Кіріспе

Иония теңізіндегі ежелгі қала Локри Эпизефири (көне грекше: Λοκροὶ Επιζεφύριοι?, Lokroi Epizephyrioi) – гректер Локриден келгеннен бастап б.з.б. 7 ғасырының басында құрылған Иония теңізіндегі ежелгі қала. Қазір ол қазіргі Локри қаласының жанындағы археологиялық саябақта орналасқан. Бұл қала грек классикалық және эллинистік кезеңдеріндегі Магна Грецияның ең мәдениетті қалаларының бірі болды, ал Платон оны "жақсы заңдармен басқарылатын, байлық және мейірімділік жағынан ешкімге екінші болып табылмаған" қала деп сипаттады. Ол грек әлемінде музыка мен бидегі жаңалықтары мен шеберлігі, пангельлендік ойындардағы жеңімпаз спортшылары, заңдары мен тиімді үкіметі және әскери жетістіктерімен танымал болды. Соңғы кездері әйелдерге ерекше мән бергенімен де белгілі болды. Локри қаласы негізі қаланғаннан бастап Рим дәуіріне дейін Магна Греция тарихында маңызды және тұрақты рөл атқарды, бұл туралы кейінгі көне авторлар жақсы жазған, ал Олимпионда жақында табылған заманауи құжаттар да осыны растайды.

Сайт

Локри Эпизефири археологиялық аймағы Портиглиолада, қазіргі Локри қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 3 км жерде орналасқан. Ол Портиглиола және Гераче өзендері арасындағы жазық далаға, сондай-ақ Кастеллас, Аббадесса және Манелла төбелеріне дейін созылады. Қазіргі елді мекендерден шалқап жатуы ежелгі қаланың негіздерін сақтап келді, ал ғасырлар бойында осы аймақтағы үйлерді салу үшін тастар алынып пайдаланылды.

Қор

Локри қазіргі Калабрия аумағында құрылған грек колонияларының соңғысы болды, ол Ахайялықтардың отарлаудың екінші толқынынан кейін, олар бастапқыда Ион жағалауында шоғырланды (Метапонт, Посейдония, Сибарис, Кротон), б.з.д. 720 жылға дейін. Локри Эпизефиридің құрылу күні әлі де сарапшылар арасында талқылануда, өйткені ежелгі авторлар бұл оқиға үшін үш түрлі күнді ұсынады: Кесария епискобы (4 ғасыр) Евсевий өз еңбегінің армян тіліндегі аудармасында б.з.д. 673 жыл деп көрсетеді; Иероним (Евсевийдің еңбегінің латын тіліндегі аудармасын редакциялаған) негізін б.з.д. 679 жылға жатқызады; Паусания мен Полибий оны бірінші Мессен соғысымен байланыстырады, демек, ертерек мерзімде, ал Страбон негіз қалаудың Сиракуза (б.з.д. 733 ж.) және Кротон (б.з.д. 709 ж.) құрылғаннан кейін болғанын, демек, 8 ғасырдың соңында немесе 7 ғасырдың басында болғанын айтады. Соңғы археологиялық зерттеулер Страбонның көрсеткен уақытқа жақын ертерек мерзімге ие екенін көрсетеді. Дегенмен, ғалымдар гректермен байланыстар бастапқыда саудагерлер, зерттеушілер мен қарақшылар арқылы "колонизация алдындағы" кезеңде, б.з.д. 9 ғасырдың соңы мен 8 ғасырдың басы арасында болғанын санайды, бұл нақты колонизация кезеңінен бұрын. Бұл Локридің негізін қоныс аударушылар экспедициясы, Спартаның жауынгерлері немесе тіпті пираттармен бірге, Спарта жалдамалы жалдамалы ретінде жалдаған идеяны ойға салатындай етеді. Бірінші Мессен соғысына байланысты, бұл шешім әскери күштерді алаңдатпағандықтан, бұл шешімді ақылды деп санайтын болар еді. Колонизация мәселесі бойынша тағы бір ашық сұрақ - грек отарлаушыларының қайдан келгені. Полистің атауынан көрінетіндей (грек батысындағы жалғыз жағдай), отарлаушылар Орталық Грекиядағы Локрис аймағынан келді, бірақ аймақ екі негізгі субөңірге бөлінді: Озолия (Батыс Локрис) және Опунция (Опус қаласынан Шығыс Локрис орталық Локриспен). Тіпті ежелгілер де шығу тегі туралы келіспеді; Страбон, мүмкін, ескі дереккөзге (Антиох) сілтеме жасап, Локри Эпизефири Локрид Озолиядан келген отарлаушылармен, Евантес есімді экцист бастаған екендігін анық айтты. Ефор Локрис Опунтиядан қоныс аударушыларды жіберді. Екі тезис те екі дәстүрге де аз не көп жағымды аргументтермен бірге жүреді, олар көбінесе шешілмеген басқа мәселеге негізделеді: олардың әлеуметтік шығу тегі. Бұл жерде де дәстүр қарама-қайшы тезистерді баяндайды, олар негізінен екі: жартылай құлшынысты, Аристотельдік шығу тегі, Полибий растаған, ол локриялықтардың Мессендіктерге қарсы соғыста Спартамен айналысқан қожайындарының әйелдерімен құлдардың (гелоттардың) одағынан шыққандығын айтады; және асыл, Тимейдің айтуынша, локриялықтар Локристің жүз асыл отбасыларының тікелей ұрпақтары екенін айтады. Ғалымдар бұл атау Локрид Опунциядан, ал гелоттардан шыққан деп санайды. Алғашқы қоныс Кеп-Зефириоға (қазіргі Брузанно) жақын жерде құрылды, бірақ бірнеше жылдан кейін отарлаушылар, оракулдың нұсқауына сәйкес келгенімен, солтүстікке қарай 20 км-ге дейін Епопис төбесінде көшіп кетті, онда олар жаңа қаланы құрды және оған сол есімді берді, мүмкін, Аполлонның қорғауында болу үшін. Сицилияның жергілікті тұрғындары қуып шығарылды.

