Кіріспе
Shire (/S//aIr/, сондай-ақ /S//i@r/) – Ұлыбритания және Австралия, АҚШ сияқты ағылшын тілінде сөйлейтін кейбір елдердегі жердің әкімшілік бөлігін атау үшін қолданылатын дәстүрлі термин. Әдетте, округпен мағынасы бірдей болып келеді. Алғаш рет Уэссексте англосаксондық қоныстанудың бастапқы кезеңінде пайдаланылып, Х ғасырда Англияның көп бөлігіне тарады. Австралияның кейбір ауылдық аймақтарында шир – жергілікті басқару аймағы; алайда, Австралияда ол жерді әкімшілік бөлу бірлігі болып табылатын "округ" сөзімен мағынасы бірдей емес.
the administrative unit
Shire (/S//aIr/, also /S//i@r/) is a traditional term for an administrative division of land in Great Britain and some other English speaking countries such as Australia and the United States. It is generally synonymous with county. It was first used in Wessex from the beginning of Anglo Saxon settlement, and spread to most of the rest of England in the tenth century. In some rural parts of Australia, a shire is a local government area; however, in Australia, it is not synonymous with a "county", which is a lands administrative division.
Этимология
Шир сөзі көне ағылшын тіліндегі sćir сөзінен, протогерман тіліндегі skizo сөзінен туындаған. Бұл сөз "ресми міндет", "губернатордың басқаруындағы аудан" және "қамқорлық" мағыналарын білдіреді. Ұлыбританияда шир графтықпен синонимге айналды, бұл әкімшілік термин Англияға 11 ғасырдың соңында Норман жаулауы арқылы енгізілді. Қазіргі британ тілінде графтықтар сөзі, көбінесе Шаир Холл сияқты жерлерде, ширлерге де сіңісті. Шотландия сияқты ротикалық айтылатын аймақтарда шир сөзі /ʃaɪər/ деп айтылады; ротикалық емес айтылатын аймақтарда соңғы R үні естілмейді, егер келесі сөз дауысты дыбыспен басталмаса. Англия мен Уэльсте, егер shire жер атауының қосымшасы болса, дауысты дыбыс әдетте басылмайды және қысқартылады (монофтонгталады); айтылуы /ʃər/ және /ʃɪər/ болып келеді, соңғы R-дың айтылуы ротикаға байланысты. Дауысты әдетте бір ғана шваға дейін қысқартылады, мысалы, Лестерширде '/lɛstərʃər/ немесе '/lɛstərʃɪər/' және Беркширде '/bɑːrkʃər/ немесе '/bɑːrkʃɪər/'.
Шығу тегі
Бұл жүйе алғаш рет Уэссекс патшалығында англосаксон қоныстанудың бастапқы кезеңінде қолданылды және X ғасырда Батыс Саксон патшалығының саяси үстемдігімен бірге Англияның көп бөлігіне тарады. "Domesday" (1086) кітабында Йорк қаласы графтықтарға бөлінген. Шотландиядағы алғашқы графтықтар 9 ғасырда Лотиан және Шекара аймақтары сияқты ағылшын қоныстанған жерлерде құрылды. Дәуіт I патша Шотландияның жазық жағалауларында графтықтарды тұрақты түрде құрып, шерифтерді тағайындады. Алғашқы кезде графтықтар елдёрмендермен, ал кейінірек англосаксон дәуірінде "шир риви" немесе шериф деп аталатын патшалық шенеунікпен басқарылды. Графтықтар жүздіктерге немесе вапентактарға бөлінді, бірақ одан да сирек кездесетін басқа да бөлімшелер де болды. Графтық үшін тағы бір атау – "шерифтік" болды, бірақ шериф сотының реформалары осы екі ұғымды бөліп алғанша қолданылды. "Шир округі" термині Англиядағы метрополиялық емес округтерге, әсіресе жергілікті біртұтас басқару аймақтарына жатпайтын округтерге бейресми түрде қолданылады. Шотландияда графтықтарды атау үшін "county" сөзі қолданылмады. "Округ" сөзі кейбір мәтіндерде кездессе де, 19 ғасырда заңдық мақсаттар үшін округтер құрылғанға дейін "шир" атауы қалыпты болды. Ирландияда графтықтарды атау үшін "шир" сөзі қолданылмады. Көп жағдайларда "шир қаласы" графтықтың үкіметінің орны болды немесе тарихи тұрғыдан солай саналды. Кейде "шир" орнына "округ" қолданылған жерлерде де осы номенклатура сақталған, мысалы, Нова-Скотиядағы Кентвилл қаласындай.
