Кіріспе

Туғаннан қалыпты емес қалқанша без функциясы (ТҚБФ) – туған кезде қалқанша безі гормондарының жетіспеушілігі. Егер туғаннан кейін бірнеше ай бойы емделмесе, ауыр туғаннан қалыпты емес қалқанша без функциясы өсудің тоқтауына және тұрақты зиякерлік қабілетсіздікке алып келуі мүмкін. Туғаннан қалыпты емес қалқанша без функциясымен туған нәрестелерде ешқандай белгі байқалмауы мүмкін, немесе көбінесе мәселе деп есептелмейтін жеңіл белгілер көрінуі мүмкін. Гормон жетіспеушілігі болған жағдайда, нәресте шамадан тыс ұйықтайды, емшек соруға қызығушылығы төмендейді, бұлшықет тонусы нашарлайды, даусы әлсіз немесе қарлы болады, ішек қозғалысы сирек болады, сарқырама пайда болады және дене температурасы төмендейді. Туғаннан қалыпты емес қалқанша без функциясының себептеріне йод тапшылығы және генетикалық ақаулар немесе себебі белгісіз қалқанша безінің дамуындағы кемшіліктер жатады. Емдеу тироксин гормонын күнделікті ауыз арқылы қабылдаудан тұрады. Бұл емдеу оңай, тиімді және қолжетімді болғандықтан, дамыған елдердің көпшілігі жаңа туған нәрестелердің қанындағы қалқанша безін стимуляциялайтын гормон (ТТГ) деңгейін тексеру арқылы туғаннан қалыпты емес қалқанша без функциясын анықтауға скрининг жүргізеді. Тироксинмен дұрыс емделген туғаннан қалыпты емес қалқанша без функциясы бар балалардың көпшілігі барлық жағынан қалыпты өседі және дамиды. Шамамен 4000 жаңа туған нәрестелердің 1-і қалқанша безінің ауыр жетіспеушілігінен зардап шегеді; ал көбірек балаларда жеңіл немесе орташа жетіспеушілік кездеседі.

Белгілері мен симптомдары

Туғаннан гипотиреозбен туған нәрестелерде ешқандай белгі байқалмауы мүмкін немесе көбінесе проблема деп есептелмейтін жеңіл белгілер болуы мүмкін: шамадан тыс ұйқы, емшек соруға қызығушылықтың төмендеуі, бұлшықет тонусының нашарлауы, дауыстың әлсіз немесе қарлы болуы, ішек қозғалысының сирек болуы, айқын сарқылу және дене температурасының төмендеуі. Егер ұрықтың қалқанша безі гормонының жетіспеушілігі бездің толық жоқтығынан (атиреоз) туындаса, физикалық белгілерге үлкен алдыңғы тіскеш, артқы тіскештің қалуы, кіндік жарығы және үлкен тіл (макроглоссия) жатуы мүмкін. Жаңа туған нәрестелерді тексеру енгізілгенге дейін, ауыр гипотиреоздың жартысынан азырақ жағдайлары өмірдің алғашқы айында анықталды. Айлар өте келе, бұл нәрестелер нашар өсіп, дамулары кешігеді. Бірнеше жыл өткен соң, олар кретинизмге тән бет пішіні мен дене белгілерін көрсетеді. Емделмеген ауыр гипотиреоздың созылмалылығы ауыр ақыл-ой кемістігіне алып келді, көптеген жағдайларда IQ 80-нен төмен болды. Осы балалардың көпшілігі кейіннен медициналық мекемелерге орналастырылды. Гипоплазиялық без мойынның жоғары бөлігінде немесе тілдің артқы жағында да дамуы мүмкін. Қате жерде орналасқан без эктопиялық деп аталады, ал тілдің түбінде немесе артқы жағындағы эктопиялық без лингвальдық қалқанша безі деп аталады. Мұндай бездердің кейбір даму ақаулары генетикалық бұзылыстардан туындайды, ал кейбіреулері себебі анықталмаған "спорадикалық" болып табылады. Жапондық зерттеулерде ана сүтіндегі кейбір хлорорганикалық инсектицидтер мен диоксинге ұқсас химиялық заттар мен туа біткен гипотиреозбен туған нәрестелер арасында статистикалық байланыс анықталды. Литийді, биполярлық бұзылысты емдеу үшін қолданылатын көңіл күйін тұрақтандыратын препаратты ана құрсағында алған нәрестелерде де жаңа туған нәрестелердің гипотиреозы туралы хабарлар бар. Кейде скринингпен анықталған гипотиреоз уақытша болуы мүмкін. Мұның себебі аналық антиденелердің болуы болуы мүмкін, олар қалқанша безінің жұмысын бірнеше аптаға уақытша бұзады. "Кретинизм" сөзі – бұл емделмеген туа біткен гипотиреоздың салдарынан туындайтын ақыл-ой және дене дамуының шектелуі, көбінесе топырақтағы йодтың жетіспеуінен және жергілікті тағамдық өнімдердегі йод тапшылығынан туындаған ескі термин. Бұл термин, 19 ғасырдың көптеген басқа медициналық терминдері сияқты, күнделікті тілде қолданылғанда жағымсыз мағынаға ие болды. Қазір ол қолданылмайды; ICD 10 әртүрлі түрлері үшін қосымша белгілермен "туа біткен йод тапшылығы синдромын" қолданады.