Үкімет және ұйым

Локри аналық елге ұқсас үлгіде ұйымдастырылды; қатаң консервативті және соғысқа дайын аристократия «Мыңдық жиналыс» арқылы билікті жүзеге асырды, оған толық саяси құқықтары бар барлық азаматтар кірген болуы мүмкін; халық үш тайпа мен отыз алты фратрияға бөлінді. Локри жүйесі бірінші батыс заң шығарушысы Залевк заңдарына негізделген, б.з.б. 7 ғасырға жатады. Бұл заң сол кездегілер үшін ерекше болды, себебі ол жазба түрінде болды және судьялардың қалауынша шешім қабылдауына тәуелді емес, көбінесе әлеуметтік келіспеушіліктерге себеп болатын. Сонымен қатар, ол әр қылмысқа белгілі жазалар қарастырылған «құн төлеу заңына» негізделген, бұл прогресті білдірді және әдеттегі отбасылық жанжалдар мен кек алудан сақтады. Бұдан өзге, қаланың діни обрядтарындағы әйелдердің рөлі мен әлеуметтік мәртебесіне, сондай-ақ ерлердің (ерлер, ұлдар, бауырлар және т.б.) жоғалу жағдайында да отбасы мұрасын (атын) сақтап беру құқығына мән берілді. Әулет те әйелдерден тараған. Бұл қаланың ұзақ жылдар бойы ішкі дау-дамайсыз бейбіт дамуына мүмкіндік берді, билеуші топтың қаланың өсуіне және жаңа территорияларды кеңейту мен бақылауға назар аударуына жағдай жасады. Б.з.б. 7 ғасырында қаланың дамуы қарқынды жүріп жатты, ол дөңгелектерден теңізге жақын жазыққа қарай, жоспарлы түрде кеңейді. Оның қасиетті орындары мен культтері грек әлемінде кеңінен танылды, әсіресе Персефонаның екі ірі қасиетті орны, Италиядағы ең танымал (мұнда ол құнарлы некенің қорғаушысы ретінде құрметтелді, бұл рөл әдетте Гераға жүктеледі) және Афродита. Локри қаласын 5 мильдік шеңбермен қоршау үшін қамалды төбелердің шыңына дейін үлкен аумақты қамту жоспары осы кезде жасалды, бірақ толық аяқталуы б.з.б. 6 ғасырының екінші жартысына дейін созылды.

Қаладағы өмір

Локри грек мәдениетінде Афина мен Спартадан өзгеше, "үшінші жол" деп саналады, әсіресе әйелдердің және некенің ерекше рөліне қатысты. Локриде неке – өмірді өзгертетін, өлімнен кейін күтілетін мәңгілік бақытқа теңестірілген құбылыс болған. Тойлар еркектер арасында кең тараған, ал әйелдер тек куртизанка немесе құл ретінде ғана қатысқан. Локри, Спарта қаласымен бірге, әйелдердің спорт жарыстарына қатысқан санаулы грек қалаларының бірі. Кейбір балалардың қабірлерінен бунақтары жылжымалы терракота қуыршақтар, қола және терракота доптар, кішкентай шамдар және басқа да миниатюралық заттар табылған. Ас үйде қара бояумен сырғаталған ыдыстар (ішетін тостағандар, табақтар мен кеселер) қолданылған. Шыны немесе металл құмыраларды алуға тек ең байлар ғана мүкіндік алған. Амфоралар шарап, май, зәйтүн және соустарды сақтауға немесе тасымалдауға пайдаланылған. Халықтың күнкөрісі астық пен бұршақ дақылдарына, қоян, бұғы және қабанға аң аулауға байланысты болған. Мұражайдағы балық аулау ілгектері көрсеткендей, балық аулау да желілер мен торлармен жүзеге асырылған. Ешкі, қой және шошқалар сүт өнімдерін қамтамасыз еткен. Жемістердің ішінде алма, анар, өрік, бадам, жүзім және бал болған. Локри Евтим мен Хагисидам сияқты Олимпиада ойындарының жеңімпаздары мен шебер спортшылардың туған жері болған.

Кеңейту

Бұл тұрақтылық аймақты бақылауды кеңейтуге, субколониялар құру арқылы әкелді. Бұл, жаулары Кротонның кеңею қаупіне қарсы тұру үшін аймақты одан да көп бақылауда ұстау қажеттігімен және қаланың айқын демографиялық өсуімен байланысты болды, ол қалыптасқан нәзік тепе-тәуелділікті бұзу қаупін тудырды. Осылайша, ол өзінің бақылауын Иония жағалауынан қазіргі Калабрияның Тиррен теңізіне қараған жағына дейін кеңейтті; б.з.д. 650 және 600 жылдар аралығында Медма (қазіргі Росарно) және Гиппонион (қазіргі Вибо Валентия) атты екі колонияны құрды – бұл, әдетте, бұрыннан бар жерлерде салынған. Сонымен қатар, б.з.д. 6 ғасырдың басында аймақтың барлығы қала-мемлекеттердің бақылауында болды, ал одан әрі кеңею көршілермен соғыс тудыратын еді. Кроттон және Регионмен бәсекелестік күшейді, олар Локриді өздерінің экспансиялық жоспарларына қауіп деп қарады, бұл болашақ қақтығыстардың негізін қалады.

Кротонмен соғыс

Локри көршілес Регионмен жақсы қарым-қатынас орнатты. Локри Эпизефири халқының саны ең көп болған кезде 40 000-нан аспады, тіпті ішкі колониялардың көмегімен (немесе осы кезеңде Регионның көмегімен) әскері 10 15 000 адамнан аспады. Кротон болса, шамамен 120 000 адамдық әскерді (мүмкін, артық бағаланған) жинауға қабілетті болды, бірақ оның күші теңгерімсіз еді. Сагра шайқасында (б.з.д. 560-50 жж.) Локри жеңіске жетіп, Кротонның кеңею талпынысын тоқтатты және Локриді аймақтағы жаңа күш ретінде бекітті. Осы жеңістен кейін Диоскурлерге табыну Реджио және Локриде тарала бастады; Локри Эпизефирідегі "Мараса" ионикалық ғибадатханасының қазбаларында Зевстің осы егіз ұлдарын бейнелейтін екі мәрмәр акротерия мүсіні табылды (қазір Реджиодағы Магна Греция Ұлттық мұражайында сақталады). Локри өзінің билігін бұрынғыдан әлдеқайда солтүстікке қарай кеңейтіп, Ион теңізінің жағасындағы Каулонды және, мүмкін, Скиллетионды, ал Тиррен теңізінің жағасындағы Терина мен Темезаны өз құрамына қосты. Осылайша ол Сквиллаке және С. Еуфемия шығанақтары арасындағы аумақты бақылауға алып, б.з.д. VI ғасырдың екінші жартысында зор өркендеу кезеңіне қол жеткізді. Кейіннен, тиран Анаксилас басқарған Реджионың күші артқанда (б.з.д. 494-476 жж.), Локри олардың үстемдігін мойындамай, Сиракузаға бет бұрды.

