Кот-д’Ивуардың Тай Ұлттық Саябағы

Кіріспе

Таи ұлттық паркі (Parc National de Taï) – Кот-д'Ивуардағы ұлттық парк. Бұл Батыс Африкадағы біріншілік ормандардың соңғы қалдықтарының бірін қамтиды. Өсімдік және жануарлар әлемінің әртүрлілігіне байланысты 1982 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Таи ұлттық паркіндегі бес түрлі сүтқоректі жануар – пигмей бегемот, зәйтүн түсті колбус маймылы, барыс, шимпанзе және Джентинк дуикері – Қауіп төндіретін түрлердің Қызыл тізіміне енген. Таи ұлттық паркі Либериямен шекарада, Кавалла және Сассандра өзендері аралығында орналасқан. Оның ауданы және буферлік аймағы бар.

Таи орман қорығы 1926 жылы құрылып, 1972 жылы ұлттық парк мәртебесіне ие болды. 1978 жылы ЮНЕСКО биосфералық қорығы деп танылды және 1982 жылы Табиғи Дүниежүзілік мұралар тізіміне қосылды. Таи орман – Эбола вирусының табиғи резервуары. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Абиджан қаласындағы Феликс Хупфуэ-Бойни халықаралық әуежайына осы резервуардың жақын орналасқандығына алаңдаушылық білдірді.

География

Парк Кот-д'Ивуардың оңтүстік-батыс бұрышында, Либериямен шекаралас орналасқан, тропикалық мәңгі жасыл орманнан тұрады. Биіктік м. Ниенокуэ тауынан басталады. Парк мигматиттер, биотиттер және гнейстерден тұратын прекамбрийлік гранитті жазықта орналасқан. Бұл жазық солтүстіктегі жұмсақ бедерлі құрғақ аймақтан оңтүстіктегі жауын-шашын көп болатын терең ойыстарға қарай төмендейді. м биіктіктегі бұл платода плутоникалық интрузиялардан пайда болған, Монт-Ниенокуе тауы да оның ішінде, бірнеше гранитті таулар бар. Парк бойымен солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай әртүрлі шисталардың кең аймағы созылып жатыр, онымен қатар ағатын негізгі су арналарының салаларымен тілінген: Н'зо, Мено, Кіші Хана және Хана өзендері, барлығы оңтүстік-батысқа қарай Кавалли өзеніне құйылады. Жаңбырлы маусымда бұл өзендер кеңейеді, ал құрғақ маусымда мелкеюде. Ілесіп жатқан N'Zo фауналық қорығының солтүстік шекарасын N'zo және Sassandra өзендеріндегі Buyo бөгетінің артындағы үлкен су қоймасы құрайды. Парктің солтүстік-батысында және Н'зо аймағында батпақ орман кездеседі. Топырақ ферралитикалық, көбінесе сіңірілген және құнарлылығы төмен. Оңтүстік аңғарларда гидроморфты глей және құнарлы аллювиалды топырақтар бар (DPN, 1998). Алтын және басқа да минералдар шағын мөлшерде кездеседі.

Климат

Субэкваторлық типтегі екі ерекше климаттық аймақ бар. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстікте орташа көрсеткіштен бастап, оңтүстік-батыстағы көрсеткіштерге дейін ауытқиды, наурыз/сәуірден шілдеге дейін жауады, ал қыркүйек-қазанда қысқа ылғалды маусым байқалады. Оңтүстікте құрғақ маусым жоқ, бірақ солтүстікте ол қарашадан ақпан/наурызға дейін байқалады, және қысқа мерзімге солтүстік-шығыстан соғатын құрғақ, Harmattan желмен күшейеді. Бұл желдің әсері 1970 жылға дейін елдің орман қорының жартысы кесілгеннен кейін ғана сезілді. Мұхиттың ықпалы мен орманның болуының арқасында температураның айырмашылығы шамалы, бірақ тәуліктік орташа температура ауытқи алады. Салыстырмалы ылғалдылық жоғары (85%). Басым желдер оңтүстік-батыстан соғады. 1986 жылы Кот-д'Ивуарда жауын-шашын 30%-ға азайды, бұл, мүмкін, орманды жабындының жоғалуына байланысты болды: соңғы елу жылда елдің 90% орманнан айырылды, нәтижесінде булану процесі күрт төмендеді.

