Кіріспе

Шыныны қалыптау техникасы

Шыны үрлеу – балқытылған шыныны үрлеу құбырының көмегімен көпіршікке (немесе бастапқы нысанға) үрлеуді қамтитын шыныны қалыптау техникасы. Шыны үрлейтін адамды шыны үрлеуші, шынышы немесе шебер деп атайды. Шамшы (көбінесе шыны өргіш немесе шыны жұмысшы деп те аталады) шыныны шамшырақпен кішкентай көлемде өңдейді, мысалы, боросиликатты шыныдан дәл зертханалық құралдар жасауда. ЮНЕСКО шыны үрлеуді Сирияның материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі деп санайды.

Негізгі қағидалар

Б.з.б. 1 ғасырдың ортасында пайда болған жаңа шыны жасау технологиясы ретінде, шыны үрлеу шыны шеберлеріне бұрын белгісіз болған шынының бір қасиетін пайдаланды: инфляция, яғни шынының балқыған күйіндегі көлемнің ауа үрлеу арқылы кеңеюі. Бұл шынының сұйық құрылымына байланысты, онда атомдар күшті химиялық байланыстармен ретсіз және кездейсоқ желіде ұсталады, сондықтан балқыған шыныны үрлеуге жететіндей тұтқырлыққа ие және салқындаған сайын біртіндеп қатты болады. Шынының беріктігін арттыру, осылайша үрлеу процесін жеңілдету үшін, шынының құрамында шамалы өзгеріс жасалды. Израильдің Сепфорис қаласынан табылған ежелгі шыны жинақтарын зерттеу нәтижесінде Фишер мен МакКрей шыныдағы қорытқыш ретінде әрекет ететін натронның концентрациясы, үрленген ыдыстарда құю арқылы жасалған ыдыстарға қарағанда сәл төмен екенін болжады. Натронның төмен концентрациясы шыныны үрлеу үшін берік болуына мүмкіндік берді. Үрлеу кезінде шынының жұқа қабаттары қалың қабаттарға қарағанда жылдам суып, одан да тұтқыр болады. Бұл жұқа қабаттардың жыртылуына жол бермей, біртекті қалыңдықтағы шыны өнімдерін жасауға мүмкіндік береді. Шыны үрлеудің толық спектрі, оның ойдағыдай табылуынан кейінгі ондаған жылдар ішінде дамыды. Шыны үрлеудің екі негізгі әдісі бар: бос үрлеу және қалыпты үрлеу.

Тегін үрлеу

Бұл әдіс б.з.б. I ғасырдың ортасында енгізілгеннен бастап XIX ғасырдың соңына дейін шыны өңдеуде ең басты орынды иеленді және әлі күнге дейін шыны жасау техникасы ретінде, әсіресе көркемдік мақсаттарда кеңінен қолданылады. Тегін үрлеу процесі – "жинақ" деп аталатын балқыған шыныға қысқа үрлеулермен ауа құюды қамтиды, ол үрлеу құбырының бір жағында оралған. Бұл шынының ішкі бетінде серпімді қабат пайда етеді, ол пештен жылуды алу арқылы сыртқы бетте пайда болған қабатқа сәйкес келеді. Шынышы балқыған шыныны тездетіп, дөңгелек пішінге келтіріп, қажетті нысанға айналдыра алады. Толедо өнер мұражайының ғалымдары көне тегін үрлеу техникасын саз балшықтан жасалған үрлеу құбырларын пайдаланып қайта жасай білуге тырысты. Нәтижесінде, қысқа саз құбырлар тегін үрлеуді жеңілдетеді, себебі оларды ұстап, манипуляциялау оңай және бірнеше рет пайдалануға болады. Шеберлер құбырды айналдырып, шайқап, үрлеу кезінде температураны бақылап, кез келген ыдыс пішінін жасауға қабілетті. Олар сусынға арналған кеселерден бастап терезе шынына дейін алуан түрлі шыны бұйымдарын шығарады. Тегін үрлеу техникасының көрнекті мысалы – Портленд вазасы, ол рим дәуірінде жасалған камео. Гуденрат пен Уайтхаус Портленд вазасын қайта жасау үшін тәжірибе жүргізді. Вазаның денесі үшін қажетті көк шынының барлық мөлшері үрлеу құбырының ұшына жиналды, содан кейін ыстық ақ шыныға батырылды. Шынышы балқыған шыныны шарға үрген кезде инфляция болды, содан кейін ол көк денеге ақ шыны қабаты жатқан вазаға созылып немесе ұзартылды.