Сиракузамен одақ

Б.з.б. V ғасырдың басынан Локри Сагра шайқасынан кейін алған колониялар мен қалаларды, соның ішінде жақын жердегі Каулонды, қайтадан Кротонның бақылауына өткізді. Бұл қиындықтар Регионды екі қаланың арасындағы жақын шекараны кеңейту үшін Локриге назар аударуға алып келді. Локри Сиракузаның Диномидтерімен (б.з.б. 485–465 жж.) және кейін Дионисий I және оның ұлы Дионисий II-мен одақ құрды, осылайша тирандардың ықпалына ілікті. Б.з.б. 477 жылы Регионның Анаксилас Локриге шабуыл жасауға дайындалды, ол Сиракузаның Иерону I-інен көмек сұрап, оны шабуылдан бас тартуға көндірді. Кейіннен, Афина Пелопоннес соғысында Сицилияға жорық ұйымдастырғанда, Локри Афинаның теңіз операцияларының базасы болған Регионға (Афинаның одақтасы) қарсы соғыста Сиракуза жағына қосылды. Б.з.б. 426 жылдан кейін Сиракуза/Локрия және олардың афиналық/Реггиниялық жаулары арасында теңізде де, құрлықта да үздіксіз қақтығыстар болды, бұл шамамен б.з.б. 422 жылы аяқталды. Локри мен Сиракуза арасындағы одақ Дионисий I мен Локридің Дорисінің б.з.б. 406 шамасында некелесуімен нығайтылды. Б.з.б. 389 жылы Дионисий I Эльлепор шайқасында Италиоттар одағын жеңген кезде, Кротонмен солтүстік шекарадағы Каулон жерлерін сыйлады, ал Локри де Гиппонионды (б.з.б. 388 ж.) және Скиллетионды (б.з.б. 386–384 жж.) қайта алды, Кротон есебінен солтүстікке қарай кеңейді. Дионисий I б.з.б. 386 жылы Регионды қоршаудан кейін жаулап алды, ол тәуелсіздігін жоғалтып, Локриге қауіп тудырмады. Локри, Кротонмен бірге Дионисий I-нің үнемі шабуылдарына ұшырағандықтан, бейбіт өмірге оралды. Дионисий I-нің қайтысынан кейін Локри Дионисий II-ге бейімдеді, ол Сиракузадан қуылғаннан кейін б.з.б. 357–347 жж. аралығында тирания орнатты. Оның мақсаты – Сиракузаға оралу үшін капитал жинау болды, сондықтан ол қазынаны толық қосқаннан кейін, халық көтеріліп, оның бүкіл отбасын өлтірді және демократияны қайта орнатты. Б.з.б. 4 ғасыр Локри үшін көркемдік, экономикалық және, ең бастысы, мәдени өркендеу кезеңі болды. Атап айтқанда, ақын Носсис және философтар Эхекрат, Тимей және Акрион, гүлденген пифагорлық мектептің негізін қалаушылар (Дионисий I кезінде Локриге әкелінді): тіпті Платон жеке Локриге келді. Алайда, б.з.б. 356 жылдан бастап Бруттар солтүстіктен күшейе түсті және Сиракуза күші әлсірегенімен, қала қабырғалары Зевс ғибадатханасынан алынған қарызға қайта жаңартылды. Одақтас Сиракуза және Локри әскерлері бұрынғы аумақтарын қайтаруға тырысып, б.з.б. 295 жылы Кротонды басып алып, б.з.б. 292 жылы Гиппонионды Бруттардан азат етті, бірақ б.з.б. 289 жылы Агатоклдың қайтысынан кейін сәтсіздікке ұшырады. Осы уақыт аралығында Рим шекарасын кеңейтіп, Магна Грецияны бақылауға алуға тырысты.

Римдік жаулап алу

Сиракузаның әлсіздігі Оңтүстік Италияның грек қалалары үшін апатқа ұшырады, себебі олар Брути, Самниттер және Луканиялықтардың қатеріне дайын емес еді. Өздерінің аман қалуларынан қорқып, Италоидтар лигасына сенімсіздік танытқан грек қалалары Римнен көмек сұрауға мәжбүр болды. Рим бұл мүмкіндікті пайдаланып, әскери гарнизондарды жіберіп, оңтүстікке қарайғы билігін кеңейтті. Локриде б.з.б. 282 жылға дейін римдік гарнизон орналасқан еді. 280 жылы Пирр, Рим мен Самниттер арасындағы соғыстан кейін Тарентуммен жасалған бұрынғы одақты қорғау үшін шабуыл жасағанда, күш тепе-теңдігі өзгерді. Локри Римге тәуелділігіне наразылық білдіріп, Пиррмен одақтасып, римдік гарнизонды қуды. Пирр әскерлерінің сәтсіздігі мен оның тирандық мінез-құлқының халық арасында танылмауынан кейін, Локри 277 жылы римдіктерге қайтадан бағынды. Рим енді Италияның оңтүстігінің көп бөлігін бақылап отырды, ал Сицилияда Карфагендіктермен күресіп жатқан Пирр, Римнің алға жылжуын тоқтату үшін Брутиумға қайта оралуға мәжбүр болды. Ол алдымен Локриге шабуыл жасап, б.з.б. 275 жылы қаланың римдіктерге тапсырылған адамынан қатыгездікпен кек алып, қаланы қайтарып алды және Персефонаның атақты ғибадатханасын тонады. Одан кейін Пирр Италиядан кетіп, Рим Магна Грекияны бақылауына алды. 272 жылы Рим Локриде жаңа гарнизон құрды және Магна Греция қалаларынан олардың әскери қолдауы үшін аса шектен шықпайтын талаптар қоймады, оларды легиондарға әскер беруден босатты және қажет болған жағдайда ғана кемелерді жеткізуді сұрады. Осылайша Локри Римнің теңіз серігі (socia navalis) болды, грек ерекшеліктерін сақтап, тәуелсіздігін сақтап, сонымен қатар монета соғуды жалғастырды. 264 жылы Локри Бірінші Пуникалық соғыста Римге келісімшартты сақтап, бірнеше көлік кемесін ұсынды.

Екінші Пуникалық соғыс

Римдіктердің Канна шайқасындағы жеңілісінен кейін (б.з.д. 216 ж.) Римнің тағдыры белгілі болғандай көрінді және Оңтүстік Италия қалалары римдіктерді одақтас емес, жаулап алушылар деп санап, Ганнибалдың еркіндік және тәуелсіздік уәделерімен Карфагендіктерге қосылуға шешім қабылдады. Ганнибалдың басты мақсаты Бруттияда теңізге шығу жолын бағындыру болды. 216/215 жылдардың қысында Региумнан бас тартып, Ханноға Локриді жаулап алуға бұйрық берді. Ханно Хамилкардың басшылығымен атты әскерді қала қабырғасының сыртындағы халықты тұтқындауға жіберді, осылайша көптеген тұтқындарды қаланың шартсыз берілуіне қол жеткізу үшін пайдаланды. Сонымен қатар, локриялықтар Луций Атилий басқарған римдік гарнизонға қаладан құпия түрде кетуге рұқсат берді. Осылайша Локриге үлкен еркіндік берілді, ол портының бақылауын өзінде ұстады және Карфагендік күштерге қолдау көрсеткен жағдайда өзін-өзі басқаруға мүмкіндік алды. Оңтүстік Италия қалалары римдіктер тарапынан біртіндеп қайта бағындырылды және Метавр шайқасынан кейін Локри Ганнибалдың қолында қалған соңғы ірі қала болды. Алайда, б.з.д. 208 жылы Локриді қайтару мақсатымен теңіз экспедициясын қолдауға жіберілген Люций Цинций Алимент басқарған әскер Петелия маңында талқандалды, ал екі римдік консул – Марцелл мен Тит Квинтий Криспин Карфагендік лагерьлердің жанында қаза тапты. Теңіз экспедициясы Локриге жетіп, оны қоршап алды, бірақ Ганнибал келген кезде қашқан. 205 жылы консул Сципион Африкан оны қайта бағындыру үшін жаңа жоспар жасады. Локри тұрғындарының бірі римдіктердің қолына түскенде, олар халықтың көп бөлігі Карфагендік үстемдікті көтере алмайтынын хабарлады, бұл Региумнен шеттетілген локриялықтардың айғақтарымен расталды. Ол тұтқындарды Локриге қайтарды, олар қала қабырғасына кіргеннен кейін түнгі уақытта Карфагендік күзетшілерді жойып, 3000 римдік әскерін қаланың төменгі бөлігіне кіргізді. Карфагендіктер күтпеген шабуылға ұшырап, қала ішіндегі екі жау гарнизоны арасында күнделікті шайқастардан тұратын қатал шайқасқа түсті. Ганнибал әскерімен Локриге қарай дереу аттанды және қалаға жеткізілгенде, локриялықтар римдіктермен бірге майданға шығып, шайқастың барысына шешуші әсер етті. Сципион басқарған римдік флот келді, және Ганнибал Локридің жоғалып кеткенін түсініп, қаладан кетуге мәжбүр болды.

