Кіріспе

Литвалық саясаткер Артурас Зуокас (21 ақпан 1968 жылы туған) – литвалық журналист, кәсіпкер және саясаткер. 2000 жылдан 2007 жылға дейін және 2011 жылдан 2015 жылға дейін Литва астанасы Вильнюстің мэрі, ал 2008 жылдан 2009 жылға дейін Литваның бірпалаталы парламенті – Сеймасының депутаты болды. Ол Либералдық және Орталық одақтың, содан кейін YES – Отандық жаңару және болашақ, ал Литвалық бостандық одағының төрағасы болды. 2024 жылдың 3 ақпанынан бері «Бостандық және әділет» партиясының төрағасы. Көптеген сыбайлас жемқорлыққа қатысты даулар мен ерекше мінез-құлқының салдарынан Зуокас литва саясатындағы ең танымал және жағымсыз саясаткерлердің біріне айналды. 2007 жылы Vilmorus ұлттық сауалнама агенттігі жүргізген сауалнама бойынша, Зуокас Виктор Успаскиш және Алгирдас Миколас Бразаускаспен бірге барлық уақыттағы ең жемқор литвалық үш саясаткердің бірі деп есептеледі.

Ерте өмір

Зуокас 1968 жылдың 21 ақпанында Каунаста дүниеге келді. Ол ата-анасымен бірге ерте жасында Жонаваға көшіп, онда бірінші орта мектепті бітірді. 1986-1988 жылдары Кеңес Армиясына шақырылып, Мурманск қаласында қызмет етті. Литваға оралғаннан кейін ол "Саюдис" қозғалысына және жастар саяси қызметіне қатысып, Литваның тәуелсіздігі үшін күресті. 1989 жылдың маусымында өткен Литва комсомолының ұлттық конференциясына делегат ретінде қатысты, онда ұйым Бүкілодақтық комсомолдан бөлініп, Литваның қысқа ғұмырлы Тәуелсіз Жастар Коммунистік лигасының құрылуына қатысты. 1989 жылы Вильнюс университетінде журналистикаға дайындық курстарын бітіріп, содан кейін "Independent Television News" телеарнасында Ирактағы соғыс тілшісі болып жұмыс істеді, ол Бірінші Gulf соғысы кезінде Багдад телемұнарасының бомбалануын түсірді. Зуокас 1992 жылы "Baltijos naujienų agentūra" жаңалықтар агенттігін құрды және 1992 жылдан 1999 жылға дейін жылжымайтын мүлік және жарнама саласында жұмыс істеді. Ол Литваға "Benetton Group" компаниясын шақырды және Литвадағы алғашқы "McDonald's" мейрамханасын ашу бойынша келіссөздерді жүргізді. 2011 жылы ол үшінші рет мэр болып сайланды және 2015 жылға дейін осы лауазымда қалды. Ол партияны 2004 жылғы парламент сайлауында жеңіске жеткізді, онда партия 18 орын жеңіп алды, бірақ Вильнюс мэрі қызметін сақтап қалу үшін мандатын тастады. Ол 2008 жылғы сайлаулардан кейін "Отан одағы" басқаруымен коалицияға кірді. Зуокас 2009 жылға дейін партия төрағасы болды, содан кейін 2009 жылы Вильнюсте Еуропаның мәдени астанасы іс-шараларын ұйымдастыруға қатысқан сыбайлас жемқорлыққа байланысты дауға қатысты. Ол өзінің жақын адамы Гинтаутас Бабравичюске оның орнына келуге рұқсат берді. 2011 жылы, қазіргі Литва партияларына көңілі толмағанын айтып, Либералдық және Орталық Одақтан шығып, "Жауапты либерализм" идеологиясын ұстанатын "Иә, Отанды жаңғырту және болашақ" партиясын құрды. Партия 2012 жылғы парламент сайлауында бірде-бір орын жеңе алмады. 2014 жылы оның партиясы Либералдық және Орталық Одақпен бірігіп, Литваның Азаттық Одағын құрды, содан кейін ол оның төрағасы болды. Зуокас 2015 жылы Вильнюс мэрі лауазымына алғашқы тікелей сайлауда қатысты, бірақ екінші турға өте алмады. 2019 жылы ол Либералдық қозғалыстың өкілі, мэр Ремигиюс Шимашиусқа қарсы шықты, бірақ екінші турда жеңіліп, Шимашиус екінші мерзімге сайланды. Сол сияқты, 2023 жылы ол Вильнюс мэрін сайлаудың екінші кезеңіне "Отан одағынан" өкілдік еткен вице-мэр Вальдас Бенкунскаспен бірге өтті, бірақ ол 47,27% дауыспен жеңіліп қалды. 2020 жылғы парламент сайлауы алдында Азаттық Одағы "Тәртіп және Әділдік" және Артурас Паулаускас басқаратын "Алға, Литва!" саяси қозғалысымен бірігіп, "Азаттық және Әділдік" партиясын құрды. 2024 жылдың 3 ақпанында Зуокас партияның бұрынғы басшысы Ремигиюс Жемайтаитис антисемиттік пікірлері үшін партиядан шығарылғаннан кейін төраға болып сайланды. Ол 2024 жылғы Литва президенттік сайлауында Игнас Вėgėlė-ны қолдады.

