Кіріспе

2012 жылы АҚШ-тың көптеген штаттары қолданатын әкімшілік бөлініс. 50 штат және Колумбия округінде 3143 округ және округке тең бөлімшелер бар. Егер АҚШ территорияларындағы 100 округке тең бөлімшелерді есепке алса, онда АҚШ-тағы барлығы 3243 округ және округке тең бөлімшелер болады. Американың ең көне сақталған сот жазбалары Вирджиния штатының Иствилл қаласында, Нортгемптон (бұрынғы Аккомак) округінде, 1632 жылға дейін сақталып келеді. Мэриленд штаты 1637 жылы алғашқы округын – Сент-Мэриді құрды, ал Массачусетс штаты 1643 жылы одан әрі дамыды. Пенсильвания және Нью-Йорк штаттары колония үкіметінен округ үкіметтеріне маңызды билік пен жауапкершілікті жүктеді, осылайша АҚШ-тың көп бөлігі үшін үлгі орнатты, бірақ округтер Жаңа Англияда салыстырмалы түрде әлсіз болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Конституцияны жасаушылар бұл мәселені штаттардың қарауына қалдырды. Кейіннен штаттардың конституциялары округ үкіметтерін мемлекеттің бір бөлігі ретінде қарастырды. ХХ ғасырда жергілікті биліктің рөлі күшейіп, округтер көбірек қызметтер көрсетуді бастады, өздерінің бекітілмеген аумақтарына қатысты жергілікті ережелерді қабылдау үшін өз билігін және округ комиссияларын алды. 1955 жылы Аляска Конституциялық Конвенциясына қатысушылар дәстүрлі округ жүйесінен бас тартып, әртүрлі билік пен міндеттері бар, ерекше округтердің моделін қабылдады. Кейбір штаттарда бұл өкілеттіктер жартылай немесе толығымен округтердің кішігірім бөлімдеріне, әдетте қалалар деп аталатын бөлімдерге беріледі, бірақ Нью-Йорк, Жаңа Англия және Висконсин штаттарында олар "қалалар" деп аталады. Мемлекеттік заңнамаға байланысты округ кейбір мәселелерде қалалардың шешімдерін өзгерте алады немесе өзгерте алмайды. АҚШ-тағы ең жаңа округ – Колорадо штатының Брумфилд қаласы және округі, ол 2001 жылы құрылды және бұрын төрт округтің бөлігі болған. Ең жаңа округке тең бөлімшелер – Алясканың Чугач және Коппер-Ривер санақ аймақтары, екеуі де 2019 жылы құрылды, сондай-ақ 2013 жылы құрылған Петербург, 2008 жылы құрылған Врангель және 2007 жылы құрылған Скагуэй Аляска округтері.