Салдары

Он жыл өткен соң Локри қайтадан римдік билікке көшті және Сципион қаланы 215 ж.б.д. карфагендіктерге тапсырғандарды дереу өлімге кесті, олар сол кезде римдік гарнизонының қашуына жол бергенін және бүкіл халықтың соңғы шайқаста римдіктерге көмектескенін ескермеді. Қала Квинт Племиний мен әскери трибундар Марк Сергий және Публий Мазиеннің басқаруына берілді. Племиний соғыстың салдарынан туған жағдайды пайдаланып, локриялықтарға қарсы түрлі зұлматтар, зорлық-зомбылықтар мен қарақшылықтар жасады. Ол тіпті Италиядағы ең бай ғибадатхана – Персефонаның атақты ғибадатханасын (Пирр ондаған жыл бұрын жасағандай) тонады. Одан кейін не болғаны туралы әртүрлі нұсқалар бар, бірақ наразылық гарнизон ішіндегі топтар арасында жиі болатын қақтығыстарға әкелді. Содан кейін Племиний әскери трибундарды ұрып-сапалады, олардың қолдаушылары Племинийге шабуыл жасап, оны ауыр жарақаттады, ол өз кезегінде Сергий мен Матиенді азаптап, соңында өлтірді. Сципион тәртіпті қалпына келтіру үшін Племинийді тұтқындады. Ақырында, локриялықтардың тікелей өтініші бойынша Сенат Племинийді Римге жіберді, ол көп ұзамай түрмеде қайтыс болды, Персефона қазынасының жоғалғандары мемлекеттік қаражат есебінен толықтырылды, римдік сарбаздар тонағандарын қайтарды, ал локриялықтарға еркіндігі қайтарылды. Б.з.д. 204 ж. foedus amicitiae қалпына келтірілді және Рим берген кең ауқымды автономия Локрияға ежелгі заңдарын мен әдет-ғұрыптарын сақтауға мүмкіндік берді, бірақ б.з.д. 3 ғасырдың қиындықтары қаланың айтарлықтай құлдырауына әкелді. Қаланың үлкен бөліктері тасталып кетті (мысалы, Centocamere аймағы) және айналасындағы жерлерде шаруашылық қоныстар құрыла бастады. Сондықтан ежелгі сәні біртіндеп жоғалып кетті, бірақ қала осы оқиғалардан кейін де белгілі бір маңызға ие болып қала берді, тіпті ежелгі полистің грек сипаттары әрқашан кеңірек орын алатын болады, біз көретіндей, римдік мәдениетке сіңіп, олардан ешқандай айырмашылықты байқау мүмкін болмайды.

Романдыққа айналу

Б.з.д. 3-ші ғасырдың соңында немесе 2-ші ғасырдың басында Брутийлердің Персефонийді тағы да бір ластауы Рим Сенатының Локри қаласының пайдасына жаңа және шешуші араласуына себеп болды. Бұл, Римнің Локримен жасасқан адал серт пен өзара көмекке берген уәдесін сақтау қалауымен байланысты болды. Сонымен қатар, храмды ластау сенат тарапынан жаман жосыққа баланып, Квинт Минуцийдің тергеулері жеделдетіліп, көп ұзамай кінәлілер ұсталды және қазынадан ұрланған ақша сомасы қайтарылды. Осыдан кейін Локри, civitas foederata ретінде, Рим флоты үшін триремалармен қамтамасыз етуге міндетті болды, б.з.д. 191 жылы Антиох III Ұлына қарсы бірінші соғыста және б.з.д. 171 жылы Македонияның Персейімен болған қақтығыста. Бірақ Локридегі экономикалық дағдарыс қалаға б.з.д. 156 жылы Далматиндарға қарсы және Иберия түбегінде қажетті кемелерді беруге мүмкіндік бермеді. Осы жағдайда Римде үлкен беделге ие болған тарихшы Полибий, Локриді санкциялардан босатты, себебі ол жиі Локриге барып, қаланың туылу тарихымен танымал болды. Локри, бәлкім, б.з.д. 89 жылы Лекс Джулиядан кейін басқа foederata қалалары сияқты муниципалитетке айналған.

Император дәуірі

Локри Цицерон сияқты тұлғаларға танымал маңызды орталық болып қала берді, бірақ оның маңызы негізінен жергілікті сипатта болды, Римнің саяси мүдделерінен және империяның ірі экономикалық айналымынан қашықтап бара жатқан провинциялық аймақпен шектелді. Осы себепті ол кішкентай әкімшілік орталыққа айналды, бірақ экономикалық және тұрғын үй жағынан қаланы ығыстырған көптеген шаруашылық орталықтары мен сәнді виллалар пайда болды. Археологтардың осы орындарды табуы мен зерттеуі Рим кезеңінде, әсіресе императорлық дәуірде Локри аймағына жаңаша көзқарас ұсынды – бұл Рим аристократиясының байлығы мен мәдениеті империяның басқа жерлеріндегідей зәулім ескерткіштерді құру арқылы көрініс тапқан серге жол тарихи кезең болды. Қала б.з. 2-ші ғасырының соңына дейін салыстырмалы түрде бай болды және денсаулыққа жақсы келетін климатымен мақтанды.

Қала

Орси (1908-1912 жылдар аралығында), Ариас (1940-1941 жылдар аралығында) және Жакопи (1951 жылы) жүргізген археологиялық қазба жұмыстары қаланың тіктөртбұрышты жоспармен құрылғанын көрсетті, оны кең негізгі көше кесіп өтеді, ол әлі де грекше "дромо" (dromos) атауын сақтайды, және осы көшенің үстінен қаланың төбелі бөлігі басталады. Маннелла төбесінің орта тұсында қаланың кейінгі басқаруына қатысты маңызды жазбалардың жиынтығы табылды, бұл агораның төбесінде орналасқандығын көрсетеді.

