Кіріспе
Авто жарысы (көлік жарысы, мотор спорты немесе автомобиль жарысы деп те аталады) – бәсекелестік үшін автомобильдердің жарысуын қамтитын мотор спортының бір түрі. Солтүстік Америкада бұл термин автомобиль спортының барлық түрлерін сипаттау үшін қолданылады, оның ішінде жарыс емес түрлері де бар. Автомобиль ойлап табылғаннан бері авто жарысы бар. Әр түрлі жарыстар ұйымдастырылды, алғашқысы 1867 жылы тіркелген. Көптеген алғашқы шаралар осы жаңа машиналардың практикалық көлік құралы екенін көрсетуге бағытталған, бірақ олар автомобиль өндірушілері үшін өнімдерін көрсетудің маңызды тәсіліне айналды. 1930 жылдарға қарай, арнайы жарыс машиналарын жасауға қол жеткізілді. Қазір әрқайсысының өзіндік ережелері мен регламенттері бар көптеген санаттар бар.
the motorsport
Auto racing (also known as car racing, motor racing, or automobile racing) is a motorsport involving the racing of automobiles for competition. In North America, the term is commonly used to describe all forms of automobile sport including non racing disciplines. Auto racing has existed since the invention of the automobile. Races of various sorts were organised, with the first recorded as early as 1867. Many of the earliest events were effectively reliability trials, aimed at proving these new machines were a practical mode of transport, but soon became an important way for automobile makers to demonstrate their machines. By the 1930s, specialist racing cars had developed. There are now numerous different categories, each with different rules and regulations.
Тарих
Алғашқы алдын ала белгіленген жарыс екі өзі қозғалмалы жол көлігі арасында 1867 жылғы 30 тамызда сағат 4:30-да Англиядағы Лайн қаласының Аштоны мен Олд Траффорд арасында 13 км (8 миль) қашықтықта өтті. Жеңімпаз – Айзек Уотт Болтонның каретасы. Ішкі жану қозғалтқышы бар автожарыстар алғашқы сәттілі бензинмен жұмыс істейтін автомобильдер құрылысынан кейін көп ұзамай басталды. Бірінші ұйымдастырылған жарысты 1887 жылғы 28 сәуірде Париж басылымы Le Vélocipède-тің бас редакторы Месье Фоссиер өткізді. 1894 жылы париждік журнал Le Petit Journal газеті Парижден Руанға дейін әлемдегі алғашқы автокөлік жарысы деп саналатын жарысты ұйымдастырды. Жүз екі қатысушы 10 франк төлем жасады. Targa Florio – Италияның Сицилия тауларында, аралдың астанасы Палермоның жанында өткізілетін ашық жолмен жүретін төзімділік автожарысы. 1906 жылы құрылған бұл жарыс – ең көне спорттық автомобиль жарысы, 1955 және 1973 жылдар аралығында Әлемдік спорттық автомобильдер чемпионатының бөлігі болды. Әлі күнге дейін сақталған ең көне спорттық автомобиль жарысы – 1923 жылы басталған Ле-Манның 24 сағаты. Оны Батыс автомобиль клубы (ACO) ұйымдастырады. Ferrari командасы 2023 жылы жарыста жеңіске жетті. Франция автомобиль құрастыру және жарыстарда басымдық танытқандықтан, француздық автомобиль клубы ACF бірнеше ірі халықаралық жарыстарды ұйымдастырды, әдетте Парижден немесе Парижге, Франциядағы немесе Еуропаның басқа да ірі қалаларымен байланыс жасады. Австралиядағы Аспендейл жарыс алаңы 1906 жылғы қаңтарда ашылған әлемдегі алғашқы арнайы салынған автокөлік жарысы трассасы болды. Шамамен бір шақырымдық бұл трассада сәл қисайған бұрыштар және сынық цементпен қапталған құмды беті бар. Суррейдегі (Англия) Бруклендс 1907 жылғы маусымда ашылған алғашқы арнайы салынған «қисайған» автожарыс алаңы болды. Онда жоғары жылдамдықты қисайған бұрыштары бар бетонды трасса бар. АҚШ-тағы ең көне арнайы салынған автомобиль жарысы трассасы, әлі де қолданыста, – Индиана штатының Спидвей қаласындағы 4 км (2,5 миль) Indianapolis Motor Speedway. Бұл әлемдегі ең көп көрермен сыйымдылығы бар спорттық алаң, онда 257 000-нан астам отыратын орын бар. NASCAR-ды 1948 жылғы 21 ақпанда Билл Франс аға сол кездегі бірнеше жүргізушілердің көмегімен құрды. NASCAR-дың алғашқы «Strictly Stock» жарысы 1949 жылғы 19 маусымда Флорида штатының Дейтона-Бич қаласында өтті. 1962 жылдан бастап спорттық автомобильдер уақытша GT автомобильдеріне жол берді, Fédération Internationale de l'Automobile (FIA) спорттық автомобильдер арасындағы Әлем чемпионатын GT өндірушілерінің халықаралық чемпионатымен алмастырды. 