Бірлескен қала-округтер

Бірге құрылған қала-округ бір мезгілде қала болып табылады, ол муниципалитет (муниципальді корпорация), және округ болып табылады, ол штаттың әкімшілік бөлінісі болып табылады, екі типті де субъектілердің өкілеттіктері мен жауапкершіліктері бар. Қала шекарасы немесе құзыреті округ шекарасымен толық сәйкес келеді, себебі екі әкімшілік бірлік дихотомиясыз біртұтас құрылымға айналады. Осы себепті, біріктірілген қала-округ ресми түрде қаланың аты – округтың аты ретінде көрсетіледі (мысалы, Грузиядағы Аугуста–Ричмонд округі). Нью-Йорк қаласының аудандарына да осы қағида қолданылады, олардың әрқайсысы Нью-Йорк штатының округімен толық сәйкес келеді. Егер қала округпен бірдей атауды бөлісетін болса, қала және округ атауларын бірге қолдануға болады (мысалы, Колорадодағы Денвер қаласы және округі). Сонымен қатар, Алясканың кейбір аудандары өздерінің бас қалаларымен бірігіп, біріктірілген қалалық аудандарды құрады. Мұндай бірігулер мен қосылулар әлемдегі географиялық жағынан ең ірі қалалардың пайда болуына әкелді, бірақ олардың халқының тығыздығы көбінесе көптеген қалалық аймақтардан әлдеқайда төмен. АҚШ-та 40 біріктірілген қала-округ бар. Аляска аудандары: штат «округ» орнына «аудан» терминін қабылдады, бұл Алясканың әртүрлі мемлекеттік өкілеттіктерге ие әртүрлі сыныптағы аудандар жүйесін көрсетеді. Алясканың халық санау аудандары: Алясканың жер аумағының көп бөлігі Алясканың 19 ұйымдастырылған аудандарының ешқайсысына кірмейді. Франция мен Германиядан үлкен бұл кең аумақ Аляска штатының үкіметі тарапынан ресми түрде Ұйымдаспаған аудан деп аталады және басқа да құрылған аудан шекараларынан тыс жерде тәуелсіз «округтік» үкіметке ие емес, бірақ оның шекараларында бірнеше құрылған қалалық үкіметтер бар; оның көп бөлігі Аляска штатымен мемлекеттік үкіметтің кеңейтілген бөлігі ретінде басқарылады және басқарылады. АҚШ Халық санағы бюросы Аляска штатының үкіметімен бірлесіп, халық санағы мен сайлау округтерін бөлу мақсатында Ұйымдаспаған ауданды статистикалық мақсаттар үшін 11 халық санау ауданына бөлді. Луизиана приходтары: Луизианадағы аумақтық бірлік немесе жергілікті үкімет үшін «приход» терминінің қолданылуы жерді католик шіркеуі басқарған испандық және француздық отаршылдық кезеңдеріне дейін жетеді. Жаңа Орлеан – біріктірілген қалалық приход. Тәуелсіз қалалар: бұл заңды түрде ешқандай округке бағынбаған қалалар. Олар біріктірілген қала-округтардан өзгеше, себебі біріктірілген қала-округ жағдайында округ кем дегенде формалды түрде бар, ал тәуелсіз қала жағдайында округ тіпті формалды түрде де жоқ. АҚШ-та мұндай 41 қала бар: Балтимор, Мэриленд; Карсон-Сити, Невада; Сент-Луис, Миссури; және Вирджиниядағы барлық 38 қала, онда қала ретінде тіркелген кез келген аумақ округтің құзыретінен тыс. Вашингтон, округ, кез келген штаттің құзыретінен тыс, ерекше мәртебеге ие. Вашингтон қаласы Колумбия округінің барлық аумағын құрайды, ол АҚШ Конституциясының 1-бабы, 8-тармағына сәйкес АҚШ Конгресінің құзыретінде. 1801 жылы құрылған кезде округ екі округ пен үш қаладан тұрды. 1846 жылы Александрия округі (қазіргі Арлингтон округі және Александрияның тәуелсіз қаласының бір бөлігі) – сол кездегі Александрия қаласымен бірге – Вирджинияға қайтарылды. 1871 жылы қалған үш бірлік – Вашингтон қаласы, Джорджтаун қаласы және Вашингтон округі (округпен толық сәйкес) Конгресс актісімен Колумбия округінің біріктірілген үкіметіне біріктірілді. Джорджтаун 1895 жылы тағы бір актімен қала ретінде таратылды. Коннектикут үкіметтерінің кеңестері (2024 жылдан бастап): Коннектикут штатында округтік үкіметтер 1960 жылы таратылды. Содан бері муниципалитеттер арасындағы ынтымақтастық пен үйлестіруді қамтамасыз ету үшін аймақтық үкімет кеңестері (ҮҮК) құрылды. 2019 жылы ҮҮК-ті статистикалық мақсаттар үшін округтік эквиваленттер деп тану туралы өтініш Халық санағы бюросына жіберілді, ол 2022 жылы мақұлданды және 2024 жылға дейін толыққанды іске асырылды. Біріктірілген қала-округтар әкімшілік мақсаттар үшін округтік эквиваленттер ретінде тағайындалмайды; қала мен округ екеуі де кем дегенде формалды түрде бар болғандықтан, олар өздерінің құқығында округтар ретінде дұрыс жіктеледі. Сол сияқты, Нью-Йорк қаласының аудандары округтермен толық сәйкес келеді және осылайша анықтамасы бойынша округтік эквиваленттер емес.