Жүзқамыр

Локриде әлі табылмай тұрған, сәнді үйлермен толы қаланың бай ауданы болғандығы сөзсіз. Ал Centocamere үйлері өте қарапайым, төмен бағалы материалдардан – тас және балшық кірпіштен салынған. Centocamere үйлерінің жерден бір ғана қабаты және көшеге қарап тұрған кірер есігі болған. Осы кезеңдегі грек үйлеріне тән ерекшелік – бөлмелердің орталық (әр түрлі пішіндегі) ішкі ауланың төңірегінде орналасуы. Бұл аула түрлі мақсаттарға қызмет еткен: бөлмелерді жарықпен қамтамасыз ету, үй жануарларына баспана беру, ашық от жағуға орын жасау және күнделікті тұрмыстық іс-әрекеттерді жүргізуге мүмкіндік беру. Оның бір бөлігі шөптер мен көкөністер өсіруге, сондай-ақ жеңіл өнеркәсіптік жұмыстарға арналуы мүмкін. Кейбір үйлерде асүй болмағанға ұқсайды. Азық-түлік, әсіресе дәнді сақтау үшін үлкен қыш құмыралар (питостар) қолданылған. Амфоралар, жергілікті және импорттық, шарап пен май сақтауға пайдаланылған. Латриналар мен ванна бөлмелерінің болуына нақты дәлелдер жоқ. Есіктер ағаштан жасалған. Ежелгі мәтіндерде Аспромонте тауынан ағаш табудың оңай болғаны айтылады. Үйлерде аз ғана шағын терезелер болған. Бөлмелер жергілікті саз және қоладан жасалған шамдармен жарықтандырылған, олардың көптеген үлгілері қазба жұмыстары кезінде табылған. Жиһаз қарапайым, ағаштан жасалған.

Қабырғалар

Қала 7 км ұзындықтағы қабырғамен қоршалған, оның көп бөлігі, соның ішінде Абадесса, Манелла және Кастелласе атты үш мұнарасы әлі де көрініп тұр. Бұл мұнаралар ең биік жерде орналасқан және айналағы жерлерді бақылауға мүмкіндік берген. Олар б.з.б. 7 ғасырдағы полистің алғашқы жоспарының бір бөлігі болғанымен, б.з.б. 6 ғасырының екінші жартысында салынған. Содан бері қабырғалар бірнеше рет жөнделіп, күшейтілген. Б.з.б. 4 ғасырдың екінші жартысы мен б.з.б. 3 ғасырының соңы арасында қабырғаға жаңа мұнаралар қосылып, қақпалар өзгертілді, ең бастысы – қабырғаның ені 3,4 метрден 4,6 метрге дейін кеңейтілді. Бұл өзгерістердің мақсаты – қабырға бойында сарбаздардың еркін жүруін қамтамасыз ету және, әсіресе, шығыс бөлігін жақсырақ қорғау үшін бірнеше қақпаларды жауып, маңызды нүктелерді нығайту болды. Қабырғаның негізі мен төменгі қатарлары ірі, төртбұрышты әктас тастардан қаланған, ал экономикалық және техникалық себептерге байланысты одан жоғары пісірілмеген кірпіштер қолданылған. Бұл материал ежелгі әлемде кеңінен таралған, бірақ оның тез бұзылуына байланысты сақталмаған.

Театр

Театр 4500 көрерменге дейін сыйымды және Пиреттина ауданында орналасқан. Ол Кусеми платосының төменгі жағындағы Каса Марафиоти төбесіндегі табиғи ойысты пайдаланып салынған, өте жұмсақ құмтасқа сатылар қазылып, ішінара сол құмтастан жасалған тақталармен безендірілген. Бұл театр б.з.б. 4 ғасырдағы грек үлгісінде б.з.б. 1 ғасырда қайта жаңартылған. Уақыт өте келе көптеген өзгерістер енгізілді. Римдіктер жақтанғы дәліздер салып, төменгі қатар сатыларын алып тастап, биік жартылай дөңгелек қабырға тұрғызып, көрермендерді қорғады және гладиаторлардың немесе адамдар мен жануарлардың арасындағы айқас алаңын кеңейтті. 1940 жылы жарыққа шығарылып, қазба жұмыстары 1957 жылы аяқталды.

Қасиетті орындар мен ғибадатханалар

Көптеген киелі орындар болды, кейде монументалды ғибадатханалармен әшекейленген, әсіресе қабырғалардың ішінде, және олардың тарихы архаикалық кезеңге дейін жетеді. Қала қабырғаларының сыртында орналасқан, бірақ ескерткіштері жоқ киелі орындар да, көптеген құрбандықтар арқылы көрсетілгендей, маңыздылығымен ерекшеленді. Қала қабырғаларынан тыс жерде Афродита, Персефона, Контрада Карузодағы нимфаларға арналған киелі орындар мен Контрада Папареццадағы Деметрге арналған киелі орын бар. Grotta Caruso, немесе Нимфалардың үңгірі – бұл 6 ғасырдан бері нимфаларға табынған бұлақ бар үңгір. Бұл жас қыздардың (партеной) өту рәсімдерінің басталуы болды, олар нимфаи – үйленуге дайын қыздарға айналуға дайындалды, содан кейін келін (гине) болу үшін Персефонийге баратын. Қала ішіндегі Маннела төбесінде б.з.б. 6 ғасырдан бері Афинаға арналған киелі орын болған. Зевстің киелі орны (мүмкін, Каса Марафиоти ғибадатханасы) да архаикалық кезеңге жатады, және ол уақыт өте келе, 1959 жылы табылған қола тақташалардан көрініп тұрғандай, одан да байып келді. Осы тақташалар, үлкен сандықта табылған және б.з.б. 4 ғасырдың ортасына жатқан, ғибадатхананың бай екенін көрсетеді, себебі олар азаматтар мен қалаға берілген қарыздарды қамтиды. Сонымен қатар, олар қаланың мекемелері мен күнтізбесі туралы құнды ақпарат береді.