Ұлыбританиядағы графтар
"Шир" деген сөз сондай-ақ, тар мағынада, "-шир" жұрнағымен аяқталатын есімдері бар ежелгі графтықтарды да білдіреді. Бұл графтықтардың көпшілігі (бірақ әрқашан емес) олардың графтық орталықтарының атымен аталады. "Шир" жұрнағы ағылшын, шотланд және уэльс графтықтарының көптеген атауларына қосылады. Бұл жұрнақ бұрыннан бар болған графтықтардың атауларында көбінесе кездеспейді. Мысалы, Эссекс, Кент және Сассекс графтықтарында ешқашан "шир" жұрнағы болған емес, себебі олардың әрқайсысы бұрынғы англосаксон мемлекетін көрсетеді. Сол сияқты, Корнуолл Англия графтығына айналудан бұрын британ мемлекеті болған. "Шир" термині Солтүстік Ирландияның алты дәстүрлі графтығының атауларында қолданылмайды.
Англиядағы графтық атаулар
Англиядағы "шир" жұрнағы бар округтер: Бедфордшир, Беркшир, Букингемшир, Кембриджшир, Чешир, Дербишир, Глостершир, Гэмпшир, Херефордшир, Гертфордшир, Хантингдоншир, Ланкашир, Линкольншир, Лестершир, Нортгемптоншир, Ноттингемшир, Оксфордшир, Шропшир, Стаффордшир, Уорвикшир, Уилтшир, Ворстершир және Йоркшир. Бұл округтер тарихи шекаралары бойынша Англияның жартысынан сәл астам бөлігін қамтиды. "Шир" жұрнағын қолданбайтын округтер негізінен үш аймақта орналасқан: Англияның оңтүстік-шығысында, оңтүстік-батысында және солтүстігінде. Осы округтердің көптегені енді әкімшілік бірлік ретінде жойылды немесе жергілікті басқару реформаларының нәтижесінде әкімшілік шекаралары қысқартылды. Бірқатар ізбасарлар "шир" округ атауларын сақтап қалды, мысалы Солтүстік Йоркшир, Шығыс Йоркшир, Оңтүстік Йоркшир, Батыс Йоркшир және Оңтүстік Глостершир. Девон округі тарихи тұрғыдан Девоншир деп белгілі болған, бірақ қазір бұл ресми атау емес. Шындығында, ол 2007 жылы біріктірілгенге дейін Девоншир және Дорсет полкінде сақталды. Сол сияқты, Дорсет, Рутленд және Сомерсет бұрын Дорсетшир, Рутлендшир және Сомерсетшир деп аталған, бірақ бұл атаулар енді ресми қолданылмайды және жергілікті халықтан басқа жерде сирек кездеседі. Хексамшир 12 ғасырдың басынан 1572 жылға дейін Англияның солтүстік-шығысындағы округ болды, содан кейін Нортумберленд құрамына енді.
Шотландиядағы графтық атаулар
Шотландияда, Англияны нормандықтар басып алғаннан әлдеқашан әсер көрмеген, "шир" сөзі 19-ғасырға дейін "округ" сөзінен басым болды. Ең алғашқы дереккөздерде "шир" жұрнағының қолданылуы Англиядағыдай болған (бірақ шотланд тілінде бұл көбінесе "schyr" деп аталып келген). Кейін "Шир" жеке сөз ретінде қолданыла бастады. Шотландиядағы "Shire" атаулары: Абердиншир, Айршир, Банфшир, Бервикшир, Клэкманнаншир, Кромартишир, Думфрисшир, Данбартоншир, Инвернессшир, Кинкардиншир, Кинроссшир, Кирккдбригшир, Ланаркшир, Морейшир, Найрншир, Пиблсшир, Пертшир, Ренфреушир, Россшир, Роксбургшир, Селкиркшир, Стирлингшир және Вигтауншир. Шотландияда төрт округтың "шир" жұрнағымен баламалы атаулары бар: Ангус (Форфаршир), Шығыс Лотиан (Хаддингтоншир), Мидлотиан (Эдинбургшир) және Батыс Лотиан (Линлитгоушир). Сазерленд кейде әлі де Сазерлендшир деп аталады. Сол сияқты, Аргиллшир, Бутшир, Кейтнессшир және Фифшир кейде кездеседі. Сондай-ақ, Морейшир бұрын Эльгиншир деп аталған. Аргиллширдің нақты қолданылғандығы туралы пікірталас бар.