Флора

Бұл саябақ – бір кездері қазіргі Того, Гана, Кот-д’Ивуар, Либерия және Сьерра-Леонеден Гвинея-Бисауға дейін созылған Жоғарғы Гвинеяның ылғалды жаңбырлы орманның соңғы қалған бөліктерінің бірі. Бұл Батыс Африкадағы қалған орманның ең ірі аралы, салыстырмалы түрде бұзылмаған күйінде сақталған. Оның жайлы тропикалық орман WWF/IUCN өсімдіктердің әртүрлілігі орталығында және Шығыс Либерия мен Батыс Кот-д’Ивуардың эндемизм орталығында орналасқан. Бұл, әдетте, Мұз дәуірінде сақталып қалғандықтан, аймаққа тән 50-ден астам түрге ие. Саябақта 1300-ге жуық жоғары сапалы өсімдік түрі бар, олардың 54%-ы тек Гвинея аймағында ғана кездеседі. Өсімдік жамылғысы негізінен 40-60 метрлік биіктіктегі, массивті діңдері мен ірі тамырлары бар тығыз мәңгі жасыл ылғалды орманнан тұрады. Орманның екі негізгі түрін ажыратуға болады: оңтүстік бөлігінде бұршақ тұқымдас ағаштармен байытылған әртүрлі ылғалды мәңгі жасыл орман, ал солтүстік бөлігінде ылғалды жартылай мәңгі жасыл орман. Төменгі деңгейлерде Platycerium, Nephrolepis biserrata, Drymaria және Asplenium africanum сияқты эпифиттер мен лианалар маңызды элементтер құрайды. Оңтүстік-батыстағы шистоздық топырақтағы Сассандрияның ылғалды мәңгі жасыл орманды эбони (Diospyros gabunensis), Diospyros chevalieri, Mapania baldwinii, Mapania linderi және Heritiera utilis (syn. Tarrietia utilis) сияқты түрлер басып алады, олардың көптеген түрлері эндемикалық, әсіресе Төменгі Кавалли аңғарында және Монт Ниенокуэ маңындағы Мено және Хана ойыстарында. Осы жерде үлкен эндемикалық ағаш – канту гуереенсистің соңғы қалдықтары сақталған. Солтүстік және оңтүстік-шығыстағы топырақтардың нашарлығы пальма Eremospatha macrocarpa, Батыс Африка эбонисі Diospyros mannii, Diospyros kamerunensis, Parinari chrysophylla, Chrysophyllum perpulchrum және Gilbertiodendron splendidum, Symphonia globulifera және Raphia сияқты түрлерге қолайлы жағдай жасайды. Олар өзендердің арналарындағы және ескі арналардағы батпақты орманды құрайды. Инсельбергтер өздерінің субстратына сәйкес саваннаға ұқсас шөптесін және Spathodea campanulata сияқты жапырақты ағаштармен жамылған. Бұл аймақта бір кезде жойылып кеткен деп есептелген Amorphophallus staudtii сияқты өсімдіктер де табылды. 1972 жылдан бері коммерциялық ағаш өңдеу тоқтатылғаннан кейін орман жақсы қалпына келді, бірақ үлкен аумақтарда отырғызылған түрлер басым. Орман өсімдіктері Тай аймағындағы адамдардың өмірінде маңызды рөл атқарады. Жергілікті жерде катамфе немесе катемфе, йоруба немесе жұмсақ қамыс деп аталатын Thaumatococcus daniellii жемісі дәстүрлі медицинада қолданылады және құрамында қант қамысынан 5000 есе тәттірек белок заттары бар. Терминалия суперба немесе "малярия ағашы" қабығын кроумендері малярияны емдеу үшін пайдаланады. Бұл саябақ – табиғат ғылымы мен медицина әлі толық зерттеп білмеген генетикалық әлеуеттің қоймасы.

The park is one of the last remaining portions of the vast primary Upper Guinean rain forest that once stretched across present day Togo, Ghana, Côte d'Ivoire, Liberia and Sierra Leone to Guinea Bissau. It is the largest island of forest remaining in West Africa remaining relatively intact. Its mature tropical forest lies within a WWF/IUCN Centre of Plant Diversity and in the center of endemism of eastern Liberia and western Côte d'Ivoire, probably as the result of having been an Ice Age refugium, having over 50 species endemic to the region. The park contains some 1,300 species of higher plants of which 54% occur only in the Guinean zone. The vegetation is predominantly dense evergreen ombrophilous forest of Upper Guinean type of 40–60 m emergent trees with massive trunks and large buttresses or stilt roots. Two main types of forest can be recognised grading from diverse moist evergreen forest with leguminous trees in the southern third to moist semi evergreen forest in the north. Large numbers of epiphytes and lianes form an important element at the lower levels including Platycerium, Nephrolepis biserrata, Drymaria and Asplenium africanum. The Sassandrian moist evergreen forest on schistose soils in the south west is dominated by species such as ebony (Diospyros gabunensis), Diospyros chevalieri, Mapania baldwinii, Mapania linderi and Heritiera utilis (syn. Tarrietia utilis), with numerous endemic species, especially in the lower Cavally Valley and the Meno and Hana depressions near Mont Niénokoué. The last stands of the large endemic tree Kantou guereensis are here. The poorer soils of the north and south east support species such as palm Eremospatha macrocarpa, west African ebony Diospyros mannii, Diospyros kamerunensis, Parinari chrysophylla, Chrysophyllum perpulchrum and Species such as Gilbertiodendron splendidum, Symphonia globulifera and Raphia occur in the swamp forests of river backwaters and oxbows. The inselbergs are vegetated, according to their substrate, with savanna like grassland and deciduous trees such as Spathodea campanulata. Plants once thought to be extinct, such as Amorphophallus staudtii, have been discovered in the area. Since commercial timber exploitation officially ceased in 1972, the forest has recovered well, although large areas are dominated by planted species. The forest plants still play a large role in the lives of people in the Taï region. The fruit of Thaumatococcus daniellii locally known as katamfe or katempfe, yoruba or soft cane is used in traditional medicine and contains a protein substance five thousand times sweeter than sugar cane. The bark of the Terminalia superba, or "tree of malaria", is used by the ethnic Kroumen for the treatment of malaria. This means that the park is an attic of genetic potential not yet explored by natural science and medicine.