Деметрдің ғибадатханасы

Деметр Тесмофоростың қасиетті орны қабырғалардың солтүстік-шығыс бұрышының сыртында, қақпаға қарап, шамамен 3000 м² аумақты алып жатқан. Персефонаның анасы Деметра ауыл шаруашылығы циклымен байланысты құдай болған және осында Тесмофор (thesmos = заң; phoros = алып жүруші), неке және қыздықтан ересекке өту рәсімдерінің қорғаушысы ретінде құрметтелген. Қасиетті орын қала мен ауылдың қиылысында орналасқан, оның екі мақсаты болған: әйелдер мен топырақтың құнарлылығы арқылы қаланы қорғау және әлеуметтік топтың бірлігін сақтау, заңдарды құрметтеуге бағытталған саяси функция. Деметр Тесмофоростың киелі орындарында нақты ғибадатханалар болмаған, бірақ жасыл аймақтар болған, онда құрбандық шалу орындары мен кішкентай ғимараттар ырым-жырымдар өткізуге немесе ең құнды сыйлықтарды сақтауға пайдаланылған. Жиі келудің екі кезеңіне куәліктер бар: біріншісі б.з.д. 6-4 ғасырдың екінші жартысында, ал екіншісі б.з.д. 4-3 ғасырдың екінші жартысында. Бірінші кезеңде қасиетті орын өте кең болды және қаладан және Парапеццаның зираттарынан бөліп тұратын қоршаумен (теменос) қоршалған. Оның ішінде үлкен сыйлық шұңқырлары болды, олардың бірі мұнараға жақын жердегі соңғы қазба жұмыстары кезінде табылған (А сақтау орны), сондай-ақ кішкентай қасиетті ғимарат (сацеллум) болды. Б.з.д. 4 ғасырда шекаралық қабырғалар қайта салынғанда және бұрыштық мұнара салынғанда, қасиетті орын кішкентай төртбұрышты қоршауға дейін азайтылды, онда құрбандық шалу орыны және кішкентай сыйлық сақтау орындары болды. Деметр культының Локридегі маңыздылығы Олимпиадалық Зевстің ғибадатханасының мұрағат тақталарынан және әртүрлі жергілікті өнер туындыларындағы (Гротта Карузо киелі орнының пинакстары мен кейбір мүсіндері) құдайдың бейнеленуінен де көрінеді. Тесмофория, үш күнге созылған күзгі мереке, осында тойланды.

Адонис ғибадатханасы мен Арыстар үйі

Кішкентай ғибадатхана немесе сацелл б.з.д. 500-480 жылдары Centocamere аймағында, қабырғалардың сыртында, бірақ олардан өзгеше бағытта салынған. Бұл жерде әйелдер тиасы басшылығымен афиналық «стильде» Адонисқа жеке құлшылық жасалған. Ақын Носсис, грек әйел ақындарының ең жақсы сақталғандарының бірі, б.з.д. 310 жылдары осы локриялық культ туралы жазған, мүмкін ол құдайды құрметтейтін әйелдердің тиасының бірінің мүшесі болған. Б.з.д. 4 ғасырдың екінші жартысында оның үстіне қала қабырғаларымен бір бағытта салынған екі қабатты үй салынды, ал материалдары ғибадатханадан алынған, бұрынғы сацеллдан алынған арыстан басының су төгіштері іргетас ретінде пайдаланылғандықтан «арыстар үйі» деп аталды. 400 м² аумақты алып жатқан 6 бөлме грек үйлеріне тән ауланың төңірегіне орналасқан, суды ағызу арналарымен жабдықталған. Бөлмелерге шеберхана, вестибюль және андрон кірген. Шеберхана плиткамен төселген, көшеге қараған жеке кіреберісімен ерекшеленеді, ал үйдің қалған бөлігіне өту үшін ішкі жағында екінші есік болған. Вестибюль алты аударылған амфорадан тұратын, мойны мен түбі жоқ, сүйек қалдықтары мен ыдыс-аяқтары бар сыйлықтармен сипатталды. Андрон, дәстүрлі банкет залы, дәстүрлі орналасқан жерге жақын емес, кең бөлме ретінде анықталды. Онда жеті клинэй орналасқан, сыланған және боялған қабырғалар, едендегі плиткалар сияқты әрлеу элементтері болған, бұл банкет жиһазын орналастыруға арналған орталық платформаны белгілеген. Бұл әсем үй б.з.д. 4 ғасырдың соңынан б.з.д. 3 ғасырдың соңына дейін бірнеше өзгерістерге ұшырады. Б.з.д. 3 ғасырдың басында үйдің монументальды өзгерісі болды, бұл сәулеттік және декоративтік бөлшектермен, мысалы, шатырдың антефикстерімен және ақ сыланған бағаналармен куәландырылды.

Афродитаның киелі үйі

Афродитаның киелі орны Centocamere аймағында, оңтүстік Марасада, оңтүстік-шығыс қақпасының жанында және Адонис киелі орнының жанында орналасқан. Ол "U" пішіндес стоа және орталық аула түрінде салынған. Құрылысы 7 ғасырда және 6 ғасырдың ортасында екі кезеңде жүргізілген, ал пайдаланылуы 4 ғасырдың ортасына дейін созылған. Бұл 55 x 66 м ауланың әр жағында орналасқан алты бөлмеден (оикой, 7 x 5 м) тұратын, кейіннен он бірге бөлінген еңсерлі құрылыс болды. Бөлмелердің мақсаты туралы көптеген сұрақтар туды; бір болжам бойынша, саяхатшы жандар оларды тұруға және қасиетті банкеттерде құрбандықтарды тойлауға пайдаланған. Құрбандық қалдықтары әр бөлменің алдындағы шұңқырға көмілген. Бұл орын қасиетті жыныстық қызмет үшін де қолданылған болуы мүмкін, сол кездегі жазушылардың кейбіреулері Афродитаға құлшылық ету ретінде сипаттағандай. Діни банкеттер кезінде кедей отбасылардан келген жас қыздардан белгілі бір қызметтер көрсету талап етілген болуы мүмкін. Бөлмелердің үлкендігі мен есіктердің орталықтан тыс орналасуына байланысты, әр бөлме бір жағына диван (клайнай) орнатылған. U пішіндес стоада тамақ қалдықтары, Афродитаға арналған терракота мүсіндері және сыйлықтары бар 371 шұңқыр (bothroi) табылған, олар қасиетті банкеттерді өткізуге арналған. Құрбандыққа шалынған жануарлардың сүйектерінің арасында бұқалар мен шошқалармен қатар, иттің сүйектері де болды. Ежелгі дәуірде итті құрбандыққа шалу ай құдайлары Афродита мен Гекатамен байланысты болған. Табылған керамикалардың ішінде Кибела есімі жазылған қара лакпен жабылған ваза да болды, бұл шығыс ана құдайының Афродитаға табынуға қосылмас бұрын Локриге жеткенін көрсетеді. Оикойда өткізілген қасиетті банкеттердің салты, клинге тізеліп жатқан көптеген мүсіндерде көрініс тапқан. Олардың қолында қасиетті рәсімдер кезінде сұйықтық құюға арналған терең емес ыдыс – патера сияқты символдық заттар бар.