"Абоненттер" ("Abonentas") туралы аңыз

Вильнюс мемлекеттік коммуналдық компаниясы Rubicon Group-тың "қара есеп" бойынша жүргізілген тергеуі компанияның анонимді "абонентке" (литвалық: abonentas) үлкен сомада сыйлықақы жібергенін көрсетті. Компаниядан түскен ақшаны пайдаланып, "абонент" Либералдық одақтың мүшесі Вильмантас Дремаға Зуокастың пайдасына дауыс беру үшін пара беруге әрекеттенді, сондай-ақ ол бас тартса, "Неріс өзенінде ісінген қарнымен жүзуі мүмкін" деп қорқытқан. Сейм, кейіннен соттар, "абоненттің" өзі Зуокас екенін растады. Зуокас Кестутис Масулисті қорлауда айыптады және Масулистің "абонент" деген атты ойлап тапқанын, ал бұқаралық ақпарат құралдары осы атты Зуокаспен байланыстыра бастағанын мәлімдеді. 2006 жылдың 30 маусымында Вильнюс аудандық соты Зуокастың талабын қанағаттандырмады. 2008 жылдың 20 наурызында Зуокасқа қалалық кеңес мүшесіне пара беруге тырысқаны үшін 12 500 лит айыппұл салынды, және Жоғарғы Сот апелляциядан кейін бұл үкімді күшінде қалдырды.

Көшедегі кірпіштерді ұрлау

2002-2009 жылдар аралығында Гедиминас даңғылын қайта құру кезінде ескі базальт плиткалардың 9 мың шаршы метрі (барлығы 16 мың ауыстырылған) жоғалып кеткені хабарланды. Зуокас Вильнюстің бұрынғы вице-мэрі Станислав Шриубенасты даңғылдың қайта құрылуын дұрыс басқармағаны үшін айыптады. Бірақ, Гедиминас даңғылының ескі плиткаларына "ұқсас" деп танылған плиткалар кейіннен Зуокастың үйінің ауласында, сондай-ақ оның көршілерінде, Вивистегі "Кетюриос sostinės" қонақ үйінің ауласында және бизнесмен Кестутис Куткаускастың ауласында табылған.

Вильнюс 2009 жылғы Еуропа Мәдениет астанасы туралы аңыз

2009 жылы Вильнюс Еуропаның мәдени астанасы деп жарияланды, ал Вильнюс қалалық кеңесінің мүшесі Зуокас сол жылғы мәдени шараларды дайындау жөніндегі комитеттің төрағасы болып тағайындалды. Аталған шараларға жұмсалған соңғы қаржы 300 миллион литтен асып, барлық Еуропа мәдени астаналарының арасында ең жоғары көрсеткішті құрады. Зуокастың комитет басшылығында ашықтық болмауы, шығындардың және келісімшарттар бағаларының артық көтерілуі байқалды, сонымен қатар қалалық кеңестің бірнеше мүшесі оны қызметтен алуды талап етті.

