Дерек Бартон: Нобель сыйлығының лауреаты және органикалық химияның көрнекті ғалымы

Кіріспе

Ағылшын Нобель сыйлығының лауреаты (1918–1998)

Кордей Морган (FRS, 8 қыркүйек 1918 – 16 наурыз 1998) – ағылшын органикалық химияшы және 1969 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.

Білім және ерте өмір

Бартон Кент қаласындағы Грейвсендте Уильям Томас пен Мод Генриетта Бартонның (қыз есімі Люкс) отбасында дүниеге келген. Ол 1926–1929 жылдары Грейвсенд грамматикалық мектебінде, 1929–1932 жылдары Рочестердегі Король мектебінде, 1932–1935 жылдары Тонбридж мектебінде және 1937–1939 жылдары Медвей техникалық колледжінде оқыды. 1938 жылы ол Лондондағы Императорлық колледжіне қабылданды, 1940 жылы бітіріп, 1942 жылы органикалық химиядан докторлық диссертациясын қорғады.

Мансап және зерттеу

1942 жылдан 1944 жылға дейін Бартон үкіметтік ғылыми-зерттеу химигі болды, содан кейін 1944 жылдан 1945 жылға дейін Олбрайт пен Уилсон компаниясында Бірмингемде жұмыс істеді. Кейін Императорлық колледждің химия кафедрасының ассистент-оқытушысы болды, ал 1946-1949 жылдары ICI ғылыми қызметкері болды. 1949 және 1950 жылдары ол Гарвард университетінде табиғи өнімдер химиясы бойынша арнайы оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін органикалық химия бойынша ридер болып тағайындалды және 1953 жылы Бёркбек колледжінің профессоры болды. 1955 жылы Глазго университетінің химия профессоры, 1957 жылы Оксфорд университетінің органикалық химия профессоры болып тағайындалды. 1950 жылы Бартон органикалық молекулаларға химиялық физиктер, әсіресе Одд Хассель жинақтаған нәтижелерге сүйене отырып, белгілі бір конформацияны тағайындауға болатынын көрсетті. Осы конформациялық талдаудың жаңа әдісін пайдаланып, ол кейін көптеген басқа табиғи өнім молекулаларының геометриясын анықтады. 1969 жылы Бартон «конформация тұжырымдамасын және оны химияда қолдануды дамытуға қосқан үлесі үшін» Одд Хассельмен бірге химия бойынша Нобель сыйлығын бөлісті. 1958 жылы Бартон Массачусетс технология институтының Артур Д. Литтл атындағы арнайы профессоры, ал 1959 жылы Иллинойс және Висконсин университеттерінің Карл Фолкерс атындағы арнайы профессоры болып тағайындалды. Сол жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 1949 жылы ол Корольдік химия қоғамының Кордей Морган медалі мен сыйлығын алған алғашқы адам болды. 1954 жылы ол Корольдік қоғамның және Мюнхендегі Халықаралық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, сондай-ақ 1956 жылы Эдинбургтегі Корольдік қоғамның мүшесі болды; 1965 жылы ол Ғылыми саясат жөніндегі кеңестің мүшесі болып тағайындалды. 1972 жылы ол рыцарь атағына ие болды, Британияда ресми түрде сэр Дерек атанды. 1978 жылы Францияда Institut de Chimie des Substances Naturelles (ICSN Gif Sur Yvette) институтының директоры болды. 1977 жылы Корольдік химия институтының жүз жылдығына орай Британдық пошта қызметі оны және тағы 5 Нобель сыйлығын жеңіп алған британдық химиктерді олардың жаңалықтарының ерекшеліктерін бейнелейтін төрт почта маркасының сериясымен құрметтеді. 1986 жылы ол АҚШ-қа (әсіресе Техас штатына) көшіп, Техас A&M университетінің ерекше профессоры болды және ол осы лауазымда 12 жыл бойы, өмірінің соңына дейін қызмет етті. 1996 жылы Бартон өзінің еңбектерінің толық жинағын «Reason and Imagination: Reflections on Research in Organic Chemistry» деп атады. Конформация бойынша жұмысымен қатар, оның есімі органикалық химиядағы Бартон реакциясы, Бартон декарбоксиляциясы және Бартон МакКомби дезоксигенациясы сияқты бірқатар реакциялармен байланысты. 2019 жылы аяқталған, ол 4 жыл бойы білім алған Кенттегі Тонбридж мектебіндегі жаңадан салынған Бартон ғылым орталығы оның құрметіне аталды.

From 1942 to 1944 Barton was a government research chemist, then from 1944 to 1945 he worked for Albright and Wilson in Birmingham. He then became Assistant Lecturer in the Department of Chemistry of Imperial College, and from 1946 to 1949 he was ICI Research Fellow. During 1949 and 1950 he was visiting lecturer in natural products chemistry at Harvard University, and was then appointed reader in organic chemistry and, in 1953, professor at Birkbeck College. In 1955 he became Regius Professor of Chemistry at the University of Glasgow, in 1957 he was appointed professor of organic chemistry at University of Oxford. In 1950, Barton showed that organic molecules could be assigned a preferred conformation based upon results accumulated by chemical physicists, in particular by Odd Hassel. Using this new technique of conformational analysis, he later determined the geometry of many other natural product molecules. In 1969, Barton shared the Nobel Prize in Chemistry with Odd Hassel for “contributions to the development of the concept of conformation and its application in chemistry." In 1958 Barton was appointed Arthur D. Little Visiting Professor of Massachusetts Institute of Technology, and in 1959 Karl Folkers Visiting Professor of at the Universities of Illinois and Wisconsin. The same year he was elected a foreign honorary member of the American Academy of Arts and Sciences. In 1949 he was the first recipient of the Corday Morgan Medal and Prize awarded by the Royal Society of Chemistry. In 1954 he was elected a Fellow of the Royal Society and the International Academy of Science, Munich as well as, in 1956, a Fellow of the Royal Society of Edinburgh; in 1965 he was appointed member of the Council for Scientific Policy. He was knighted in 1972, becoming formally styled Sir Derek in Britain. In 1978 he became Director of the Institut de Chimie des Substances Naturelles (ICSN Gif Sur Yvette) in France. In 1977, on the occasion of the centenary of the Royal Institute of Chemistry, the British Post Office honoured him, and 5 other Nobel Prize winning British chemists, with a series of four postage stamps featuring aspects of their discoveries. He moved to the United States in 1986 (specifically Texas) and became distinguished professor at Texas A&M University and held this position for 12 years until his death. In 1996, Barton published a comprehensive volume of his works, entitled Reason and Imagination: Reflections on Research in Organic Chemistry. As well as for his work on conformation, his name is remembered in a number of reactions in organic chemistry such as the Barton reaction, the Barton decarboxylation, and the Barton McCombie deoxygenation. The newly built Barton Science Centre at Tonbridge School in Kent, where he was educated for 4 years, completed in 2019, is named after him.

Жеке өмір

Сэр Дерек үш рет үйленген: Жанна Кейт Уилкинс (1944 жылдың 20 желтоқсанында); Кристиан Когнет (1969 жылы); және Джудит фон Льюенбергер Кобб (1993 жылы). Бірінші некесінен оның бір ұлы болған.