Манеладағы Персефонаның ғибадатханасы

Персефонаның (жер асты патшайымы) әйгілі ғибадатханасы қала қабырғасының сыртында, Маннелла мен Аббадесса төбелері арасындағы аңғардағы тар террасада орналасқан. Рим дәуірінде Диодор Сицилий оны «Оңтүстік Италияның ең әйгілі қасиетті орны» деп сипаттаған (бірақ ол Сицилияны есепке алмаған). Ғибадатхананың байлығы жиі шетелдік билеушілердің немесе қарапайым қылмыскерлердің қызығушылығына түсіп, Дионисий II (б.з.д. 360 ж.), Пирр (б.з.д. 276 ж.) және Рим қолбасшысы Племиний, Сципионның лейтенанты, Екінші Пуникалық соғыс кезінде (б.з.д. 205 ж.) Локриден қуылғаннан кейін оны тонап алған. Кешенде табылған құрбандық заттары (фигуралы терракоталар, ваза сынықтары, арулалар, пинакилер, айналар және қасиетті әйелге арналған жазулар) ғибадатхананың б.з.д. 7-2 ғасырлар аралығында қолданылғанын көрсетеді. Онда қасиетті аумақтың немесе темэностың шекарасын белгілеген, әсерлі террасаны ұстап тұрған қабырғалар болған. Ішінде қазына қоймасы деп есептелген төртбұрышты шұңқырдың айналасында салынған ғимарат бар еді. Ғибадатханада үлкен храм болмаған, бірақ қабырғалар тар және көлеңкелі жолмен қасиетті орынға бағыттап, ежелгі келушіге қасиетті жерге келгендей сезім сыйлаған. Маннелла ғибадатханасында көптеген пинакилер табылған: ең көп бейнеленген сюжет – Деметрдің қызы Кораның, Персефонаға айналып, жер асты құдайы Хадисқа үйленгені. Бұл орын ғасырлар бойы ізделіп, археолог Паоло Орси 1908-1911 жылдар аралығында мұқият қазба жұмыстарын жүргізіп, оны анықтаған.

Пинакелер

Маннелла ғибадатханасының қазынасынан табылған бұл шағын экво-терракота суреттер Коре Персефона мифі мен культінің түрлі аспектілерін бейнелейтін көп түсті рельефтік сахналармен әшекейленген. Олар б.з.д. V ғасырдың ортасында жасалған, тіктөртбұрышты немесе жақын квадрат пішіндес, әр қабырғасы 30 см-ден аспайтын және ілуге арналған тесіктері бар. Олар мифологиялық сахналарды бейнелейтін басрельеф түрінде ойылған және көбінесе б.з.д. V ғасырдың бірінші жартысына жатады. Кейбіреулері Локриялық қоғамда кең таралған бойжеткендердің қасиетті жыныстық қызметі немесе жас қыздардың үйлену алдында өткізген басталқы рәсімі туралы айтады. Бұл мұндай суреттің иесінің басталғанын және қоғамда әйел және ана рөлін атқаруға дайын екенін куәландыратын. 170-тен астам түрлі сахнадан құралған 5300-ден астам фрагмент оларды ежелгі грек әлеміндегі бірегей жиынтыққа айналдырады. Олар тесіктерінен ілініп, көрнекі орынға қойылған, ал кейін құдайға арналған сыйлықтың алынып, қайта қолданылмауы үшін ритуалдық түрде сындырылған. Пинактер Медма және Гиппонион колонияларында да жасалған, ал кейбіреулері ежелгі Наксос (Сицилия) аймағындағы Франкавилла ди Сицилияда табылған.

Мараса ғибадатханасы

7 ғасырдағы ағаш қаңқалы ғибадатхана б.з.д. 6 ғасырдың соңына дейін бірнеше рет қайта жаңартылып, содан кейін бұзылып, қала қабырғаларының ішіндегі үлкен шұңқырға көмілген. Сиракузалық архитекторлар 470 ж.б.д. Сиракуза тираны (Локриялықтардың одақтасы және қорғаушысы) Иеронның бастамасымен жаңа ғибадатхана салған. Жаңа ғибадатхана иондық стильде, әк тастан жасалған, бұрынғыдан үлкен және сол жерде орналасқан, бірақ бағыты басқаша болған. Бұл ғибадатхана жақын жердегі дориялық ғибадатханалардан әлдеқайда биік болды (биіктік пен енінің арақатынасы 1:1), және Магна Грециядағы сирек кездесетін иондық ғибадатханалардың бірі еді. Оның монументалды көлемі қаланың барлық жерінен және теңізден көрінетін. Оның жоғары деңгейдегі әшекейлері Локринің жеткен күшінің символы болды. Мұндағы маңызды мүсіндік табыс – ғибадатхананың артқы жағынан табылған, атқа отырған Диоскурлердің мәрмәрдан жасалған тобы. Бұл әр Диоскурдың, бауы бар суқұйрықпен демеліп тұрған жылқыдан түсіп жатқандағы бейнесін көрсететін әсерлі мүсін, адам денесі матамен жабылған, ал дененің қалған бөлігі балыққа ұқсайды. Ғибадатхананың жоспары 45,5x19,8 м. Cella-ның алдында екі бағанасы бар pronaos (вестибюль) орналасқан, есіктер арасындағы осы бағаналар opistodome (cella-ның артындағы кеңістік) есіктері арасында да қайталанған, бірақ олар бір-бірімен байланыспаған. Pronaos пен cella арасындағы қабырғалардың қалыңдығына, кейбір Агригенто ғибадатханаларындағыдай, қызметтік баспалдақтар орналастырылған, олар арқылы шатырға шығуға болады. Cella-ның ортасында үш үлкен әктас плита тік орнатылып, төбеден төменгі деңгейде орналасқан bothros (шұңқыр) жабылған, ол құлшылық үшін құнды заттарды сақтауға арналған маңызды орын болған болуы керек. Ғибадатхананың ұзын жағында 17 иондық бағана, ал алдыңғы жағында 6 бағана болған. Бағаналардың биіктігі шамамен 12 метр, олардың астары иондық капителімен жасалған. Ғибадатхана 19 ғасырда қиратылған, қазіргі таңда оның орнында тек бір бағананың негізі сақталған.

Людовиси тағына

Көптеген ғалымдардың пікірінше, атақты Людовизи тағы иониялық Мараса храмынан шыққан. Бұған қоса, Манелладағы Персефона храмынан табылған б.з.д. 470-60 жылдарға жататын пинэкс фрагменті (қазір Реджио Калабриядағы Магна Греция мұражайында сақталады) Людовизи тағының екі жағында бейнеленген екі әйелдің біріне өте ұқсас әйел бейнесінің бір бөлігін көрсетеді. Осы тақ ботростың парапеті болған деп саналады, себебі ол әлі де көрініп тұрған қаптаманың үш сақталған тас плитасына сәйкес келеді.

