Клайд кемелерінің тарихы: Глазгодан бастау алған теңіз саяхаты дәуірі

Кіріспе

Клайд пароходтары – Шотландиядағы Клайд өзенінде болған бірнеше жолаушылар қызметін білдіретін жиынтық термин. Олар Глазгодан Rothesay және басқа қалаларға қарай жүзіп, «суға түсу» деп аталады. Клайд пароходтары дәуірі 1812 жылдың тамызында Еуропадағы алғашқы сәтті коммерциялық бу кемесі қызметімен басталды, ол кезде Генри Беллдің PS Comet кемесі Глазго мен Гринок арасында Клайд өзенінде жолаушылар тасымалын бастады. Comet 1812 жылдың 6 тамызында ресми сынақ сапарына шықты. Генри Белл өзінің кемесінде Джон Робертсонмен (Comet қозғалтқышын жасаған) және Хеленсбургте бұрынғы мектеп мұғалімі болған Уильям Маккензимен (капитандық міндетін атқарушы) бірге болды. Екі күннен кейін «Глазго Курьер» газеті хабарлағандай, сапар үш жарым сағатқа созылды. Осы жетістіктен кейін басқа да операторлар бәсекеге түсті, ал Клайд теңізі демалысқа шығушылар үшін өте танымал болды. 1900 жылға қарай Клайдта 300-ден астам бу кемесі жұмыс істеді, ал 1960 жылдардың басына дейін индустрия гүлденді. Кейін жаңа демалыс түрлерінің бәсекелестігі осы дәуірді аяқтауға жақындатты, бірақ PS Waverley экскурсияларды жалғастыруда. Бастапқыда бу кемелері демалысқа шығушыларға арналған, Хеленсбургте тоқталып, жолаушыларды Беллтің ванналар қонақ үйіне жеткізді. Он жыл ішінде Клайд теңізінде Ларгс, Кемпбелтаун және Инверарайға дейін жүзетін 50-ге жуық бу кемесі болды, ал Глазго магистраттары «бу кемелерінің иелері» бәсекелестік пен тартысқа байланысты кешіктірулерді болдырмау үшін кешіккен рейстер үшін бес фунт айыппұл енгізді. Бу кемелері ішкі көлдерде де пайда болды, 1816 жылы Марион Лох-Ломонд көлінде пайда болды. 19 ғасырдағы Глазгоның қарқынды индустриализациясы мен халық санының өсуіне байланысты көптеген адамдар Fast Days күндері қаланың шулы аумағынан шығып кеткісі келді, ал жылдық Глазго жәрмеңкесі аптасында Клайд өзенімен таза табиғат көріністеріне саяхат жасады. Кішкентай ауылдар, әдетте тас кемежайы бар, жақын арада ағаш кемежайларымен, виллалармен, қонақ үйлермен және мейрамханалармен жабдықталған курорттарға айналды. Жергілікті тұрғындар бөлмелерін жалға берді, ал пансионаттар пайда болды. Бут аралындағы Дунун және Ротесей сияқты белгілі қалалар ірі курорттарға айналды. Байлар жазда күнделікті немесе апта сайын бара алатын Килкрегган, Блэрмор және Иннеллан сияқты жерлерде құмтастан виллалар салды. 1901 жылы алғашқы турбиналық қуатпен жұмыс істейтін сауда кемесі – Клайд пароходы TS King Edward салынды. Оның ізбасары, 1933 жылғы TS Queen Mary, 2009 жылға дейін Лондонның Темза өзенінде жүзетін мейрамхана болды. Оны TS Queen Mary достары құтқарып алды, қазір ол 2024 жылдың жазында жолаушылар тасымалына оралуға дайындық ретінде Клайдта қайта жаңартылуда. 1947 жылы салынған PS Waverley – әлемдегі теңізде жүретін соңғы бу кемесі. Бұл кеме жыл сайын Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарынан толық маусымдық круиздерді жүзеге асырады және 1940 жылы Дюнкерк шайқасында 1899 жылы салынған алдыңғы кемесінің батып кетуін еске алу үшін Англия арнасынан өтті. 1900 жылғы бу кемесі Лох Катринде әлі де жұмыс істеп тұр, ал Лох Ломондта PS Maid of the Loch қайта жаңартылуда.

The Clyde steamer is the collective term for several passenger services that existed on the River Clyde in Scotland, running from Glasgow downstream to Rothesay and other towns, a journey known as going doon the watter. The era of the Clyde steamer began in August 1812 with the very first successful commercial steamboat service in Europe, when Henry Bell's PS Comet began a passenger service on the River Clyde between Glasgow and Greenock. The Comet undertook her official trial run on 6 August 1812. Henry Bell himself was on board, along with John Robertson, maker of Comets engine, and William McKenzie, formerly a schoolmaster in Helensburgh, acting as skipper. According to the Glasgow Courier newspaper two days later, the journey was completed in three and a half hours. After this success, other operators sprang up in competition, and the Firth of Clyde became immensely popular with holidaymakers. By 1900 there were over three hundred Clyde steamers operating, and the industry was still in full swing by the early 1960s. Then, competition from new forms of holiday travel brought the era almost to a close, but PS Waverley continues to provide excursions. From the outset, steamboat services were aimed at holidaymakers, with a stop at Helensburgh bringing passengers to Bell's Baths Hotel. Within ten years, there were nearly fifty steamers on the Firth of Clyde, sailing as far as Largs, Campbeltown and Inveraray, and the Glasgow Magistrates had introduced a five pound fine for services running late to prevent "the Masters of Steam Boats, from improper competition and rivalship, postponing their departure for considerable and uncertain periods, after the times they had previously intimated to the Public". Steamer services were also introduced onto the inland lochs, with the Marion appearing on Loch Lomond in 1816. With the rapid industrialisation and population growth of 19th century Glasgow, great numbers were eager to be released from the grimy city on Fast Days, and during the annual Glasgow Fair week they went on a cruise down the Clyde to clean, unspoilt scenery. Tiny villages, perhaps with a stone jetty, soon became resorts with wooden piers and villas, hotels and public houses. Local residents would let out rooms, and boarding houses developed. Established towns like Dunoon and Rothesay, on the Isle of Bute, became major resorts. The wealthy built sandstone villas at places like Kilcreggan, Blairmore and Innellan, to which they could commute daily, or weekly, during the summer. The first turbine powered merchant vessel, the Clyde steamer TS King Edward, was built in 1901. Her successor, the TS Queen Mary of 1933, was a floating restaurant on the River Thames in London until 2009. She was rescued by the Friends of TS Queen Mary, and she is now undergoing restoration on the Clyde in preparation for a return to passenger service in summer 2024. The PS Waverley, built in 1947, is the last sea going paddle steamer in the world. This ship sails a full season of cruises every year from places around Britain, and has sailed across the English Channel for a visit to commemorate the 1940 sinking of her 1899 built predecessor at the Battle of Dunkirk. The 1900 steamer still sails on Loch Katrine, while on Loch Lomond the PS Maid of the Loch is being restored.