Қалқанды үрлеу

Қалқанша үрлеу – біздің заманымыздың 1-ғасырының екінші ширегінің бірінші жартысында еркін үрлеу ойда келгеннен кейін пайда болған, шыны үрлеудің балама әдісі. Ерітілген шыныдан жасалған дөңгелек құбырдың ұшына қойылып, содан кейін ағаш немесе металдан қашалған қалыпқа үрленеді. Осылайша, шыны көпіршігінің пішіні мен текстурасы шынышының шеберлігіне емес, қалыптың ішкі бетіндегі суреттерге байланысты болады. Ал соңғысы көп панельді қалып сегменттерінен құралады, олар бірігіп, күрделі беттік модельдеу, текстура және дизайнды дамытуға мүмкіндік береді. Қазір Дж. Пол Гетти мұражайында көрсетіліп тұрған римдік жапырақ құмырасы төрт тік өсімдіктің жапырақтарымен бейнеленген рельефтік фризбен әшекейленген үш бөліктен тұратын қалыпта үрленген. Ал Тейлор мен Хилл әртүрлі материалдардан жасалған үш бөлікті қалыптарды қолданып, қалыпта үрленген ыдыстарды қайта жасауға тырысты. Нәтижелері көрсеткендей, металл қалыптар, әсіресе қола, шыныға жоғары рельефті суреттер салу үшін гипс немесе ағаш қалыптардан гөрі тиімдірек. Қалқанша үрлеу техникасының дамуы шыны заттарды жылдам және көп мөлшерде өндіруге мүмкіндік берді, осылайша шыны заттарды жаппай өндіруге және кеңінен таратуға жағдай жасады.

Қазіргі заманғы шыны үрлеу

Шикізаттың шыныға айналуы шамамен ; шыны, ақ қызғандай көрінуге жеткілікті жылу шығарады. Содан кейін шыны "таяздануына" рұқсат беріледі (көпіршіктер массадан жоғары көтерілуі үшін), содан кейін пештегі жұмыс температурасы шамамен төмендейді. Шыны үрлеудің көп бөлігі , аралығында жасалса да, "содалы әк" шынысы тіпті температурада да біршама икемді және жұмыс істеуге жарамды болып қалады. Көбінесе шыныны қайтару температурасы аралығында болады. Шыныны қатайту әдетте аралығында жүргізіледі.

Шыны үрлеу үш пешті қамтиды. Біріншісі, балқыған шыныдан жасалған тостағанды қамтитын, жай ғана "пеш" деп аталады. Екіншісі "қайта қыздыру пеші" деп аталады және онымен жұмыс істеу кезеңдері арасында шыны бөлшегін қайта қыздыру үшін қолданылады. Соңғы пеш "лехр" немесе "қайтару пеші" деп аталады және шыныны, бөліктерінің мөлшеріне байланысты бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін баяу салқындату үшін қолданылады. Бұл шыныны термиялық кернеуден жарылудан немесе сынудан сақтайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, барлық үш пеш бір құрылымда орналасқан, әрқайсысы үш мақсатқа арналған, бірте-бірте салқындататын камералар жиынтығымен жабдықталған.