Ең аз қолданылу аясы

Жаңа Англияда округтер көбінесе сот округтері және шериф департаменттері ретінде қызмет етеді (қазір Коннектикут штатында тек сот округтері ретінде, ал Род-Айленд штатында олар осы және басқа функцияларын жоғалтты, бірақ АҚШ Халық санағы бюросы және басқа да федералдық агенттіктер оларды әлі де кейбір федералдық функциялар үшін пайдаланады), ал штат деңгейінен төменгі үкіметтік биліктің көп бөлігі қалалар мен муниципалитеттердің қолында. Мейн штатының сирек қоныстанған бірнеше округтеріндегі шағын қалалар құқық қорғау үшін округке сенеді, ал Нью-Гэмпширде бірнеше әлеуметтік бағдарламалар штат деңгейінде басқарылады. Коннектикут, Род-Айленд және Массачусетс штатының кейбір аймақтарында округтер енді тек географиялық белгілеулер болып табылады және олардың ешқандай үкіметтік өкілеттігі жоқ. Барлық басқару штаттық немесе муниципалдық деңгейде жүзеге асырылады. Коннектикут және Массачусетс штатының кейбір бөліктерінде таратылған округтік үкіметтердің орнын толтыру үшін аймақтық кеңестер құрылды. Аймақтық кеңестердің өкілеттігі округтік үкіметке қарағанда шектеулі – олардың құзыреті инфрақұрылым мен жерді пайдалану жоспарлау, инфрақұрылымдық жобаларға мемлекеттік және федералдық қаражатты бөлу, төтенше жағдайларға дайындық және шектеулі құқық қорғау міндеттерін қамтиды.

Орташа қолданылу аясы

Атлантиканың орта және орталық-батыс аймақтарында округтер әдетте кем дегенде соттар, коммуналдық қызметтер, кітапханалар, ауруханалар, денсаулық сақтау қызметтері, саябақтар, жолдар, құқық қорғау органдары және түрмелерді қамтамасыз етеді. Әдетте, маңызды статистиканы жинап, сайлау өткізетін (кейде жеке сайлау кеңсесі немесе комиссиясымен келісе отырып), туу, өлім, неке және ажырасу туралы куәліктерді (ажырасу туралы шешімдер) дайындайтын немесе өңдейтін округтік тіркеуші, хатшы немесе кеңсе қызметкері (қызмет атауы әртүрлі) болады. Округтік тіркеуші әдетте барлық жылжымайтын мүліктің мәмілелерінің ресми тізімін жүргізеді. Басқа да маңызды округтік лауазымдарға – сот-медициналық сарапшы, қазынашы, бағалаушы, аудитор, есептеуші және аудандық прокурор жатады. Көптеген штаттарда округ шерифі округтің басты құқық қорғау органы болып табылады. Алайда, командалық тізбектердің анық болуы қажетті маңызды төтенше жағдайларды қоспағанда, округ шерифі әдетте қалалық әкімдіктердің полиция бөлімдерін тікелей бақыламайды, олармен ғана ынтымақтасады (мысалы, өзара көмек келісімдері бойынша). Сондықтан округ пен қала құқық қорғау органдарының қызметкерлері арасындағы ең көп кездесетін өзара әрекеттесу – қалалық полиция қызметкерлері күдіктілерді шериф орынбасарларына ұстауға немесе округтік түрмеге қамауға жіберген кезде болады. Көптеген штаттарда штаттық соттар мен жергілікті құқық қорғау органдары округ шекаралары бойынша ұйымдастырылады және іске асырылады, бірақ штаттық соттарда қаралатын барлық маңызды және процессуалдық құқық штаттық заң шығарушы орган мен штаттық апелляциялық соттардан басталады. Яғни, көптеген қылмыстық қылмыскерлер жергілікті ережелерді емес, штаттық заңдарды бұзғаны үшін сотталады, және егер олар, аудандық прокурор немесе полиция қылмыстық әділет жүйесін реформалауды қаласа, олар әдетте өз күш-жігерін округке емес, штаттық заң шығарушы органға бағыттауы керек (ол тек штаттық заңдарды іске асырады). Әдеттегі қылмыстық қылмыскер қылмыс жасалған белгілі бір округтегі сотта сот алдында тұрады, айыпталады немесе сотқа жіберіледі, кепілдік берілмесе немесе кепілдік төлей алмаса округтік түрмеде ұсталады, округтік прокурор тарапынан сотталады және сол округтен таңдалған қазылар алқасының алдында сотталады. Бірақ ұзақ мерзімді жазалау округтің жауапкершілігінде сирек болады, өлім жазасын орындау ешқашан округтің жауапкершілігінде болмайды, ал тұтқындардың шағымдарын қарау штаттық бас прокурордың жауапкершілігінде болады, ол штат атынан жергілікті округ прокурорлары жүргізген сот процестерін штаттық апелляциялық соттарда қорғауы керек. Сонымен қатар, округтік деңгейдегі сот төрешілері округтік емес, штаттық биліктің сот тармағының қызметкерлері болып табылады. Көптеген штаттарда округ өзінің шекараларындағы барлық біріктірілмеген жерлерді басқарады. Штаттарда қалалық деңгейдегі жүйе болған жағдайда, біріктірілмеген жерлерді қалалар басқарады. Округтік немесе қалалық деңгейдегі ресурстарды бөлу туралы шешімдерге наразы болған біріктірілмеген жерлердің тұрғындары қала, қалашық немесе ауыл ретінде біріктіруге дауыс беруге тырыса алады. Кейбір округтер тікелей қоғамдық көлікті өздері қамтамасыз етеді, әдетте қарапайым автобус жүйесі түрінде. Алайда, көптеген округтерде қоғамдық көлік келесілердің бірімен қамтамасыз етіледі: округпен шектесетін арнайы аудан (бірақ округтік үкіметтен бөлек), бірнеше округты қамтитын аймақтық көлік органы немесе штаттық агенттік.