Фауна

Жануарлар дүниесі Батыс Африка ормандарына тән, бірақ өте алуан түрлі, шамамен 1000 омыртқалы жануар түрі табылған. Паркте 140 түрлі сүтқоректі және Гвинея жаңбырлы ормандарында кездесетін 54 ірі сүтқоректі түрінің 47-сі бар, соның ішінде он екі аймақтық эндемик және бес қауіп астындағы түрлер кездеседі. Аймақтың екі ірі өзен арасындағы оқшаулығы оның ерекшелігін арттырған.

Сүтқоректілер

Сүтқоректілерге 11 примат түрі жатады: батыс қызыл колобусы, Диана маймылы, Кэмпбеллдің мона маймылы, кіші және үлкен нүктелі мұрын маймылы, қара және ақ колобус, урсин колобусы, жасыл колобус, саң мангабе, карлик галаго және Босманның құмырасы. 1980 жылдары Батыс Африкада 2000-нан астам шимпанзе (Pan troglodytes verus) болған. 1995 жылы Marchesi және авторлар Таидегі шимпанзелердің жалпы санын 4507 деп бағалаған, ал Н'Зо және жақын маңдағы қорықтарда шамамен 292 болған (бірақ соңғы 15 жылда бұл көрсеткіштер төмендегені сөзсіз). Бұл шимпанзелер құралдарды қолдануымен ерекшеленеді (DPN, 1998). Паркте екі түрлі жарғанат та кездеседі: Буэтикофердің эполетті жеміс жарғанаты және Эленнің дөңгелек жапырақты жарғанаты, Пелдің ұшатын білгіршесі, алып панголин, ағаш панголин және ұзын құйрықты панголин, Либерия мангусты, Африканың алтын мысығы, барс, қызыл өзен шошқасы, алып орман шошқасы, су шевротин, бонго және Африка орман бұқасы. Африка орман пилдері (Loxodonta cyclotis) де паркте кездеседі, бірақ 2001 жылы олардың саны парктің оңтүстігінде шамамен 100 болды, ал 1979 жылы 1800-ге жуық болған. Тай ұлттық паркі орман дуикерлерінің ерекше түрлерге байыпты, олардың ішінде Джентинк дуикері, жолақты немесе зебра дуикері, Максвелл дуикері, Огилби дуикері, қара дуикер, шығанақ дуикері, сары арқалы дуикер және патша антилопасы бар. Орман кеміргіштеріне тоңған белді қылшық жүнді тышқан, Эдвардтың батпақты тышқан және ормандық шошқа жатады. Паркте екіншілік орманға тән Дефуа тышқаны да тіркелген. 1996 жылы паркте 500-ге жуық ергежейлі немесе пигмей гиппопотам (Hexaprotodon liberiensis) болған, бұл қазіргі кезде сақталған азаматтардың бірі.

Құстар

Парк әлемдегі эндемикалық құстар аймақтарының бірінде жатыр. Кем дегенде 250 құс түрі тіркелді, оның 28-і Гвинея аймағына ғана тән. Бастапқы орманға тән 143 түр бар, олардың ішінде африкалық тәжді бүркіт, кішкентай кестерл, ақ кеуделі гвинея құсы, қызыл қоңыр жақ мүйізқұс, сары қасқа мүйізқұс, батыс жоталы кукушрик, қызыл қанатты торғайқұс, жасыл құйрықты қылқанат, сары тамақталған зәйтүн көкқұс, қара бас киізді мүйізқұс, Нимба мухаловкасы, Сьерра-Леоне приньясы, Лагденнің бұталы торғайқұсы, мыс құйрықты жылтыр жұлдызкөз, ақ мойынды тасқұс және Гола малимбесі кіреді.