Диагностика

Дамыған елдерде туа біткен гипотиреоздың көбісі жаңа туған нәрестелерді тексеру бағдарламасы арқылы анықталады. Бұл тексеру нәрестенің өмірінің екінші немесе үшінші күнінде TSH немесе тироксин (T4) деңгейін өлшеуге (қан алыну арқылы) негізделген. Бірнеше аптадан кейін Т4 және ТТГ деңгейлері емнің нәтижесінде қалыпқа келтіріліп жатқанын растау үшін қайта тексеріледі. Бала өскен сайын осы деңгейлерді үнемі тексеріп отыру қажет, соның арқасында дұрыс дозаны сақтауға болады. Баланың өсуімен доза да арттырылады.

Болжам

Туғаннан гипотиреозбен туған және тироксинмен дұрыс емделген балалардың көпшілігі барлық жағынан қалыпты өсіп, дамиды. Атреозиясы бар және туған кезде Т4 деңгейі анықталмайтын балалардың көпшілігі де қалыпты интеллектпен дамиды, бірақ жалпы алғанда, олардың академиялық үлгерімі бауырларынқынан төмендеу болып келеді және кейбіреулерінде жеңіл оқу қиындықтары кездеседі. Туған гипотиреоз – зиякерлік кемістіктің алдын алуға болатын ең көп кездесетін себебі. Медицинада осыншалық аз күш жұмсап, осыншалық үлкен нәтиже беруші емдеу шаралары сирек. Алғашқы 3 апта ішінде емделген және 24 айлық жастағы гипотиреозбен ауыратын балалардың даму коэффициенті (DQ, Gesell Developmental Schedules бойынша) төменде көрсетілген: Адаптивтік мінез-құлық Ұсақ моторика Ірі моторика Тіл Жеке әлеуметтік мінез-құлық Ауыр СХ 92 89 90 89 90 Орташа СХ 97 97 98 96 96 Жеңіл СХ 100 99 100 99 100

Эпидемиология

Туған гипотиреоз (ТГ) дүние жүзінде 1:1300-ден 1:4000-ға дейін жаңа туған нәрестелердің арасында кездеседі. ТГ жиілігінің айырмашылықтары этникалық жақындыққа қарағанда йод тапшылығынан туындаған қалқанша безі ауруларына немесе скринингтік тексеру әдісіне байланысты болуы ықтимал. Сондай-ақ, әйелдер арасында көбірек кездесетіні және жүктілік мерзімі 40 аптадан асатыны анықталды.