Каса Марафиоти ғибадатханасы

Каса Марафиоти ғибадатханасы 18 ғасырдағы Казиноның құрметіне аталған, ол ішінара оның үстінде салынған. Бұл ғибадатхана қаланың ортасындағы кішкентай төбеде тұрды және айналағы аумақтың үстінен көрінетін. Ол 100 метрлік кеңістікте созылып, төменде Олимпиялық Зевстің мұрағаты табылған қасиетті орынның бір бөлігі болуы мүмкін. Егер осылай болса, онда ғибадатхана Зевске арналған, ол Локриде қаланың қорғаушысы ретінде құлшылық етілген. Ғибаратты ғасырлар бойы құрылыс материалдары үшін тонағаннан кейін, 1910 жылы Паоло Орси оның негіздерінің қалдықтарын ашты. 1990 жылдардағы қазба жұмыстары ғибадатхананың шамамен 20 метр енді және екі есе ұзын болғанын көрсетті. Оның қысқа жағында мүмкін екі қатар бағаналар болған. Ғибадатхана б.з.д. 6 ғасырдың ортасынан кейін, дори стилінің жаңа бейімделуімен салынған. Мысалы, әдеттегі үш жолақты триглифтер, фриздің мүсінмен және шатыр арасындағы тегіс метопалармен кезектесетін, бес жолақты пентаглифтермен ауыстырылды. Ғибараттың жоғарғы бөлігінің әшекейлеуі, мүмкін одан да көп бөлігі, б.з.д. 5 ғасырдың соңында жаңартылды, оны қазір Реджио мұражайында көруге болады. Осы кезде терракота мүсін тобы орналастырылды, мүмкін батыс фронтонда. Бұл 5 ғасырдың соңында жасалған, қанатты сфинкстің қолдауымен атқа отырған жалаңаш батырды бейнелейді. Б.з.д. 3 және 2 ғасырлар аралығында шатыр өртеніп кетті. Ғибарат, әдетте, қалпына келтіріліп, Империялық дәуірдің басына дейін қолданыста болды. Бұл гректердің ғибараттарының ағаш шатырларын терракота элементтерімен қаптау арқылы қалай қорғауға тырысқанының ең жақсы сақталған және ерекше мысалы. Бұл элементтер сериялық түрде жасалып, содан кейін жарқын түстермен боялған. Карниз күрделі өрнектермен безенілген көлденең пластиналармен жабылған. Ғибараттың ұштары алма-кезек пальма жапырақтары мен лотос гүлдерімен әшекейленген қалыпты карниздермен (симе) жабылған. Ұзын қабырғаларында жаңбырдың ағуына арналған кішкентай үшбұрышты тесіктер қалдырылған. Арыстанның бас мүлдем сәндік мақсатта қолданылған, қандай да бір функциясы жоқ. Бояу рельефтегі әшекейлеуді ерекшелеу үшін, сондай-ақ жазық беттерді түрлі-түсті бөлшектермен безендіру үшін қолданылған.

Моншалар

Казино Макри фермасы салынған үлкен римдік қоғамдық жылу моншалары қаланың орталығында 1260 м² аумақты алып жатқан. Ол біздің заманымыздың 2-ші ғасырының басында салынған, бірақ ешқашан аяқталмаған және пайдалануға берілмеген. 5-ші ғасырға дейін пайдаланылмай қалды, содан кейін жартылай зиратпен толтырылды, бұл, әдетте, 10-ғасырға дейін сақталған шағын елді мекенмен байланысты болды. Моншалар грек дәуірінің қалыпты қала жоспарына сәйкес салынды және бас көшедегі (платея) жабық дәлізбен (1) беттесті, ол б.з.б. 6-шы ғасырдан бері қаланың таудан теңізге дейінгі жолын кесіп өтеді. Дәлізден қызметтік бөлмелерге (2 6) кіруге болады, соның ішінде латрина (5) бар; оны ферма ауласының сол жағындағы қазіргі ғимараттың ішінде көруге болады), олардың кейбіреулері үлкен орталық бөлмеге (қазір ферма ауласының астында) және суық ванналарға арналған бассейндерге (8 9) апарады: бұл шипажайдың фригидариумы болды (7). Одан әрі, 19-шы ғасырдағы басты ғимараттың қасбетінде әлі де көрінетін үлкен арка арқылы, үш жылытылатын бөлмеге (15, 17, тепидарий және калидарий) кіруге болады, олардың соңғысы (17) ыстық ванналар үшін үш резервуармен жабдықталған (6 8pm). Римдік құрылыстың осы бөлігінен тыс жерде, бөлмелерді жылытуға арналған пештерді орналастыру үшін бірнеше жертөле бөлмелері (22 29) болды, олар да аяқталмады.

Некрополь

Қала сыртында Монаци, Руссо, Фараоне және Люциферо аудандарында бірнеше некропольдер бар, онда 1700-нан астам қабірлер табылған. Люциферо ауданының некрополі, б.з.б. 8 ғасырдан б.з.б. 3 ғасырға дейін пайдаланылған, үш түрлі қабірлерді қамтиды: шұңқыр қабір, Капуцин қабірі және жартылай цилиндрлі қабір. Онда Грекиядан немесе Магна Грециядан (б.з.б. 4 ғасыр) әкелінген құнды заттар табылған, соның ішінде вазалар, айналар, қола әшекейлер және қымбат металлдан жасалған зергерлік бұйымдар. Әйелдердің туалет құралдары жеке косметикаға арналған (пикс және леканаи, грекше λεκάνη – табақ). Бронза айналар (жергілікті шеберлердің өндірісі) және фибулалар (киімге тағылатын қола брошкалар, б.з.б. 6 және 5 ғасырлардағы жергілікті өнімдер) Люцифер некрополінде табылды. Лекитос, яғни хош иісті май құятын құмыралар, спортшылар жаттығулар алдында және жерлеу рәсімдерінде қолданылған. Магна Греция мен Сицилияға экспортталған локриялық айналар қоладан жасалған, ал тұтқалары ер немесе әйел бейнесінде болған. Луцифероның оңтүстік-батысындағы Парапецца ауданындағы некропольде 200-ден астам қабір бар. Ол архаикалық дәуірде (б.з.б. 6 ғасыр) және эллинистік дәуірде (б.з.б. 3 және 2 ғасырларда) кеңінен пайдаланылған. Б.з.б. 6 ғасырға қарай, үлкен керамикалық ыдыстар (шарап пен май тасымалдауға арналған амфоралар) қолданылған, олардың көптегені Коринфтен немесе Афинадан әкелінген. Лакониядан әкелінген амфоралар да бар; осы қыш ыдыстар б.з.б. 7 және 6 ғасырларда жасалған. Жерорта теңізі аймағында кең таралған лакондық керамика, қызыл саздан жасалған, үстіне сарғыш жабын жағылып, содан кейін қара түспен суреттер салынған. Су тарту және тасымалдауға арналған үш тұтқалы құмыралар (гидриалар) табылған. Ең үлкен құмыралар кішкентай балалардың денелерін сақтауға пайдаланылған. Ал басқа құмыралар марқұмның күлін сақтауға қолданылған. Адонис бақтары (б.з.б. 4 ғасыр) тасымалдау амфораларында, тиісінше сындырылып, аударылып қойылған. Шырша мен салат өсірілген, олардың өсуін жылдамдату үшін жылы сумен суарылған. Контрада Фараоне некрополі қалалық аймақтың солтүстік-шығысында орналасқан. Қазба жұмыстары кезінде б.з.б. 4-3 ғасырлар аралығында салынған дорлық фриздері бар кішкентай әктас қақпақ (найск педименті) табылған.