Жыландар мен қосмекенділер

Екі крокодил – жұқа мұрынды крокодил және кішкентай крокодил, сондай-ақ Хоумның буынды тасбақасы сияқты бірнеше тасбақалар, паркте тіршілік ететін шамамен 40 түрлі бауырымен жорғалаушылардың арасында кездеседі. Паркте кем дегенде 56 қосмекенділер түрі белгілі; олардың ішінде шын бақа – Amietophrynus taiensis және 1997 жылы ғана табылған қамысты бақа (Hyperolius nienokouensis) бар, екеуі де тек Кот-д’Ивуардан ғана белгілі.

Омыртқасыздар

Артроподтар тропикалық ормандардағы биомассаның ең көп бөлігін құрайды. Омыртқасыз жануарлардың түрлеріне сирек кездесетін тұщы су моллюскісі Neritina tiassalensis және көптеген мыңдаған жәндік түрлері кіреді, оның ішінде 57 стрекоза, 95 қарапайым құмырсқа, 44 термит және 78 қоңыр қоңыз (DPN, 1998).

Жергілікті халық

Орман аймағының алғашқы тайпалары гвере және уби болды, тотемдік себептермен шимпанзелерді жемеді және осылайша шимпанзелер популяциясын сақтады. Француздық ықпал тек 19 ғасырдың ортасынан бастау алды. Көрініп тұрғанындай, 1960 жылдардың соңына дейін аймақта аз қоныстанған, бірақ кейін Н'Зо аңғарында су қоймаларын салу және Сахель аймағындағы құрғақшылық адамдарды оңтүстікке қарай ығыстырды. 1971 жылы шамамен 3200 адам тұрған аймақтың халқы жиырма жылдан кейін 57000-ға жетті. Қазіргі таңда парктің 72 ауылмен шекарасы өтеді, ал паркте жүздеген заңсыз қоныстанғандар бар. Фермерлердің үш негізгі тобының ішінде Бакуе және Крумен ауылдары дәрілік ағаштарды сақтап, орманды таңдап кесті; ал Бауле тайпасы, сондай-ақ Н'Зо өзеніндегі бөгет салдарынан, Сахель аймағынан, Либерия мен Кот-д'Ивуардағы қақтығыстардан жер аударылған босқындар (қазір халықтың 90% құрайды) орманды ешқандай тандаусыз бөлшектеп, буферлік аймақтағы көп бөлігін жойды. Оның орнына, маляриядан болатын өлім-жітімді азайту мақсатында ақшалай және азық-түлік дақылдары кезекпен отырғызылады. Парктің шығыс жағы осыдан ең көп зардап шекті. Бұл адамдар паркті қолдамайды және билік тарапынан оның жөнінде хабардар етілмейді (DPN, 2002).

Ғылыми зерттеулер мен нысандар

Парк ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» жобасы аясында табиғи орман экожүйесіне адамның әсерін зерттеуге арналған жобаны жүзеге асырды. Бұл – Тропиктік экология институты және жақын орналасқан Тай қаласындағы Абобо Аджаме университетінің Экологиялық зерттеулер орталығының қолдауымен жүргізілген ауқымды ғылыми жоба. Халықаралық ғылыми ынтымақтастық Кот-д’Ивуар, Франция, Италия, Германия және Швейцария командаларының түрлі зерттеу бағдарламалары бойынша бірлескен жұмысында көрінді. Мұндай зерттеулер осы күнгі күшке дейін жалғасуда. Аталған нысан мен зерттеу жобалары оқу және ғылыми зерттеулер үшін зор мүмкіндіктерге ие. Францияның Теңізден тыс ғылыми және техникалық зерттеулер бюросы (ORSTOM) бірнеше жылдан бері осы жерде жұмыс істеп келеді. 1984 жылы голландиялық команда аумақты зерттеу үшін, ағаш өңдеуге жарамды өліп бара жатқан ағаштарды анықтау мақсатында, ультражеңіл ұшақтан төмен биіктікте фотосуреттерге түсірді. 1984-1985 жылдарғы IUCN/WWF өсімдіктер науқанына енген орман термиттері жөніндегі зерттеулер, сондай-ақ орман шаруашылығы институтының плантациялық дақылдарға қатысты зерттеулері жүргізілді. 1989-1991 жылдар аралығында BirdLife International Тай аймағының құс фаунасына қатысты зерттеу жүргізді, оның қорытындысы Gartshore et al. (1995) еңбегінде жарияланды. 1994 жылы Голландияның Tropenbos қоры парктің толық сілтемелермен жабдықталған егжей-тегжейлі зерттеуін жариялады. Орманның ресурстарын толыққанды анықтау қажеттігі әлі де сақталуда.