Құралдар

Шыны үрлейтін адам пайдаланатын негізгі құралдар – үрлеу құбыры (немесе үрлеу түтігі), пунти (немесе пунти таяғы, понтиль немесе шүберек), жұмыс үстелі, марвер, пішіндер, қысқыштар, қалақтар, қысқыш, газет қағазынан жасалған төсемдер және түрлі қайшылар.

Сору құбыры

Бұранданың ұшы алдымен қыздырылады, содан кейін пештегі балқыған шыныға батырылады. Балқыған шыны, тұтқыр балды бал жинағыштан алғандай, бұранданың ұшына "жиналады". Бұл шыны кейін мармарға оралады, дәстүрлі түрде мәрмәрден жасалған жалпақ плита болса, бүгінде көбінесе қалың болаттан жасалған жалпақ табақ қолданылады. Бұл процеске "мармарлау" деп аталады, ол балқыған шынының сыртында салқын қабық түзеді және оны пішіндейді. Содан соң құбырға ауа үрленіп, көпіршік пайда болады. Шынышы сол көпіршік үстінен қосымша шыны жинап, үлкенірек бұйым жасай алады. Бұйым дерлік соңғы өлшемге дейін үрленгеннен кейін, түбі аяқталады. Содан кейін балқытылған шыны "пунти" деп аталатын тот баспайтын болаттан немесе темірден жасалған таяққа бекітіліп, қуыс бұйымды бұрандадан ауыстыруға, ашылу жасауға және жоғарғы бөлігін аяқтауға мүмкіндік береді.

Үстел

Орындық – шыны өндірушінің жұмыс станциясы; ол шыны өндіруші отыруы үшін, қол құралдары үшін және өндіруші жұмыс істеген кезде құбыр немесе шүмектің сырғанауы үшін екі рельстен тұрады.

Блоктар

Блоктар – суға қатырылған жеміс ағашынан жасалған қалыптауға арналған құралдар. Олар шығармашылықтың бастапқы кезеңдерінде бір дананы пішіндеу және салқындату үшін марвер сияқты қолданылады. Сол сияқты, суға қатырылған газет қағазынан жасалған төртбұрышты, қалың төсемдерді қолмен ұстап, олармен де дананы пішіндеуге болады.

Жақсылық

Жақсылықтар – екі жағы бар, үлкен қысқашқа ұқсас құралдар, олар бұйымды жасау кезінде пішінін қалыптастыру үшін қолданылады. Падлдар – ағаштан немесе графиттен жасалған жалпақ бөліктер, олар түбі сияқты жалпақ жерлерді жасауға қолданылады. Пинцеттер бөлшектерді алуға немесе шыныны тартуға қолданылады. Қарақтардың екі маңызды түрі бар: тік және алмаз қарақтар. Тік қарақтар – негізінен, түзу сызықтармен кесу үшін қолданылатын үлкен қайшы. Алмаз қарақтардың жартылай ашылғанда алмаз пішінін құрайтын жақтары болады. Олар шынының үлкен бөліктерін кесу үшін қолданылады.