1962 жылдан 2003 жылға дейін NASCAR-дың басты сериясы Р.Ж. Рейнольдс Темекі компаниясының Winston тамақ өнімімен демеушілік етілген Winston Cup Series деп аталды. RJR-дің қатысуынан туындаған өзгерістер, сондай-ақ жылдық жарыстар санын 56-дан 34-ке дейін азайту 1972 жылды NASCAR-дың «заманауи дәуірінің» басталуы ретінде белгіледі. IMSA GT сериясы 1998 жылы алғашқы маусымын өткізген американдық Ле-Ман сериясына айналды. Еуропалық жарыстар ақырында тығыз байланысты Еуропалық Ле-Ман сериясына айналды, екеуі де прототиптер мен GT автомобильдерін біріктірді. Turismo Carretera (TC) – Аргентинадағы танымал жарыс машинасы жарысы сериясы және әлемдегі әлі де белсенді жарыс машинасы жарысы сериясының бірі. Алғашқы TC жарысы 1931 жылы әрқайсысы басқа провинцияда өткен 12 жарыстан тұрды. Болашақ Формула 1 жұлдызы Хуан Мануэль Фанхио (Chevrolet) 1940 және 1941 жылдары TC жарысын жеңіп алды. Осы кезеңде серияның Chevrolet пен Ford арасындағы бәсекесі басталды, Ford өзінің тарихи жеңістерінің көп бөлігін алды. Соңғы жылдары автожарыстар өткенге оралып, өзгеріске ұшырады. Өнеркәсіп, өзі жариялаған автомобильдер сияқты, жаһандық пандемия мен чиптердің жетіспеушілігіне тап болды, олардың әрқайсысы өндіріс кестесін бұзу қаупін тудырды. Сонымен қатар, электрлі болашаққа жаңа бағыт белгіленіп жатыр, бұл бензинді қозғалтқыштардың ескі үлгісіне қарсы келетін күрт өзгеріс. Сондай-ақ, Формула E, Eco Grand Prix немесе Electric GT Championship сияқты электрлі жарыс машиналарын өткізуге арналған жарыстардың саны да артып келеді.
From 1962, sports cars temporarily took a back seat to GT cars, with the Fédération Internationale de l'Automobile (FIA) replacing the World Championship for Sports Cars with the International Championship for GT Manufacturers. From 1962 through 2003, NASCAR's premier series was called the Winston Cup Series, sponsored by R. J. Reynolds Tobacco Company cigarette brand Winston. The changes that resulted from RJR's involvement, as well as the reduction of the schedule from 56 to 34 races a year, established 1972 as the beginning of NASCAR's "modern era". The IMSA GT Series evolved into the American Le Mans Series, which ran its first season in 1998. The European races eventually became the closely related European Le Mans Series, both of which mix prototypes and GTs. Turismo Carretera (TC) is a popular touring car racing series in Argentina, and one of the oldest car racing series still active in the world. The first TC competition took place in 1931 with 12 races, each in a different province. Future Formula One star Juan Manuel Fangio (Chevrolet) won the 1940 and 1941 editions of the TC. It was during this time that the series' Chevrolet Ford rivalry began, with Ford acquiring most of its historical victories. Over the last few years, auto racing has seen a transformative shift, echoing past pivots. The industry, much like the cars it champions, has had to navigate through the hairpin turns of a global pandemic and a persistent chip shortage, each threatening to derail production schedules. At the same time, a new course is being charted towards an electric future, a dramatic change in direction that is challenging the old guard of gasoline engines. There is also a growing number of events for electric racing cars, such as the Formula E,the Eco Grand Prix or the Electric GT Championship.
