Кіріспе
Жіті бауыр жеткіліксіздігі – бауыр ауруының алғашқы белгілері (мысалы, сары ауру) пайда болғаннан кейін тез арада туындайтын ауыр асқынулар, және бауырдың ауыр зақымдануын (бауыр жасушаларының 80–90% функциясын жоғалтуын) көрсетеді. Асқынулар: бауыр энцефалопатиясы және белок синтезінің бұзылуы (қандағы сарысу альбуминінің деңгейі және протромбин уақыты арқылы өлшенетін). 1993 жылғы жіктемеге сәйкес, гипержедел – 1 апта ішінде, жедел – 8–28 күн, ал жіті емес – 4–12 апта аралығында дамиды; аурудың даму жылдамдығы және себебі нәтижеге күшті әсер етеді.
Белгілері мен симптомдары
Бауырдың жедел жеткіліксіздігінің негізгі белгілері – тез пайда болатын сарғаю, әлсіздік және психикалық жағдайдың өзгеруі, ол жеңіл шатасу түрінде басталып, комаға дейін жетеді, бұл бауыр энцефалопатиясы деп аталады.
Энцефалопатия және мидың тұнбалауы
ALF кезінде бауыр энцефалопатиясы мидың ісінуіне, комаға, мидың қысылуына және әрі қарай өлімге алып келеді. Энцефалопатияны анықтау АЛФ диагнозының маңызды бөлігі болып табылады. Ол жоғары ми функциясының (мысалы, көңіл-күй, I дәрежедегі назар шоғырландыру) жеңіл бұзылысынан бастап терең комаға дейін (IV дәреже) дейін өзгеруі мүмкін. Жіті және өте жедел бауыр жеткіліксіздігімен келген пациенттерде мидың ісінуі және IV дәрежелі энцефалопатия даму қаупі жоғары. Патогенезі әлі толық анықталмаған, бірақ бірнеше факторлардың салдары болуы мүмкін. Мида аммиак, меркаптан, серотонин және триптофан сияқты улы заттар жиналады. Бұл нейротрансмиттерлердің деңгейіне және нейрорецепторлардың жұмысына әсер етеді. Ми қан ағынының өзін-өзі реттеу қабілеті бұзылады, сонымен қатар анаэробты гликолиз және тотығу стресімен байланысты. Нейрондық клеткалардағы астроциттер осы өзгерістерге сезімтал келеді және ісінеді, нәтижесінде бас сүйегі ішіндегі қысым артады. Қабыну медиаторлары да маңызды рөл атқарады. Өкінішке орай, бас сүйегі ішіндегі қысымның жоғарылау белгілері, мысалы, көз торының ісінуі және оқушы рефлекстерінің жоғалуы, сенімді емес және ауру процесінің соңғы кезеңдерінде пайда болады. Мидың КТ-суреті ерте сатыдағы мидың ісінуін анықтауға көмектеспейді, бірақ көбінесе ми ішіндегі қан кетуді жоққа шығару үшін жасалады. Инвазивті бас сүйегі ішіндегі қысымды субдуральдық жолмен бақылау жиі ұсынылады; алайда, асқынулар қаупін мүмкін болатын пайдасымен салыстыру қажет (1% өлімге әкелетін қан кету). Мақсаты – бас сүйегі ішіндегі қысымды 25 мм.рт.с. төмен және миға қан жеткізілу қысымын 50 мм.рт.с. жоғары ұстау. Бұл көбінесе көп органдық жеткіліксіздікке әкеледі. Опсонизация, хемотаксис және клетка ішіндегі өлтірудің бұзылуынан туындаған организмнің қорғаныс механизмінің нашарлауы сепсис қаупін едәуір арттырады. Бактериялық сепсис көбінесе грам-оң микроорганизмдерге байланысты, ал саңырауқұлақтық сепсис пациенттердің 80%-ға дейін және 30%-ға дейін кездеседі.
Метаболизмнің бұзылуы
Гипонатриемия – судың тоқталып қалуы және Na/K АТФазаның тежелуінен туындаған ұяшық ішіндегі натрий тасымалының өзгеруі салдарынан дерлік әрқашан кездесетін жағдай. Гипогликемия (бауырдағы гликоген қорының азаюы және гиперинсулинемияға байланысты), гипокалиемия, гипофосфатемия және метаболикалық алкалоз бүйрек функциясына қарамастан, көбінесе байқалады. Лактикалық ацидоз парацетамол (сонымен қатар ацетаминофен деп те аталады) дозасын асыра пайдаланғанда көбінесе дамиды.