Үлгілеу

Соққан шыныға үлгілер мен түстерді қолданудың көптеген тәсілдері бар, оның ішінде балқытылған шыныны ұнтақ түс немесе "фрит" деп аталатын түсті шынының ірірек бөліктеріне орау. Қамыстан (түсті шыны таяқшаларынан) және мурриннен (үлгіні ашу үшін қиылыс бойынша кесілген таяқшалардан) жасалған күрделі, егжей-тегжейлі үлгілерді жасауға болады. Бұл түсті бөліктерді жазық бетке орналастырып, содан кейін балқытылған шыныдан жасалған көпіршікпен олардың үстінен айналдыру арқылы "жинап алуға" болады. Ең қатаң және күрделі қамыс өңдеу техникаларының бірі – "ретицелло", ол қамыстан екі көпіршік жасауды қамтиды, олардың әрқайсысы әртүрлі бағытта бұрылады, содан кейін оларды біріктіріп, соңғы пішінге үрлейді. Шамшылар көбінесе, бірақ міндетті емес, әлдеқайда кішкентай масштабта жұмыс істейді, тарихи түрде спирттік шамдарды және демді немесе құбырлы ауаны қолданып, алдын ала дайындалған шыны таяқшалар мен түтіктерді өңдеу үшін жұмыс үстелінде ыстық жалынды жасайды. Бұл материалдар зертханалық шыны ыдыстар, моншақтар және берік ғылыми "үлгілер" – шағын шыны мүсіндер түрінде қалыптасты. 1960 жылдардың соңында Ханс Годо Фрабель (кейін Милон Таунсенд және Роберт Микелсон сияқты шамшылар суретшілері) өнер деңгейіне көтерген бұл қолөнер әлі де қолданылып келеді. Қазіргі заманғы шамшылар оттегі мен пропан немесе табиғи газ жалынын пайдаланады. Қазіргі заманғы шам пеш жұмысшысының жұмсақ шынысын да, ғылыми шыны үрлеушінің боросиликатты шынысын да (төмен кеңеюге бейім) өңдеуге мүмкіндік береді. Бұл жұмысшыда арнайы жобалар үшін қолданылатын шыны немесе балқытылған кварцты қалыптастыруға көмектесетін көп басты шамдар мен арнайы токарлық станоктар болуы мүмкін.

Ең алғашқы дәлелдер

Шыныны үрлеуді Сидон және Вавилон қалаларының сириялық шеберлері б.з.б. 27-14 жылдары аралығында ойлап тапқан. Ежелгі римдіктер балқыған шыныға ауа үрлеп, оны көпіршікке айналдыру тәсілін қабылдады. Осылайша, түтікше арқылы үрлеу – шыны өңдеушілердің шыныны үрлеудегі алғашқы тәжірибелік әрекеттері ғана емес, сонымен қатар шыны туралы түсінік пен ұғымды өзгертетін революциялық қадам болды. Мұндай жаңалықтар шыны өңдеудегі құю және ядролық қалыптастыру сияқты барлық басқа дәстүрлі әдістерді жылдам ескірді. Шыны үрлеудің куәлігі Үнді субконтинентінен 2500 жылдан астам бұрын жасалған Индо-Тынық мұхиты моншақтары түрінде де кездеседі, олар моншақ жасау үшін түтікше арқылы үрлеу техникасын қолданған. Моншақтарды жасау үшін балқытылған шыны түтікшенің ұшына бекітіліп, содан кейін оған көпіршік үрленеді.