Ашық дөңгелекті жарыстар
Бір орындық (ашық дөңгелек) жарыста дөңгелектер жабық болмайды, ал көліктерде көбінесе аэродинамикалық қанаттар болады. Ашық дөңгелекті жарыстардың ең танымал екі түрі – Формула 1 және IndyCar сериясы. Еуропа мен Азияда ашық дөңгелекті жарыстарды әдетте «Формула» деп атайды, тиісті иерархиялық қосымшалармен. Солтүстік Америкада «Формула» терминологиясы қолданылмайды (F1-ді қоспағанда). Спорт әдетте халықаралық форматта (мысалы, F1), аймақтық форматта (мысалы, Formula 3 Euro Series) және/немесе отандық немесе елдік форматта (мысалы, неміс Formula 3 чемпионаты немесе британдық Formula Ford) ұйымдастырылады. F1 – бұл көшелер мен жарыс трассаларында ғана өтетін әлемдік серия. Бұл көліктер технология мен аэродинамикаға негізделген. Жылдамдық рекордын 2005 жылы Хуан Пабло Монтойя сағатына 373 км жылдамдықпен орнатты. Ең танымал жарыстар – Монако Гран-присі, Италия Гран-присі және Ұлыбритания Гран-присі. Маусым жүргізушілер мен конструкторлар арасындағы әлем чемпионатының тағайындалуымен аяқталады. АҚШ-та ең танымал серия – IndyCar сериясы. Көліктер дәстүрлі түрде F1 көліктеріне ұқсас, бірақ технологиялық жағынан кем дамыған, шығындарды бақылауға бағытталған технологиялық шектеулер көп. Бұл көліктер технологиялық жағынан осыншалықты дамымаған болса да, олар жылдам, себебі олар овал жарыс трассаларында бәсекелеседі, орташа есеппен бір айналымды сағатына 388 км/сағ жылдамдықпен жүреді. Серияның ең ірі жарысы – Индианаполис 500, ол «Жарыстың ең ұлы тамашасы» деп аталады, себебі бұл ең ұзақ үздіксіз өткізілетін жарыс және бір күндік спорттық іс-шара үшін ең көп көрерменге (350 000-нан астам) ие. Басқа ірі халықаралық бір орындық жарыстар сериясы – Формула 2 (бұрынғы Formula 3000 және GP2 сериясы). Аймақтық серияларға Super Formula және Formula V6 Asia (әсіресе Азияда), Formula Renault 3.5 (сонымен қатар Renault World Series, Nissan World Series сериясының жалғасы), Formula Three, Formula Palmer Audi және Formula Atlantic жатады. 2009 жылы FIA Formula Two чемпионаты F2 сериясын қайта жаңғыртты. Отандық немесе елдік серияларға Формула 3 және Формула Renault жатады, ал жетекші бастапқы серия – Формула Ford. Бір орындық жарыстар кәсіби командалар мен жүргізушілерге ғана арналған емес. Көптеген әуесқой жарыс клубтары бар. Ұлыбританияда ірі клубтық сериялар – Monoposto Racing Club, BRSCC F3 (бұрын ClubF3, алдында ARP F3), Formula Vee және Club Formula Ford. Әр серия нарықтың бір бөлігіне қызмет етеді, кейбіреулері негізінен төмен бағалы жарыстарды ұсынады, ал басқалары кәсіби сериялар сияқты бірдей ережелерді қолдана отырып, шынайы тәжірибе алуға ұмтылады (BRSCC F3). Бір орындық жарыстардың басқа да түрлері бар, соның ішінде шағын трассаларда кішкентай, төмен бағалы көліктерді пайдаланатын картинг жарыстары. Көптеген қазіргі кездегі жетекші жүргізушілер мансабын картингтен бастаған. Формула Ford – карттен өсіп келе жатқан жаңа жүргізушілер үшін ең танымал бірінші ашық дөңгелек категориясы. Серия әлі де таңдаулы нұсқа болып табылады, себебі ол аэродинамикалық жиынтық пен сликтерді енгізді, бұл жас жүргізушілерге F1-ге жақын динамикасы бар жарыс машинасымен тәжірибе алуға мүмкіндік береді. Star Mazda сериясы – тағы бір бастапқы деңгейлі серия. Колледждер мен университеттердің студенттері Formula SAE бәйгесі арқылы бір орындық жарыстарға қатыса алады, ол көпсалалы командада бір орындық көлікті жобалау және құрастыруды және оны бәйгеде жарыстыруды қамтиды. Бұл сонымен қатар командалық жұмыс сияқты басқа да жұмсақ дағдыларды дамытады, сонымен қатар автоспортты және инженерияны насихаттайды. Әлемдегі тұңғыш толық әйелдерден құралған Формула жарыс командасы 2006 жылы құрылды. Топ әр түрлі жарыс салаларынан жүргізушілердің жиынтығы болды және Мазда Raceway Laguna Seca-да түсірілген MTV реалити-пилоты үшін құрылды. 2005 жылдың желтоқсанында FIA 2008 жылы дебют жасайтын Superleague Formula жарысына келісім берді, онда жарыс командалары A. C. Milan және Liverpool F. C. сияқты танымал спорт клубтарына тиесілі және басқарылады. Спорттан 25 жылдан кейін оралған бұрынғы Формула 2 чемпионы Джонатан Палмер F2 санатын қайта ашты; көптеген жүргізушілер Формула Палмер Ауди сериясынан бітірді. Бұл санат ресми түрде FIA Formula Two чемпионаты ретінде тіркелген. Көптеген кезеңдерде екі жарыс өтеді және FIA World Touring Car Championship-қа қолдау жарыстары болып табылады.
After 25 years away from the sport, former Formula 2 champion Jonathan Palmer reopened the F2 category again; most drivers have graduated from the Formula Palmer Audi series. The category is officially registered as the FIA Formula Two championship. Most rounds have two races and are support races to the FIA World Touring Car Championship.
