Кіріспе

Қалқанша безін ішінара немесе толық алып тастауға қатысты хирургиялық процедура.

Қалқанша безін алып тастау – қалқанша безінің барлық немесе бір бөлігін хирургиялық жолмен алып тастау операциясы. Жалпы хирургияда эндокринолог немесе бас және мойын хирургтары көбінесе пациентте қалқанша безінің қатерлі ісігі, қалқанша безінің басқа ауруы (мысалы, гипертиреоз) немесе зоб болған жағдайда тиреоидектомия жасайды. Операцияға көрсеткіштердің арасында косметикалық себептер (қалқанша безінің тым үлкейіп кетуі) немесе симптомдық кедергі (жұту немесе тыныс алу қиындықтарын тудыру) де болуы мүмкін. Тиреоидектомия – жиі кездесетін хирургиялық процедура, оның бірнеше потенциалды асқынулары мен салдары бар: дауыстың уақытша немесе тұрақты өзгерісі, кальций деңгейінің уақытша немесе тұрақты төмендеуі, өмір бойы қалқанша безі гормондарын алмастыру қажеттілігі, қан кету, инфекция және екі жақты дауыс бауларының сал болуына байланысты тыныс жолдарының бұзылу мүмкіндігі. Тәжірибелі хирург орындаған жағдайда асқынулар сирек кездеседі. Қалқанша безі тироксин (Т4), трийодотиронин (Т3) және кальцитонин сияқты бірнеше гормондарды өндіреді. Қалқанша безін алып тастағаннан кейін пациенттер әдетте гипотиреозды болдырмау үшін тағайындалған синтетикалық қалқанша безі гормонын (левотироксин (Synthroid)) қабылдайды. Тиреоидектомияның азырақ күшті түрлеріне мыналар жатады:
Гемитиреоидектомия (немесе бір жақты лобэктомия): қалқанша безінің жартысын ғана алып тастау.
Истмектомия: қалқанша безінің екі бөлігін байланыстыратын тінді (немесе ыдысты) алып тастау.

Тиреоидектомияны қалқанша безін тіліп (тиреотомия) жасаумен шатастырмау керек, себебі тиреотомия – қалқанша безін кесу (–томия), емес, алып тастау (–эктомия, сөзбе-сөз «кесіп шығару»). Тиреотомияны медиандық ларинготомия жасауға немесе биопсия алуға қол жеткізу үшін жасауға болады. (Техникалық тұрғыдан алғанда, биопсия тіндердің бір бөлігін алып тастауды білдірсе де, алынып тасталған тіннің мөлшері өте аз болғандықтан, ол көбінесе –эктомияға қарағанда –томия ретінде жіктеледі.) Дәстүрлі түрде, қалқанша безін мойыннан жасалған тілік арқылы алып тастайды, бұл тұрақты із қалдырады. Соңғы кезде әлемнің кейбір елдерінде ауыз арқылы тиреоидектомия сияқты азырақ инвазивті және «ізсіз» әдістер танымал болып келеді. АҚШ-та жылына 100 000-нан астам процедура жасалады, себебі бұл жиі кездесетін операция.

Түрлері

Гемитиреоидектомия – Бүкіл ішек аралық және 1 лоба алынып тасталады. Тек 1 лобаның қатерсіз ауруларында жасалады. Субтотальді тиреоидектомия – Екі лобаның көп бөлігі алынып тасталады, бірақ бір немесе екі жағында 4-5 грамм (қалыпты қалқанша безінің мөлшерімен тең) қалқанша безі тіні қалдырылады. Бұл бұрын көп түйінді зәрлі ісік үшін ең көп қолданылатын операция болатын. Жартылай тиреоидектомия – Қалқанша безі трахея алдынан босатылғаннан кейін алынып тасталады. Уытсыз көп түйінді зәрлі ісікте жасалады. Оның тиімділігі күмәнді. Толық тиреоидектомияға жақын – Екі лоба да алынып тасталады, бірақ қайталанатын қылқылдақ нерв кіретін жері мен жоғарғы паратиреоид безі маңында шамалы қалқанша безі тіні (бір немесе екі жағында) қалдырылады. Толық тиреоидектомия – Бүкіл без алынып тасталады. Қалқанша безінің папиллярлық немесе фоликулярлық карциномасы, қалқанша безінің медуллярлық карциномасы болған жағдайда жасалады. Қазір бұл операция көп түйінді зәрлі ісік үшін де ең көп қолданылады. Хартли Данхилл операциясы – 1 бүтін бүйірлік лоба және ішек аралық аймақ алынып тасталады, сондай-ақ қарсы жақ лобасының жартылай/қосалқы толық көлемі алынып тасталады. Уытсыз көп түйінді зәрлі ісікте жасалады.

Тарих

Х ғасырдағы араб дәрігері Аль-Захрави, кейде "хирургияның әкесі" деп аталады, алғашқы қалқанша безін жою операциясын жасағанмен белгілі.