Кіріспе

Шаммен жұмыс істеу – шыныны балқыту үшін шам немесе оттық қолданылатын шыны өңдеу түрі. Балқыған күйде шыны құралдармен және қол қимылдарымен үрлеу және пішіндеу арқылы жасалады. Бұл техника жалынмен жұмыс істеу немесе оттықпен жұмыс істеу деп те аталады, себебі қазіргі заманда мұнаймен жұмыс істейтін шамдар қолданылмайды. Шаммен жұмыс істеудің нақты анықтамасы болмағандықтан, бұл әдіс алғаш рет қашан пайда болғанын анықтау қиын, бірақ ең ерте кездегі шаммен жасалған шыны б.з.б. V ғасырға жататын әсемдіктер жинағы болуы мүмкін. Шаммен жұмыс істеу 14 ғасырда Италияның Мурано қаласында кеңінен таралды. 17 ғасырдың басында көшпелі шыны шеберлері бұл техниканы көпшілікке көрсетіп жүрді. 19 ғасырдың ортасында шаммен жұмыс істеу әдісі қағаз салмақтарын жасауға дейін жеткізілді, әсіресе Францияда, ол сол кезде танымал өнер түріне айналып, бүгінгі күнге дейін коллекцияланған. Шаммен жұмыс істеу шыны өрлеуден өзгеше, себебі шыны өрлеуде негізгі жылу көзі пеш болып табылады, бірақ оттықтар да қолданылады. Алғашқы шаммен жұмыс істеу май шамның жалынында жасалған, суретші құбыр арқылы жалынға ауа үрлеген немесе аяқпен басқарылатын үрлегішті пайдаланған. Көптеген суретшілер қазір пропан немесе табиғи газды, ал кейбір елдерде бутанды отын ретінде қолданады, олар ауамен немесе таза оттегімен араластырылады. Көптеген хоббишілер MAPP газын портативті баллондарда отын ретінде пайдаланады, ал кейбіреулері үздіксіз оттегі беру үшін оттегі концентраторларын қолданады. Шаммен жұмыс істеу әсемдік бұйымдар жасау үшін қолданылады, оның ішінде әсемдіктер, мүсіндер, шарлар, кішкентай ыдыстар, скульптуралар, Рождестволық әшекейлер және тағы да көптеген нәрселер. Ол ғылыми құралдар жасауға, сондай-ақ жануарлар мен өсімдіктердің шыныдан жасалған модельдерін жасауға да қолданылады. Американ суретшісі Брент Ки Янг сияқты шеберлер бұл техниканы ірі масштабты скульптуралар жасау үшін пайдаланады. 192"x 28" өлшемді туынды Imagine мұражайына қосылды.