Туристік автокөлік жарыстары
Туристік автокөлік жарыстары – өндірістік үлгідегі төрт орындық жарыс машиналарын пайдаланатын жол жарыстарының бір түрі. Аэродинамиканың аз қолданылуы салдарынан, қарсылас машиналарын озу ашық дөңгелекті жарыстарға қарағанда оңайырақ болады. Жарыстар көбінесе толық контактілі болып өтеді, жылдамдық айырмашылығының аздығы және үлкен қатысушылар санына байланысты көліктер бірін-бірі итеріп, соғып жарысады. Әлемдегі ірі туристік автокөлік чемпионаттары: Суперкарлар чемпионаты (Австралия), Британдық туристік автокөлік чемпионаты, Deutsche Tourenwagen Masters (DTM), Әлемдік туристік автокөлік чемпионаты және Әлемдік туристік автокөлік кубогы. Еуропалық туристік автокөлік кубогы – Еуропаның көптеген ұлттық чемпионаттарынан Super 2000 стандартындағы туристік автокөліктерге арналған бір күндік жарыс. Америка спорттық автокөлік клубының SPEED World Challenge Touring Car және GT чемпионаттары Солтүстік Америкада ең басым. Американың тарихи Trans Am сериясы өзгерістер кезеңін бастан өткеріп жатыр, бірақ ол АҚШ-тағы ең ұзақ тарихы бар жол жарыстары сериясы болып табылады. Ұлттық автоспорт қауымдастығы да әуесқойларға түрлі жергілікті трассаларда өздері жасаған немесе зауыттық үлгідегі көліктерде бәсекелесуге мүмкіндік береді.
Спорттық автокөлік жарыстары
Спорттық автокөлік жарыстарында екі орындық спорттық автомобильдердің, сондай-ақ гран-турлер (GT) деп аталатын, өндіріс үлгісіндегі нұсқалары және арнайы салынған спорттық прототиптер жабық трассаларда өз сыныптарында жарысады. Спорттық автокөлік жарыстарының ең басты чемпионаты – FIA World Endurance Championship. GT автожарыстарының негізгі сериясы – GT World Challenge Europe, ол екі жеке чемпионатқа бөлінеді: GT World Challenge Europe Sprint Cup және GT World Challenge Europe Endurance Cup. Бұл серия әртүрлі FIA GT чемпионаттары таратылғаннан кейін құрылды. GT әлем чемпионаттарының тағы да ірілеріне GT World Challenge America, GT World Challenge Asia, Super GT және International GT Open жатады. GT4 және GT3 автомобильдерін пайдаланатын, әуесқой және кәсіби жүргізушілер қатысатын көптеген өңірлік және ұлттық GT сериялары да бар. Спорттық прототиптер, GT автомобильдерінен айырмасы, жолға жарамды автомобильдерге негізделмейді. Олар жабық дөңгелекті және көбінесе жабық кабинасы бар, төзімділік жарыстарына арналған арнайы жасалған жарыс машиналарын құрайды. GT автомобильдерімен салыстырғанда олардың салмағы әлдеқайда төмен, ал жүк көтеру күші жоғары, сондықтан олар әлдеқайда жылдам. Олар 24 сағаттық Ле-Ман жарысында (1923 жылдан бері жыл сайын өткізіледі), (Еуропалық) Ле-Ман сериясында, Азиялық Ле-Ман сериясында және WeatherTech SportsCar чемпионатында жарысады. Бұл автомобильдер LMP (Ле-Ман прототипі) деп аталады, LMP1 көбінесе өндірушілермен, ал сәл әлсіз LMP2 автомобильдері жеке командалармен жарысады. Le Mans сериясының барлық үш түрі Le Mans прототиптерімен қатар GT автомобильдерін де қабылдайды; бұл автомобильдер FIA GT автомобильдерінен өзгеше шектеулерге ие. АҚШ-та тағы бір прототип және GT жарыс чемпионаты бар; 2000 жылы басталған Grand-Am өзінің төзімділік сериясын, Rolex Sports Car Series санкциялайды, ол LMP және FIA GT автомобильдерімен салыстырғанда баяу және төмен құнды жарыс машиналарын қамтиды. Rolex Sports Car Series және American Le Mans Series 2014 жылдан бастап WeatherTech SportsCar чемпионаты құру үшін бірігу туралы жариялады. Бұл жарыстар көбінесе ұзақ қашықтықта, кемінде, өткізіледі және автомобильдерді екі немесе одан көп жүргізушіден тұратын командалар басқарады, олар бірнеше сағат сайын алмасады. Өндірістік спорттық автомобильдер мен арнайы салынған спорттық прототиптер арасындағы өнімділік айырмашылығына байланысты, бір жарыста әдетте бірнеше жарыс кластары болады, олардың әрқайсысы өз чемпионаты үшін күреседі. Көрікті спорттық автокөлік жарыстарына Ле-Манның 24 сағаты, Дейтонадағы Rolex 24, Спа-Франкоршамптың 24 сағаты, Себрингтің 12 сағаты, Уоткинс-Гленнің 6 сағаты және Роуд-Атлантадағы Petit Le Mans (1609 км) жатады. Сонымен қатар, Nürburgring жарысы, ол атақты Nordschleife трассасында 24 сағат бойы өткізіледі, және GT3 және одан төмен автомобильдерге, сондай-ақ кәсіби және жартылай кәсіби жүргізушілерге арналған Дубай 24 сағаты да бар.
