткізуші Mercedes-тің «Күміс жебелерін» қолданды. Алайда, Subaru компаниясы 555 демеушілігі аяқталғаннан кейін де көк және сары түсті ливреяларын қолдануын жалғастырды. Кейбір өндірушілер ұлттық түстерден гөрі басқа түстерді артық көреді. Мысалы, Citroën дәстүрлі түрде қызыл түсті, Renault және Opel сары және қара түсті, ал Volkswagen көк және ақ түсті пайдаланады. 1990–1998 жылдары өткізілген EFDA Ұлттар кубогында кемінде 20 ел, оның ішінде басым көпшілігі еуропалық елдер қатысты. 2005–2009 жылдар аралығында өткен A1 Grand Prix сериясында ұлттық командалар бірдей машиналарды, бірақ әртүрлі түстер схемаларымен жүргізді. Бастапқыда көптеген схемалар тиісті ұлттық туларға негізделген, кейіннен A1 Team Australia және A1 Team India сияқты командалар басқа дәстүрлі спорттық түстерге ауысты. Бұл командалардың арасында бұрынғы ұлттық жарыс түстері аса танымал болған жоқ. Honda компаниясының көшеде жүруге жарамды Type R көліктері Championship White (Honda түс коды NH0) түсінде ұсынылады, ол Honda-ның алғашқы F1 машинасы (Richie Ginther басқаратын Honda RA272) әшекейлеген түспен ұқсас, ол 1965 жылғы Мексика Гран-присінде Honda-ның алғашқы F1 жеңісін қамтамасыз еткен.