Ажырасу және көркемөнер бұйымдарын ұрлау

2019 жылы күйеуінен ажырасып жатқанда отбасының үйін тазалау кезінде Зуокастың әйелі Агне, Зуокастың үйінде авангардтық режиссер Йонас Мекастың суреттері салынған 100 қорапты тапты. Зуокас Вильнюс қаласының мэрі болған екінші мерзімінде қала Джонас Мекастың көркем өнер орталығын құрып, Мекастың мүшесі болған Fluxus тобының суреттер коллекциясын сатып алды. Суреттердің ұрланғаны жөнінде тергеу жүргізілді, бірақ көркем өнер орталығы Зуокастың үйіндегі суреттер саясаткерге тиесілі екенін мәлімдеді.

Узупис Республикасы

Зуокас Вильнюстің богемді және еркін атмосферасымен танымал Узупис ауданында тұрады, оны Париждегі Монмартрмен және Копенгагендегі Кристиания Фритаунымен салыстырады. 1997 жылғы 1 сәуірде аудан тәуелсіздігін жариялап, өзін Узупис Республикасы деп атады және туын, конституциясын, әнұранын және өзін-өзі жариялаған президенті Ромас Лилейкисті – ақын, музыкант және кинорежиссерді қабылдады. Зуокас тәуелсіздік декларациясының бастамашыларының бірі болды. Ол 1 сәуірді тәуелсіздік күні ретінде таңдап, оның ұлттық символын жасады. Кейін сол жылы ол «заңсыз тоқталған сәнді көліктерді танкпен басып өту арқылы шешуге болатынын көрсеткені үшін» Иг Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Бұл жарнама Зуокастың ең есте қалған трюктерінің біріне айналып, Литвадан тысқары жерлерде оған назар аударды. 2023 жылы Зуокас «Ешкім Netflix сияқты соқпайды» жарнамасы эфирге шыққаннан кейін Netflix-ті сотқа беруді жоспарлап отырғанын мәлімдеді, онда Арнольд Шварценеггер танкпен көлікті басып кеткендігі туралы идея одан ұрланған деп шағымдануда.

Грекия аралын сатып алу туралы ұсыныс

2011 жылы Zuokas Грекияға тиесілі Оксия аралын сатып алып, оны демалыс орны мен инвестициялық аймаққа айналдыруды ұсынды. Аралды Даусува деп атауды ұсынды, бұл қазіргі және соғыстар аралығы дәуіріндегі географ және саяси ойшыл Казис Паштас жасаған "қосалқы Литва" геосаяси тұжырымдамасына сілтеме еді. Бұл идея одан әрі дамытылмады, ал 2012 жылдың сәуірінде Оксияны Qatar Holdings сатып алды.

Танымалдардың жеке ДНК-сы

2023 жылы Зуокас екі он жылдықтан бері литвалық және әлемдік атақты тұлғалардың ДНК үлгілерін жинап келгенін, оның коллекциясында Литва президенті Валдас Адамкус, Джон Малкович, Даниэль Либескинд, Стивен Тайлер, Виолетта Урмана, Антанас Саткус, Антанас Мокус және Далай-ламаның үлгілері бар екенін мәлімдеді. Ол, әлемдік апат болған жағдайда аталған тұлғаларды клондау үшін осы жинақты қолданатынын айтты.

Марапаттар мен құрметтер

Зуокас көптеген халықаралық және ұлттық наградалар мен құрметтердің иегері. 2001 жылы Франция президенті Жак Ширак оны Ұлттық Еңбек орденімен марапаттады, ал Латвия президенті Вайра Вике-Фрайберга екіжақты қарым-қатынастарды жақсартуға қосқан үлесі үшін марапаттады. Ол Дүниежүзілік мұра қалалары ұйымының вице-президенті қызметіне екі рет сайланды. Халықаралық Жасөспірімдер палатасы 2002 жылы Зуокасты әкімшілік жетістіктері үшін мойындап, оны "Әлемдегі он ең үздік жас адам" тізіміне енгізді. 2003 жылы АҚШ Балтық қоры оның жетістіктерін құрметтеді, ал Чикаго, Иллинойс штатындағы Балзекас мұражайы оны "Жыл адамы" деп атады. Жергілікті наградалардың ішінде "Сәулетшілердің досы" аталымы бар. Ол Вильнюстің танымал "Темір қасқыр" сыйлығын үш рет алды. 2003 жылы Зуокасқа Гедиминас техникалық университетінің құрметті ғылыми дәрежесі берілді.