Автомобиль жарыстары
Өндірістік автомобильдер жарысы, АҚШ-та "шоурумдық жабдықталған" деп белгілі, туристік автомобильдер жарысының экономикалық және ережелермен шектелген түрі болып табылады, негізінен шығындарды бақылау үшін қолданылады. Көптеген жарыс категориялары нақты автомобиль маркаларына негізделген. Көптеген сериялар, бірнеше ерекшеліктерден басқа, N тобының регламентін сақтайды. Әлем бойынша көптеген түрлі сериялар өткізіледі, олардың ішінде Жапонияның Super Taikyu және 1980-1990 жылдары АҚШ-тың барлық аймақтарында өткен IMSA-ның Firehawk сериясы ең танымалдары.
Автомобиль жарыстары
Солтүстік Америкада автокөлік жарыстарының ең танымал түрі – стак кар жарыстары. Көбінесе дөңгелек трассаларда өткізілетін стак карлар өндірістік автомобильдерге ұқсас болғанымен, шын мәнінде, қатаң талаптарға сәйкес жасалған, жарыс үшін арнайы құрылған машиналар болып табылады. Бұлар, тур автомобильдермен бірге, «Силуэт» жарыс машиналарын да қамтиды. Ең ірі стак кар жарыстарын басқарушы орган – NASCAR (National Association for Stock Car Auto Racing). NASCAR-дың ең басты сериясы – NASCAR Cup Series, оның ең танымал жарыстары – Daytona 500, Southern 500, Coca-Cola 600 және Brickyard 400. NASCAR сонымен қатар Xfinity Series және Craftsman Truck Series (пикап жарыс сериясы) сияқты бірнеше дамыту серияларын да өткізеді. Сериялар бүкіл континенттік АҚШ-та жарыстар өткізеді. NASCAR АҚШ-тан тыс жерлерде де серияларды санкциялайды, оның ішінде NASCAR Canada Series, NASCAR Mexico Series, NASCAR Whelen Euro Series және NASCAR Brasil Sprint Race сериялары бар. NASCAR сондай-ақ Whelen Modified Tour сияқты бірнеше кішігірім аймақтық серияларды басқарады. Модификацияланған автомобильдерді ашық дөңгелекті автомобильдер деп сипаттаған дұрыс. Модификацияланған автомобильдерде олар аталған автомобильдің бастапқы бөлшектері жоқ. Көптеген модификацияланған автомобильдер «өндірушінің» логотипі мен «көлік атауын» көрсетеді, бірақ басқа автомобиль өндірушісінің компоненттерін пайдаланады. Басқа да стак кар жарыстарын басқарушы органдар бар, ең танымалдары – Automobile Racing Club of America (ARCA). Ұлыбританияда британдық стак кар жарыстары «Short Circuit Racing» деп те аталады. Ұлыбританияда стак кар жарыстары 1950 жылдары басталды және 1960-шы және 1970-ші жылдары қарқынды дамыды. Жарыстар шифер немесе асфальт трассаларда өтеді, әдетте ұзындығы 1/4 миль шамасында болады. Ұлыбританияда шамамен 35 трасса және 7000-нан астам белсенді жүргізуші бар. Спорт жарыс кезінде автомобильдердің қақтығысу ережелеріне байланысты үш негізгі дивизионға бөлінеді. Ең танымал чемпионат – BriSCA F1 Stock Cars. Толық контактілі формулаларға Bangers, Bombers және Rookie Bangers кіреді, ал жарыстар Demolition Derbies, Figure of Eight және Oval Racing сияқты іс-шараларды қамтиды. Жартылай контактілі формулаларға BriSCA F1, F2 және Superstox кіреді, онда бамперлер тактикалық түрде қолданылады. Контактісіз формулаларға National Hot Rods, Stock Rods және Lightning Rods кіреді.