Шыныны таңдау

Шамдарды шынының көптеген түрлерімен өңдеуге болады, бірақ ең көп тарағандары – содалы әйнек және қорғасынды әйнек, екеуі де «жұмсақ әйнек» деп аталады, ал борсиликатты әйнек, көбінесе «қатты әйнек» деп аталады. Қорғасынды әйнек құбырлары неон таңбаларын жасауда жиі қолданылды, және көптеген американ шамшылары оны үрлеу жұмыстарын жасау үшін пайдаланды. Неон өнеркәсібінде де қолданылатын кейбір түсті әйнек құбырлары кішкентай түсті үрленетін бұйымдар жасауға қолданылды, ал қорғасын мен содалы әйнектен жасалған түсті әйнек таяқшалары мөлдір және түсті құбырларды әшекейлеуге пайдаланылды. Жұмсақ әйнек құбырларын қолдану біртіндеп азайып келеді, бұл ішінара экологиялық алаңдаушылықтар мен денсаулыққа қауіптерге байланысты, бірақ негізінен шамшылардың көпшілігі борсиликатты әйнекті қабылдауының нәтижесінде, әсіресе мөлдір борсиликатқа үйлесімді түсті әйнектер енгізілгеннен кейін. Жұмсақ әйнек кейде пайдалы, өйткені ол төмен температурада ериді, бірақ ол борсиликатты әйнек сияқты температураның күрт өзгеруіне жақсы төзбейді. Жұмсақ әйнек қыздырылғанда/салқындатылғанда қатты әйнекке қарағанда әлдеқайда көп кеңейіп, жиырылады және жұмыс істеу кезінде біркелкі температурада ұсталуы керек, әсіресе жасалып жатқан бөлшектің қалыңдығы әртүрлі болса. Егер жұқа бөліктері «көтерілу нүктесінен» төмен салқындаса, қысқару жарықтарға әкелуі мүмкін. Қатты әйнек немесе борсиликат, аз қысқарады, сондықтан кешірімді. Борсиликат, қарапайым силикатты әйнекке (SiO2) ұқсас, бірақ ол бормен қоспаланғандықтан икемді молекулалық құрылымы бар. Бірге қорытылатын әйнектер бір-бірімен химиялық тұрғыдан (жұмсақ әйнекке қарағанда борсиликатқа көбірек назар аудару керек) және термиялық кеңею коэффициенті (COE) бойынша үйлесімділігіне қарай таңдалуы керек [CTE де термиялық кеңею коэффициенті үшін қолданылады]. Үйлеспейтін COE-і бар әйнектер бірге араластырылғанда, салқындағанда дайын бұйымның ішінде күшті кернеу тудыруы мүмкін, бұл жарықтарға немесе күшті сынуға әкелуі мүмкін. Химиялық тұрғыдан, кейбір түстер бірге балқытылғанда бір-бірімен әрекеттеседі. Бұл түс беруде қажетті әсерлерге, металдық жылтырлыққа немесе эстетикалық тұрғыдан ұнамды «торлы әсерге» әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, жағымсыз түс өзгерісі, көпіршіктер немесе шыныдан айырылу сияқты жағымсыз әсерлерге де әкелуі мүмкін. Борсиликатты әйнекпен жұмыс істеу оңайырақ деп есептеледі, өйткені оның төменгі COE-і содалы әйнекке немесе қорғасынды әйнекке қарағанда жалынмен жұмыс істеу кезінде жарылуға азырақ бейім. Алайда, оның жұмыс температурасы жұмсақ әйнекке қарағанда тар, қолда бар түстері аз және бағасы айтарлықтай жоғары. Сонымен қатар, оның жұмыс диапазоны жұмсақ әйнектерге қарағанда жоғары температурада, сондықтан ауа/газдың орнына оттегі/газ жалымын пайдалану қажет. Ыстық жалынды өндіруден басқа, таза оттегіні пайдалану жалынның тотықтырғыш немесе тотықсыздандыру қасиеттерін жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді, бұл қажет, өйткені борсиликатты әйнектегі кейбір түс беретін химиялық заттар жалындағы қалған оттегімен әрекеттеседі, егер қосымша оттегі болса, қажетті соңғы түс алу үшін немесе түссіздену үшін. Қорғасынды әйнек үш әйнектің ішінде ең кең жұмыс диапазонына ие және жалыннан шыққан кезде оның жылуын жақсы сақтайды. Бұл қуыс формаларды үрлеу кезінде жұмысты реттеуге көбірек уақыт береді. Сонымен қатар, содалы әйнекке қарағанда, әртүрлі қалыңдықтардағы бөлшектерді жасау кезінде жарылу ықтималдығы азырақ.

