Кіріспе
Эндокриндік жүйенің гормондарды қанға бөліп шығаратын каналсыз бездері. Эндокриндік жүйенің негізгі бездеріне шиша безі, гипофиз, ұйқы безі, жұмыртқа бездері, мүжік бездері, қалқанша безі, парақалқанша безі, гипоталамус және бүйрекүсті бездері жатады. Гипоталамус және гипофиз – нейроэндокриндік органдар.
Endocrine glands are ductless glands of the endocrine system that secrete their products, hormones, directly into the blood. The major glands of the endocrine system include the pineal gland, pituitary gland, pancreas, ovaries, testicles, thyroid gland, parathyroid gland, hypothalamus and adrenal glands. The hypothalamus and pituitary glands are neuroendocrine organs.
Қалқанша безі
Қалқанша безі мойынның алдыңғы бөлігінде, қалқанша шеміршегінің алдында орналасқан және көбелекке ұқсас пішіндес, екі қанаты орталық қалқанша тінімен байланысқан. Қалқанша безінің тіні фолликулалардан тұрады, олар коллоид деп аталатын сақталған белоктан құралған, онда [тироглобулин] бар – басқа қалқанша гормондарының алғы құралы, ол коллоидтің ішінде өндіріледі. Қалқанша гормондары жасушалық метаболизмнің қарқынын арттырады және тироксин (Т4) мен трийодтиронин (Т3) қамтиды. Гормон секрециясы алдыңғы гипофиз бөліп шығаратын қалқанша безін стимуляциялайтын гормонмен (ҚБСГ) ынталандырылады. Қалқанша гормондарының деңгейі жоғары болғанда, ҚБСГ секрециясы тежеледі. Көптеген Т4 мақсатты тіндерде Т3-ге (көбірек белсенді түріне) айналады. Қалқанша безінің парафолликулярлық жасушалары (С жасушалары) қандағы кальций деңгейінің көтерілуіне жауап ретінде кальцитонин өндіреді, ол сүйек матрицасының ыдырауын тежейді және сүйектерде кальцийдің жинақталуын күшейтеді, соның салдарынан қандағы кальций деңгейі төмендейді. Шамадан тыс секреция гипертиреозға, ал жетіспеушілігі гипотиреозға алып келеді.
Паратиреоидты бездер
Паратиреоидты бездер, олардың саны 4–6 аралығында болады, қалқанша бездің арт жағында орналасқан және паратиреоидты гормонды бөліп шығарады. Бұл гормон сүйек, ішек және бүйректерге әсер ету арқылы қандағы кальций деңгейінің жоғарылауына себеп болады. Паратиреоидты гормон кальцитонинге қарсы әрекет етеді. Қандағы кальций деңгейі төмендеген кезде паратиреоидты гормон бөлінуі күшейеді, ал деңгей көтерілгенде бөлінуі тежеледі.
Қарынша
Қарыншада, асқазанның астында және артында орналасқан қарынша безі, экзокриндік және эндокриндік без болып табылады. Альфа және бета жасушалары – қарынша аралдарындағы эндокриндік жасушалар, олар инсулин мен глюкагонды, сондай-ақ басқа гормондардың шағын мөлшерін қанға бөліп шығарады. Инсулин мен глюкагон қандағы қант деңгейіне әсер етеді. Глюкагон қандағы глюкоза деңгейі төмендеген кезде бөлінеді және бауырдың қанға глюкоза шығаруын стимуляциялайды. Инсулин көптеген дене жасушаларында глюкозаның сіңірілуі мен метаболизмінің жылдамдығын арттырады. Соматостатин дельта жасушаларымен бөлінеді және өсу гормоны, инсулин және глюкагонның тежегіші ретінде әрекет етеді.
Гонадалар
Әйелдің кіші кеңетте орналасқан жұмыртқалық бездері екі негізгі гормонды бөліп шығарады. Жұмыртқалық фолликулдардың эстрогенді бөлуі жасөспірім шақта фолликулға ынталандыратын гормонның әсерімен басталады. Эстрогендер әйелдің репродуктивтік жүйесінің жетілуіне және екіншілік жыныстық белгілердің дамуына көмектеседі. Прогестерон қандағы лютеинизациялық гормонның жоғары деңгейіне жауап ретінде бөлінеді. Ол эстрогендермен бірге менструальді циклды қалыптастыруға жұмыс істейді. Ерлердің ұрықтары жасөспірім шақта лютеинизациялық гормонға жауап ретінде тестостерон өндіруді бастайды. Тестостерон ерлердің көбелек мүшелерінің жетілуін, бұлшық және сүйек массасының артуын, сондай-ақ денедегі шаштың өсуін қамтамасыз етеді.
Асқазан безі
Пинеальды без мидың диэнцефалонында орналасқан. Ол негізінен мелатонин гормонын бөліп шығарады, ол тәуліктік ритмдерге әсер етеді және адамдарда антигонадотроптық әсерге ие болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол терідегі меланотроптар мен меланоциттерге де әсер етуі мүмкін.