Бір маркалы жарыстар
Бір маркалы немесе бір модельді чемпионаттарда көбінесе бір өндірушінің немесе тіпті өндірушінің модельдер қатарынан бір модельдегі өндірістік автомобильдер қолданылады. Әртүрлі елдер мен аймақтарда көптеген бір маркалы жарыс формулалары бар, олардың кейбіреулері, мысалы, Porsche Supercup және бұрынғы IROC, көптеген ұлттық чемпионаттарды қалыптастырған. Бір маркалы сериялар көбінесе клуб деңгейінде кездеседі, онда өндірістік автомобильдер, шектеулі өзгерістер және өнімділік бойынша шамалы айырмашылықтар өте жақсы сай келеді. Бір маркалы сериялардың ең танымалдары – Mini 7 Чемпионаты (Еуропадағы ең ұзаққа созылған бір маркалы чемпионат), Radical European Masters, John Cooper Mini Challenge, Clio Cup, Ginettas, Caterhams, BMW және MX5. Сондай-ақ, Formula Renault және Formula BMW сияқты бір шассилі, бір орындық жарыс формулалары да бар, олар әдетте "үлкендер" жарыс формулалары үшін "дамытушы" сериялар болып табылады (ферма командалары сияқты).
Жүгіру жарыстары
Жүгіру жарыстарындағы мақсат – берілген тік сызықты қашықтықты, тұрып қалып бастаудан, параллель жолақтағы көлік алдында аяқтау. Бұл қашықтық дәстүрлі түрде ¼ шақырым (mile) болса, 1990 жылдан бері ⅛ шақырым (eighth mile) да танымал болды. Жарыс класына байланысты, көліктерге бірдей уақытта старт берілуі мүмкін немесе берілмеуі мүмкін. Көліктер күнделікті пайдаланылатын көліктерден бастап, арнайы жасалған драгстерлерге дейін болады. Жылдамдық пен уақыт әр класта әртүрлі. Көшеде жүретін орташа көліктер ¼ шақырымды 12-16 секундта өтеді, ал топтық жанармайлы драгстер 4,5 секунд немесе одан да аз уақытта, жоғары жылдамдыққа жетеді. Драг-жарыстарды спорт түрі ретінде Уолли Паркс 1950 жылдардың басында Ұлттық ыстық доңғалақ қауымдастығы (NHRA) арқылы ұйымдастырды. NHRA көшедегі жарыстарды тоқтату үшін құрылды. Жоғары жанармайлы драгстер ұшырылғанда 3,4 g (33 м/с²) үдеумен жылдамдайды, ал тежегіш парашюттары ашылғанда 4 g (39 м/с²) баяулау байқалады, бұл ғарыш кеңістігіндегі шаттлдан да жоғары көрсеткіш. Топтық жанармайлы көлікті 8 шақырымнан (13 км) астам қашықтықтан естіуге болады және ол Рихтер шкаласы бойынша 1,5-3,9 балдық көрсеткішті тудырады. Драг-жарыс – екі көліктің тікелей бәсекесі, жеңімпаз келесі кезеңге өтеді. Кәсіби жарыстарда бірінші финиш сызығынан өтетін көлік жеңіске ие болады. Спорттық жарыстарда кемтарлық жүйесі қолданылады (баяу көлік алға қарай жылдамдық алады), индекс (ең төменгі рұқсат етілген уақыт) пайдаланылады, ал индекстен жылдам (қысқа уақытта) өткен көліктер "бұзылады" және жеңіліске ұшырайды. Ең баяу көліктер, яғни тіректі жарыскерлер де кемтарлықпен жарысады, бірақ индекс орнына, олар "қосқыш" (dial-in) жүйесін пайдаланады.
Жолдан тыс жарыстар
Жолсыз жарыстарда арнайы модификацияланған көліктердің әр түрлі кластары, соның ішінде автомобильдер, жолсыз өңірлерде жарыстарда бәсекелеседі. Солтүстік Америкада мұндай жарыстар көбінесе шөл даласында өтеді, мысалы, әйгілі Баха 1000. Жолсыз жарыстардың тағы бір форматы – Crandon International Off Road Raceway сияқты жабық, қысқа трассалардағы жарыстар. 1980-ші және 1990-шы жылдары қысқа трассалар Mickey Thompson Entertainment Group стадиондарында жарыс өткізуге дейін ұзартылды; бұл формат 2013 жылы Робби Гордон өзінің Stadium Super Trucks сериясымен қайта жаңғыртылды. Еуропада "оффроуд" термині автокросс немесе ралликросс сияқты шараларды білдіреді, ал шөл жарыстары және Париж-Дакар, Мастер ралли немесе еуропалық "бажалар" сияқты ралли-рейдтер "кросс-кантри раллилері" деп аталады.