Рим империясы

Шыны үрлеудің пайда болуы б.з.б. 1 ғасырда Рим империясының құрылуымен бірге болды, бұл осы жаңа технологияның таралуын және беделін арттырды. Рим үкіметі шыны үрлеуді үлкен қолдау көрсетті (әсіресе Август тұсында Рим азаматтарының “саудамен” айналысуына тыйым салынған болса да), және шыны Рим империясының көптеген аймақтарында үрленді. Империяның шығыс шекарасында финикиялықтар қазіргі Ливан мен Израильде, шыны үрлеудің отанында, сондай-ақ көршілес Кипр провинциясында алғашқы ірі шыны шеберханаларын құрды. Көп ұзамай, шыны үрлеу техникасы Египетке жетті және б.з. 3 ғасырына жатқан папирустағы фрагмент өлеңде сипатталды. Жерорта теңізі аймағындағы Римнің үстемдігі нәтижесінде ертедегі грек құю, өзекті қалыптастыру және мозаикалық біріктіру әдістері шыны үрлеумен алмастырылды. Unguentaria (эфир майларын сақтауға арналған ыдыстардан) камеоға дейін, ас үстеліне арналған ыдыстардан терезе шынысына дейін шыныдан жасалған алуан түрлі бұйымдар өндірілді. Содан кейін, саяхаттауға тыйым салынған шеберлер, Альпі тауларының солтүстігінде (қазіргі Швейцария) шыны үрлеу шеберханаларын құру арқылы Еуропаның қалған бөлігіне жетті, сосын қазіргі Франция мен Бельгиядағы Солтүстік Еуропа аймақтарында орналасты. Рим дәуіріндегі ең өнімді шыны үрлеу орталықтарының бірі б.з.б. 1 ғасырдың соңында Германиядағы Рейн өзенінің жағасындағы Кельн қаласында құрылды. Осы Рейн аймағындағы шеберханалардан тас және терракота қалыптар табылды, бұл шыны өндірушілердің қалыпты үрлеу техникасын қабылдағанын және қолданғанын көрсетеді. Сақталған физикалық деректер, мысалы, үрлеу құбырлары мен қалыптар, үрлеу процесінің болғанын көрсетеді, бірақ олар фрагментті және шектеулі. Швейцариядағы Авенш қаласындағы б.з. 1 ғасырының соңындағы шыны шеберханасынан саз үрлеу құбырлары табылды. Рейн және Маас өзендерінің аңғарларында, сондай-ақ Бельгияда жануар мүйізінің пішінін еліктейтін сусын құмыралары сияқты үрленген шыны бұйымдары өндірілді. Византиялық шыны өндірушілер б.з. 6 ғасырының соңы мен 7 ғасырының ортасы аралығында Иерусалимде христиандық және еврейлік символдармен безендірілген қалыпты үрленген шыны жасады. Шыны үрлеу техникасы цилиндрлік және тәж әдістерімен біріктіріліп, 17 ғасырдың соңында терезелерге арналған жалпақ шыны жасау үшін қолданылды.

Соңғы өзгерістер

"Студиялық шыны қозғалысы" 1962 жылы керамика профессоры Харви Литтлтон және химик-инженер Доминик Лабино Толедо өнер мұражайында екі семинар өткізген кезде басталды. Олар осы семинарларда кішкентай пеште шыныны балқыту және үрлеу арқылы шыны өнер туындыларын жасаумен айналысты. Литтлтон жеке суретшілер студияларында кішкентай пештерді пайдалануды қолдады. Шыны үрлеудің осы тәсілі бүкіл әлемде кең таралып, Дэйл Чихули, Данте Мариони, Фриц Дризбах және Марвин Липофский сияқты талантты және жемісті суретшілерді, сондай-ақ көптеген заманауи шыны суретшілерін дүниеге әкелді. Бүгінде әлемде шыны жасауды үйренуге және жабдықтармен бөлісуге арналған көптеген мекемелер бар. Ірі немесе күрделі туындылармен жұмыс істеу үшін бірнеше шынышыдан тұратын команда қажет, олардың әрекеттері уақыт бойынша дұрыс келуі тиіс күрделі хореографияны құрайды. Бұл талап шыны өнерімен айналысатын мамандардың арасында тұрақты және уақытша жұмыс топтарын құруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, технологияның жаңа жетістіктері шыны компоненттерін жоғары технологиялық қолдануда пайдалануға мүмкіндік береді. Шыныны қалыптау және пішіндеуге арналған машиналарды қолдану арқылы жоғары сапалы және дәлдікпен шыны өнімдерін жасауға болады. Осының нәтижесінде шыны жартылай өткізгіш, талдау, өмір ғылымдары, өнеркәсіптік және медициналық салаларда жиі қолданылады.

Әдебиетте

Жазушы Дафна дю Мориер 18 ғасырдағы Францияда шыны үрлеушілер отбасынан тараған, және ол 1963 жылы жарық көрген "Шыны үрлеушілер" тарихи романында өз ата-бабалары туралы жазды. Мистикалық детективтер жазушысы Донна Леонның "Қараңғы шыны арқылы" атты туындысы Мурано аралындағы венециялық шыны шеберханасында болған қылмыстың тергелуін баяндайды.