Уэльстегі округтер атаулары
Уэльсте "шир" жұрнағы бар (Уэльс тілінде аты алдында "Sir" сөзі тұрады) графтықтар: Брекнокшир (немесе Бреконшир), Кернарфоншир (тарихи Карнарвоншир), Кардиганшир (Уэльс тілінде Ceredigion), Кармартеншир, Денбигшир, Флинтшир, Монмутшир, Монтгомеришир, Пемброкшир және Радноршир. Уэльсте Мерионет және Гламморган округтары кейде "шир" жұрнағымен аталады. Уэльстің дәстүрлі графтықтарының ішінде ағылшын тілінде ешқашан "шир" жұрнағы қолданылмаған жалғыз округ – Англси; Уэльс тілінде ол "Сэр Фон" деп аталады.
Аудандық емес "шаирлер"
"Шайр" жұрнағы ауданды білдіретін жалпылама термин болуы мүмкін. Ол кейін ғана округпен тығыз байланысты иеленді. Осыдан басқа, бұл термин бірнеше басқа аудандар үшін де қолданылды. Бедлингтоншир, Крейкшир, Норхамшир және Айлендшир – Дарем графтығының анклавтары болатын, олар 1844 жылы Нортумберленд немесе Йоркширге қосылды. Бұл жұрнақ сондай-ақ көптеген жүздіктер, вапентейктер мен бостандықтар үшін қолданылды, мысалы, Аллертоншир, Блэкберншир, Хальфшир, Хауденшир, Лейландшир, Поудершир, Пидаршир, Ричмондшир, Рипоншир, Салфордшир, Триггшир, Тайнемутшир, Батыс Дербишир және Вивельшир, сондай-ақ Хуллшир сияқты корпоративтік округтер және басқа аудандар, мысалы, Эплбишир, Бамбургшир, Бунклшир, Карлислешир, Колдингэмшир, Коксволдшир, Крейвеншир, Халламшир, Машамшир және Йетхолмшир. Ричмондшир 2023 жылға дейін Солтүстік Йоркширдегі жергілікті басқару округінің атауы болды. Округқа бағынбаған шайрлер Шотландияда кең таралған. Кинроссшир және Клэкманнаншир мұндай аудандардың сақталған үлгілері деп санауға болады. Шотландиядағы окруға бағынбаған "шайрлерге" Бунклшир, Колдингэмшир және Йетхолмшир жатады.
"Ширлер"
Көне тілде, "Ширлер" деген сөз әлі де көбінесе ауылдық болып сақталған, әсіресе Оңтүстік Мидлендстердегі округтерді атау үшін қолданылады, және олар шаруа тіршілігіне бейімделген өмір салтын ұсынатын жер деп есептеледі.
Нью-Йорк пен Жаңа Англия
1683 жылы Нью-Йорк провинциясына округтік бөлімшелер мен күшті патшалық билік берілгенге дейін, ертедегі герцогтық колония Йоркшир, сондай-ақ Альбани және Ольстерден тұратын. Бұл атаулар негізінен голландтардың бастапқы қоныстарының аттары болғанымен, олар тез ағылшын мұқтаждарына бейімделді, ал голландтар колонияда қалып қойды, бұл кейінірек болған Акадиялықтарды қуғынға салудан өзгеше еді. Ағылшын-голланд синтезі Принц Джеймс Жаңа Англия үстемдігін құрғанда және кейін Англияның Уильям III салтанатты революция арқылы билікті иеленгенде одан әрі дамыды. Бұл атау Нью-Гэмпшир штатының атында да сақталған, өйткені оның негізін қалаушы Джон Мейсон өзінің Нью-Гэмпшир провинциясын Англияның Гэмпшир графтығының құрметіне атады. Вермонт штатында 14 округ бар – әрқайсысының бір округ орталығы немесе Шаир қаласы бар, бірақ Оңтүстік-Батыс Вермонттың Шаир қалаларында Оңтүстік Шаир – Беннингтон және Солтүстік Шаир – Манчестер қалалары бар.