Карт жарыстары
Қазіргі заманғы картты 1956 жылы Оңтүстік Калифорнияда Индианаполистегі автокөлік өндіруші Kurtis Kraft фабрикаторы Арт Ингелс ойлап тапты. Ингелс кішкентай бензопила қозғалтқышын алып, 100 фунттан кем салмақтағы қарапайым құбырлы рама шассиге орнатты. Ингелс және картты жүргізген барлық адам оның өнімділігіне таң қалды. Осы спорт Оңтүстік Калифорнияда тез дамып, бүкіл әлемге тарады. Көбінесе жаңадан бастаған, маңызды жарыскерлер үшін кіріс нүктесі ретінде қарастырылса да, карт жарыстары немесе картинг әуесқойлар үшін жарысқа қатысудың үнемді жолы болуы мүмкін, сонымен қатар ол өз алдына толыққанды халықаралық спорт түрі болып табылады. Кәсіби жарыс жүргізушілерінің көп бөлігі карттарда бастаған, көбінесе Михаэль Шумахер мен Фернандо Алонсо сияқты өте жас кезінен. Бірнеше бұрынғы мотоцикл чемпиондары да осы спортқа келді, әсіресе жарыста жарақат алған және қазір қолмен басқарылатын картпен жарысатын Уэйн Рейни. Жарысқа қатысудың ең арзан жолдарының бірі ретінде картинг бүкіл әлемде танымалдылығын арттыруда. Олардың кішкентай өлшемдеріне қарамастан, ең қуатты кластағы карттар, суперкарттар (салмағы 205 кг (452 фунт), ал қуаты 100 а.к. (75 кВт)) жүргізушіні қоса алғандағы қуат-салмақ қатынасы 490 а.к./тонна (0,22 а.к./фунт) болуы мүмкін. Жүргізушісіз бұл көрсеткіш екі есеге артып, шамамен 980 а.к./тонна (0,44 а.к./фунт) құрайды.
Тарихи жарыстар
Тарихи автоспорт немесе винтажды автоспорт белгілі бір дәуірге дейінгі көліктерді қолданады. Осындай хобби жарыстарында тек қауіпсіздік шаралары жаңартылады. Тарихи шара автоспорттың түрлі салаларынан – жол жарыстарынан раллиге дейін болуы мүмкін. Ол нақты бір дәуірге негізделгендіктен, көбінесе хобби деңгейінде ұйымдастырылады, бұл корпоративтік демеушілікті азайтады. Қолданылатын жалғыз заманауи құралдар – қауіпсіздік және уақытты өлшеуге қатысты жабдықтар. Тарихи шара әр түрлі автоспорттық дисциплиналарды қамтуы мүмкін. Ең танымал шаралардың қатарында Ұлыбританиядағы Гудвуд жылдамдық фестивалі мен Гудвуд қайта жаңғыруы, сондай-ақ АҚШ-тағы Монтерей тарихи жарысы бар. Чемпионаттар "топырақ деңгейіндегі" Остин Севен жарысынан бастап, классикалық Формула-1 шассилері үшін FIA Толыққанды Гран-при чемпионатына дейін өтеді. Тарихи жарыстарда бірнеше кәсіби командалар мен жүргізушілер болғанымен, автоспорттың бұл түрі көбінесе бай көлік иелерінің қатысуымен өтеді, сондықтан ол көбінесе әуесқойлық сипатта болады және бәсекелестік деңгейі төмендейді.
Туларды пайдалану
Автожарыстардың көптеген түрлерінде, әсіресе жабық трассаларда өткізілетін жарыстарда, жалаулар трассаның жалпы жағдайын көрсету және бәсекелестерге нұсқаулар беру үшін қолданылады. Жеке сериялардың ережелері әр түрлі болғанымен, және жалаулар алғашқы жылдардан бері өзгергенімен (мысалы, жарысты бастау үшін қызыл жалау қолданылатын), олар жалпы қабылданған. Жалау Бастау мұнарасынан көрсетіледі Бақылау бекетінен көрсетіледі Сессия толық трасса бойынша ескертуден немесе тоқтатудан кейін басталды немесе қайта жалғастырылды. Трассаның қауіпті бөлігі аяқталды. Овал трассалар үшін толық трасса бойынша ескерту жағдайы. Жол трассаларында бұл жергілікті аймақта ескерту бар екенін білдіреді. Жарыс түріне байланысты, толық трасса бойынша ескерту үшін екі сары жалау қолданылады немесе «SC» (Қауіпсіздік машинасы) белгісі қолданылады, мұнда барлық көліктер жылдамдықпен/қауіпсіздік машинасымен қатар жүреді және ешбір көлік өте алмайды. Алайда, егер қауіпсіздік машинасы жасыл жарық берсе, арттағы көліктер қауіпсіздік машинасын (тек бір айналымнан қалып қойған көліктер) өткізіп өтуге рұқсат алады. Жергілікті ескерту жағдайы: жалау көрсетілген бұрышта ешбір көлік өте алмайды. Тұрған жалау трассадан тыс қауіпті көрсетсе, желбіреген жалау трассадағы қауіпті көрсетсе. Жолдың бетіндегі сынықтар, сұйықтық немесе басқа да қауіпті заттар. Жолдың бетіндегі сынықтар, сұйықтық немесе басқа да қауіпті заттар. Көрсетілген нөмірлі көлік кеңес алу үшін пит-лейнге кіруі керек. Сессия тоқтатылды, трассадағы барлық көліктер пит-лейнге оралуы керек. Сондай-ақ, майдың болуын көрсететін жасыл жалаумен біріктірілуі мүмкін, бұл әдетте «осал» жалау комбинациясы деп аталады. Көрсетілген нөмірлі көлікте механикалық ақаулық бар және ол пит-лейнге кіруі керек. Көрсетілген нөмірлі көліктің жүргізушісі тәртіпсіздік жасағаны үшін жазаланды. Көрсетілген нөмірлі көліктің жүргізушісі дисквалификацияланды немесе пит-лейнге хабарлағанша ұпай алмайды. Көлік жылдам келе жатқан көліктерге жол беруі керек. Бұл серияға байланысты кеңес немесе бұйрық болуы мүмкін. Көлікке жылдам келе жатқан көліктерге жол беру туралы кеңес беріледі немесе бұйрық беріледі. Сессия тоқтатылды. Барлық көліктер трассада тоқтауы керек немесе пит-лейнге оралуы керек. Серияға байланысты, бір айналым қалды немесе трассада баяу қозғалатын көлік бар. Трассада баяу қозғалатын көлік бар. Сессия аяқталды.