Басқа гормон өндіретін құрылымдар
Көптеген дене мүшелері, әдетте эндокриндік мүшелер деп есептелмейді, гормондарды бөліп шығаратын шашыраңқы жасушалар топтарын қамтиды. Мысалдарға жүрек (атриалдық натриуреттік пептид); асқазан-ішек жолы мүшелері (гастрин, секретин және басқалары); плацента (жүктілік гормондары – эстроген, прогестерон және басқалары); бүйректер (эритропоэтин және ренин); тимус безі; тері (холекальциферол); және майлы тіндер (лептин және резистин) жатады.
Даму
Эндокринді бездер үш жатыр қабатынан да пайда болады. Әйелдердің ересек жасқа келгендегі жұмыстың табиғи түрде азаюы менопаузаға алып келеді. Қартаю процесімен бірге барлық эндокринді бездердің тиімділігі біртіндеп төмендейтін сезімде. Бұл қант диабетінің жиілігінің жалпы өсуіне және метаболизм жылдамдығының төмендеуіне себеп болады.
Бақылау
Эндокринді бездер организмнің басқару жүйесіне жатады. Олар өндіретін гормондар денедегі жасушалар мен тіндердің қызметін реттеуге көмектеседі. Эндокриндік органдар гуморальдық, нейрондық немесе гормоналдық стимулдарға жауап ретінде гормондарын бөліп шығаруға белсендіріледі. Қандағы гормон деңгейін реттеуде теріс кері байланыс маңызды рөл атқарады. Нейрондық жүйе гипоталамустық бақылау арқылы кейбір жағдайларда гормоналдық әсерлерді жоюға немесе өзгертуге қабілетті.
Ауру
Эндокринді бездердің аурулары жиі кездеседі, оның ішінде қант диабеті, қалқанша безінің аурулары және семіздік сияқты жағдайлар бар. Эндокриндік аурулар гормондардың реттелмеген бөлінуімен (продуктивті гипофиз аденомасы), сигнал беруге қатысты бұзылыстармен (гипотиреоз), бездің жоқтығымен (1-типті диабет, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінде эритропоэздің төмендеуі) немесе қалқанша безі сияқты маңызды жердегі құрылымдық өзгерістермен (токсикалық көп түйінді зоб) сипатталады. Эндокринді бездердің гипофункциясы резервтің жоғалуы, гипосекреция, агенез, атрофия немесе белсенді бұзылу нәтижесінде дамуы мүмкін. Гиперфункция гиперсекреция, басудың жоғалтылуы, гиперплазиялық немесе неопластикалық өзгерістер немесе гиперстимуляция нәтижесінде дамуы мүмкін. Эндокринопатиялар біріншілік, екіншілік немесе үшіншілік болып жіктеледі. Біріншілік эндокриндік ауру төменгі жатқан бездердің қызметін тежейді. Екіншілік эндокриндік ауру гипофиз безінің проблемасын көрсетеді. Үшіншілік эндокриндік ауру гипоталамустың және оның бөлінетін гормондарының дисфункциясымен байланысты. Қалқанша без және гормондар алыс тіндерге сигнал беруге қатысты, мысалы, эстроген рецепторы кейбір сүт безінің қатерлі ісіктерінде қатысады. Эндокриндік, паракриндік және автокриндік сигнал берудің барлығы онкогенездің қажетті қадамдарының бірі – жасушалардың көбеюіне қатысады. Эндокриндік дисфункциядан туындайтын басқа да жиі кездесетін ауруларға Аддисон ауруы, Кушинг ауруы және Грейвс ауруы жатады. Кушинг ауруы және Аддисон ауруы – бүйрек үсті безінің дисфункциясымен байланысты патологиялар. Бүйрек үсті безінің дисфункциясы біріншілік немесе екіншілік факторларға байланысты болуы мүмкін және гиперкортизолизм немесе гипокортизолизмге алып келуі мүмкін. Кушинг ауруы гипофиз аденомасына байланысты адренокортикотроптық гормонның гиперсекрециясымен сипатталады, бұл бүйрек үсті бездерін стимуляциялап, эндогенді гиперкортизолизмге әкеледі. Кушинг ауруының клиникалық белгілеріне семіздік, ай бет, гирсутизм жатады. Аддисон ауруы – бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігінен туындаған гипокортизолизмнің салдарынан болатын эндокриндік ауру. Бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігі маңызды, себебі ол қан қысымын және қандағы қант деңгейін сақтау қабілетінің төмендеуімен байланысты, бұл өлімге әкелуі мүмкін. Грейвс ауруы – Т3 және Т4 гормондарын өндіретін қалқанша безінің гиперфункциясы. Грейвс ауруының әсерлеріне шектен тыс тершеу, шаршау, жылуға төзбеушілік, жоғары қан қысымынан бастап, көздің қызаруы, ісінуі және сирек жағдайларда көрудің нашарлауы немесе екі көруге дейін жетеді. Грейвс ауруы гипертиреоздың ең көп таралған себебі; гипосекреция нәрестелерде кретинизмге, ал ересектерде миксодемаға алып келеді. Гиперпаратиреоз гиперкальциемияға және оның салдарына, сондай-ақ сүйектердің нашарлауына әкеледі. Гипопаратиреоз гипокальциемияға алып келеді, оның белгілері – тетаниялық құрылыстар және тыныс алу параличі. Инсулиннің гипосекрециясы қант диабетіне әкеледі; оның негізгі белгілері – полиурия, полидипсия және полифагия.