Мүсін жасаудың жалпы әдістері

Шамшыл бір бұйымды жасақтағаннан кейін, оны қалай құрастыруды жоспарлауы керек. Бастауға дайын болғаннан кейін, жылулық соққыдан жарылуды болдырмау үшін жалынға шыны таяқшаны немесе түтікшені ақырындап енгізеді. Шыны балқығанша қыздырылып, арнайы жабылған болаттан жасалған матрицаға оралады, осылай негізгі бұранда жасалады. Жабын – бұл бұранданы матрицадан оңай алуға мүмкіндік беретін, шанақты ығыстырып тастауға қарсы зат, ол саз негізіндегі материал немесе борон нитриді болуы мүмкін. Содан кейін әртүрлі техникалар мен материалдарды қолдану арқылы оны әшекейлеуге немесе безендіруге болады. Жұмыштағы барлық бөліктердің температурасы шамалас болуы керек, әйтпесе олар сынып қалуы мүмкін. Аяқтағаннан кейін, бұйымды жарылудың немесе сынудың алдын алу үшін пеште қыздыру керек. Шыны жасау терминологиясында қыздыру – бұйымды температурасы кернеуді жеңілдететін нүктеге дейін қыздыру, яғни шыны деформацияланбайтын, бірақ ішкі кернеуді азайту үшін жеткілікті жұмсақ болатын температура. Содан кейін бұйымды температурасы біркелкі болғанша жылуда ұстау керек. Бұл үшін қажетті уақыт шыны түріне және ең жуан бөлігінің қалыңдығына байланысты. Содан кейін бұйымды белгіленген жылдамдықпен баяу салқындатады, температурасы 900 және 1000 градус Фаренгейт арасындағы, ішкі кернеу тудырмайтын қауіпті нүктеден төмен болғанша, содан кейін бөлме температурасына қауіпсіз түрде төмендетіледі. Бұл ішкі кернеуді азайтады, нәтижесінде көп жылдар бойы сақталатын бұйым шығады. Қыздырылмаған шыны температураның шағын өзгеруінен немесе басқа да соққылардан жарылуы немесе сынуы мүмкін.

Шаммен өңделген бұрандалар үшін қосымша әдістер

Мұқабаларды құммен шашып немесе лапидарлық техника қолданып, кестелеуге болады. "Пештен шығарылған шыны" мұқабалары – ескі тұқымдық мұқаба техникасының күрделірек түрі, қазіргі кезде кеңінен өндіріледі. Шеврон мұқабалары – бірнеше қабаттан тұратын мұқабалар, бұрын тек ыстық цех техникасын қолданып, түтік жасау үшін қолданылатын. Бірақ қазір кейбір шамшылар шамдарында осыған ұқсас дизайнды жасайды, содан кейін қабатталған түстерді көрсету үшін ұштарын тегістейді. Шамдардың көлемі мен қуаты артқан сайын, шам жасау мен пештен шығарылған шыны арасындағы байланыс күшейе түседі. Фуминг – Боб Снодграсс 70-80 жылдары дамытып, танымал еткен әдіс. Фуминг – күміс немесе алтынды жалынға қыздыру арқылы металлдың буланып, шыныға микроскоптық жұқа қабаттармен "түтін" жағу процесі. Бұл бөлшектер ыстық шыны бетіне жабысып, түсін қызықты әсерлермен өзгертеді. Күміс мөлдір шыныны сары түске айналдырады, ал қара түспен үйлестірілгенде көк және жасыл түстердің теріс күйін береді, ал алтын мөлдір шыныны қызғылт және қызыл түстерге айналдырады. Қымбат металл жабыны шыныға көбірек түтін жаққан сайын көріне бастайды.

Қазіргі шаммен жасалған бұрандалардың қысқаша тарихы

Шаммен жасалған бұрандалар (Азия және Африкада бұранда жасаудан басқа) соңғы төрт жүз жылға жуық уақыттан бері итальяндықтардың, ал кейіннен техниканы құпия сақтаған богемиялық шамшылардың саласы болды. Отыз жылдай бұрын, кейбір американдық суретшілер осы формамен тәжірибе жасауды бастады. Олардың алғашқы тыраждары, қазіргі стандарттармен салыстырғанда, жабайы болды, себебі жазбалар мүлдем болған жоқ, сондай-ақ заманауи құралдар да болмады. Дегенмен, олар өз білімдерін бөлісті, ал кейбіреулері құрал-жабдықтар, факелдер және басқа да жабдықтарды дамытатын шағын кәсіпорындар ашты. Осы топ ақырында Халықаралық шыны бұршақ жасаушылар қоғамын құрды.