Гемодинамикалық және жүрек- тыныс алу жүйесіне әсер ету
Гипердинамикалық қан айналымы, төмен жүйелік тамырлар қарсылығынан туындаған перифериялық тамырлар кеңеюі, гипотензияға алып келеді. Жүрек шығымы компенсаторлық түрде артады. Бүйрекүсті безінің жеткіліксіздігі АЛФ жағдайларының 60%-ында анықталды және гемодинамикалық тұрақсыздыққа себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, оттегі тасымалы мен пайдалануы бұзылған. Тіндерге оттегі жеткізілімі жеткілікті болғанымен, тіндердің оттегі сіңіруі төмендеп, тіндік гипоксия мен сүт қышқылы ацидозына әкеледі. Өкпе асқынулары пациенттердің 50%-ға дейін кездеседі. Өкпеге ауыр зақымдану және гипоксимия жоғары өлім-жітімге себеп болады. Өкпеге ауыр зақымданудың көп бөлігі сепсиспен қатар немесе онсыз АРДС-қа байланысты. Өкпе қан кетуі, плевралық эффузия, ателектаз және өкпеішілік шанттар да тыныс алу қиындықтарына себептеседі.
Жүктіліктің соңғы кезеңдері
Жүктіліктің соңғы кезеңінде бауыр функциясы айтарлықтай төмендейді, бұл қан талдаулары арқылы оңай бақыланады. Жүктіліктің соңғы кезеңдеріндегі жедел бауыр жеткіліксіздігінің (АЛФ) ерте клиникалық көріністеріне гиподинамия, тәбеттің азаюы, қою сары түсті несеп, терең сарғаю, лоқсығу, құсу және іш қабынуы жатады. Жүктіліктің соңғы кезеңінде АЛФ салдарынан қайтыс болған науқастардың көпшілігі тегіс босанған.
Себептер
Бауырдың жедел жетіспеушілігінің жиі кездесетін себептері: парацетамол (ацетаминофен) дозасын асыра қолдану, дәрі-дәрмектерге (мысалы, тетрациклин, троглитазон) ерекше реакция, алкогольді шамадан тыс тұтыну (ауыр алкогольдік гепатит), вирустық гепатит (А немесе В гепатиті – С гепатитінде өте сирек кездеседі), жүктіліктегі жіті майлы бауыр, идиопатиялық (анық себепсіз). Рей синдромы – вирустық инфекция (мысалы, қызылша) бар балада бауырдың жедел жетіспеушілігі; аспириннің қолданылуы маңызды рөл атқаратыны көрінеді. Вильсон ауруы (туыс арқылы берілетін мыс жиналуы) сирек кездесіп, бауырдың жедел жетіспеушілігімен көрінуі мүмкін. Бауырдың жедел жетіспеушілігі сонымен қатар аматтоксин өндіретін саңырауқұлақтың (Amanita phalloides) және басқа аматтоксин өндіретін саңырауқұлақ түрлерінің улануынан да туындайды. Bacillus cereus бактериясының кейбір штамдары – тамақтан уланудың жиі себебі саналатын бактериялар – цереулид токсинін өндіру арқылы шапшаң бауыр жетіспеушілігін тудырады, бұл токсин зақымдалған гепатоциттердегі митохондрияларды жойып, жасушалардың өліміне әкеледі. B. cereus инфекциясының көпшілігі организмнің иммундық жүйесімен шешіліп, бауырға әсер етпесе, бауыр зақымдануына әкелетін ауыр жағдайлар дереу емделмеген немесе бауыр трансплантациясы жасалмаған жағдайда өлімге әкелуі мүмкін.
Патофизиология
Жіті бауыр жеткіліксіздігінің (ЖБЖ) көпшілігінде орталық аймақтан басталып, порталды жолдарға қарай прогрессирлейтін кең таралған гепатоциттер некрозы байқалады. Паренхималық қабыну дәрежесі әртүрлі болады және аурудың ұзақтығына пропорционалды. 1-аймақ (перипортальды) фосформен улану немесе эклампсия жағдайында дамиды. 2-аймақ (орталық аймақ), сирек болғанымен, сары қызба кезінде көрінеді. 3-аймақ (центрилобулярлық) ишемиялық зақымдану, уытты әсерлер, көміртек тетрахлоридінің әсері немесе хлороформ ішу кезінде пайда болады. Ацетаминофеннің жедел дозадан артық қолданылуы кезінде токсикация, көбінесе P450 микроферменттерінің ең жоғары деңгейіне ие III аймақта жүреді. Бұл факті және III аймақтың төмендеген оттегі деңгейі, оның неге зақымданудың бастапқы орындарының бірі болып табылатынын түсіндіруге көмектеседі.