Халық саны

АҚШ округтерінің орташа халқы 2019 жылы 104 435 адамды құрады, ал медианалық округ, яғни Батыс Вирджиния штатының Николас округі, 2019 жылы 25 965 тұрғынға ие болды. Ең көп халқы бар округ – Калифорния штатының Лос-Анджелес округі, онда 2020 жылы 10 014 009 тұрғын тұрады. Бұл көрсеткіш АҚШ-тың 41 штатының халқынан жоғары, ал 10 ең аз халқы бар штат пен Вашингтон округінің біріктірілген халқынан сәл ғана кем. Сондай-ақ, бұл Лос-Анджелес округінің халқын ең аз халқы бар штат – Вайомингтің халқынан 17,4 есе көп етеді. Халық саны бойынша екінші орында Иллинойс штатының Кук округі тұр, оның халқы 5 275 541 адамды құрайды. Кук округінің халқы АҚШ-тың 28 штатының және ең кіші алты штаттың біріктірілген халқынан көп. АҚШ-тың шағын шеткі аралдарындағы (Мидуэй атолы, Пальмира атолы және Уэйк аралы) қалған үш аралда тұрақты емес, шағын халық тұрады. Халық санағында ең аз нөлдік емес халқы бар округтік эквивалент – Америка Самоасының Суэйнс аралы (17 адам), бірақ 2008 жылдан бері бұл халық та тұрақты емес. Ең тығыз халқы бар округ немесе округтік эквивалент – Нью-Йорк штатының Нью-Йорк округі (Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданымен шектес), 2015 жылы. Аляска штатының Юкон-Коюкук санақ аймағы ең кең және ең аз халқы тығыздығы бар округ немесе округтік эквивалент болып табылады, 2015 жылы.

Қалалар мен округтер арасындағы географиялық қатынастар

Кейбір штаттарда муниципалитет тек бір округтің ішінде орналасуы мүмкін және көршілес округтердің аумағын қоса алмайды, бірақ көптеген штаттардың конституциясы немесе заңдары муниципалитеттерге округ шекарасынан тысқары қарай кеңеюге рұқсат береді. Кем дегенде 32 штаттың құрамында бірнеше округке таралатын муниципалитеттер бар. Мысалы, Даллас қаласы бес округтің бір бөлігін қамтиды, ал көптеген басқа қалалар төрт округтің бөліктерінен тұрады. Нью-Йорк қаласы ерекше жағдай, себебі ол бір қала шегінде бірнеше толық округтерді біріктіреді. Осы округтердің әрқайсысы қаланың бес ауданының бірімен толық сәйкес келеді: Манхэттен (Нью-Йорк округі), Бронкс (Бронкс округі), Куинс (Куинс округі), Бруклин (Кингс округі) және Статен-Айленд (Ричмонд округі).