Апаттар
Жарыс тарихындағы ең қайғылы апат – 1955 жылғы Ле-Ман трагедиясы, онда 80-нен астам адам, соның ішінде француз пилоты Пьер Левег қаза тапты.
Жарыс машинасының конфигурациясы
Автоспортта, жарысқа дайындық немесе машинаны реттеу – көліктің қасиеттерін жақсарту (тиімділік, басқару, сенімділік және т.б.) үшін жасалатын өзгерістердің жиынтығы. Осы өзгерістер шасси, тежегіш жүйе, беріліс қорабы, қозғалтқыш, дөңгелектер және тағы да көптеген бөліктерде жасалуы мүмкін.
Аэродинамика
Аэродинамика мен ауа ағыны жарыс машинасының конфигурациясында маңызды рөл атқарады. Аэродинамикалық күш машинаның тұрақтандыруын жақсартады, орталық салмақты төмендетіп, машинаның салмағын әрбір дөңгелекке тең бөледі. Бұл қол жеткізілгеннен кейін, отын тұтынуы азаяды және машинаға түсетін күштер айтарлықтай төмендейді. Көптеген аэродинамикалық тәжірибелер жел тоннельдерінде жүргізіледі, машинаға түсетін әртүрлі қарсылық күштерін өлшеу арқылы нақты жағдайларды модельдеу үшін. Бұл "қозғалатын стендтер" түрлі жел жағдайларын жасайды және ауа ағынын белгілі бір жылдамдықтар мен бұрыштарда бағыттайды. Егер машинаның астына диффузор орнатылса, қарсылық күші айтарлықтай төмендейді және көліктің жалпы аэродинамикасы жақсарады. Осы айнымалылардың әртүрлі комбинациялары тежегіштердің қаттылығын, сезімталдығын және педальға қолданылатын күшті анықтау үшін бірге жұмыс істейді. Тежегіштерді тиімді пайдалану үшін жүргізуші жинақтау фазасынан өтіп, содан кейін модуляциялау фазасына көшуі керек. Бұл фазалар максималды тежелуге қол жеткізуді және тежегіш қысымын реттеуді қамтиды. Кәсіби жарыс жүргізушілерінің физиологиялық (және психологиялық) тұрақты бағалаулары кезінде ерекше көзге түсетін екі қасиет – жарысшылардың айналасын бақылауға деген шексіз қажеттілігі (психологиялық аспект) және жылдам қозғалатын ақпаратты өңдеуге қабілеті (физиологиялық). Зерттеушілер жарысшылардың психологиялық профилі мен истребитель ұшқыштарының психологиялық профилі арасындағы тығыз байланысты атап өтті. Жарысшыларды жалпы халықпен салыстырған сынақтарда ақпаратты өңдеу матрицасының күрделілігі артқан сайын, жарысшылар мен халық арасындағы жылдамдық айырмашылығы да артады. Қазіргі заманғы жарыс машиналарынның жоғары өнімділік қабілеттеріне байланысты, жарыс жүргізушілері жоғары деңгейдегі физикалық дайындыққа, назар шоғырландыруға және қиын жағдайда ұзақ уақыт бойы концентрациялану қабілетіне ие болуы керек. Жарыс жүргізушілері көбінесе бел, иық және мойын аймақтарындағы ауырсынуларға шағымданады. Формула-1 жүргізушілері әдетте 4,5 g-дан жоғары жүктемелерге тап болады.