Кіріспе
Теңіз кемелерінің апаттары мен құтқару ісіне қатысты заңды басқаратын лауазымды тұлға. Кейбір британдық әкімшілік мұрағаты бар елдерде "Апатты заттарды қабылдаушы" (Receiver of Wreck) атты лауазымды адам теңіз кемелерінің апаттары мен құтқару саласындағы заңды жүзеге асырады. Ұлыбританияда "Апатты заттарды қабылдаушы" (Receiver of Wreck) британдық монархияның атынан бағалы балықтарды (royal fish) қабылдау үшін тағайындалады.
The Receiver of Wreck is an official who administers law dealing with maritime wrecks and salvage in some countries having a British administrative heritage. In the United Kingdom, the Receiver of Wreck is also appointed to retain the possession of royal fish on behalf of the British crown.
Ауа райының қабылдаушысы бар елдер
Ұлыбританияда 1995 жылғы Сауда кемелері туралы заңда белгіленген, "Құрылған кемені қабылдаушы" (Receiver of Wreck) лауазымы – Ұлыбритания үкіметінің лауазымды адамы, оның негізгі міндеті – құрылған кемелер (Wreck) және құтқару (Salvage) саласындағы заңды басқару. Көлік департаментінің атынан жұмыс істейтін Құрылған кемені қабылдаушы, Теңіз және жағалау күзет агенттігінде орналасқан. 1993 жылға дейін бұл қызметті көптеген жағалау кеден қызметкерлері атқарды. Қазіргі уақытта Құрылған кемені қабылдаушы Саутгемптон қаласында орналасқан, ал оған Ұлыбританияның жағалау күзетінің жергілікті бөлімшелері көмектеседі. 2023 жылдың қараша айындағы Ұлыбританиядағы лауазымды иеленуші – Стивен Уайт. Британ аралдарының басқа аймақтарында, Канал аралдарының әрқайсысында және Мэн аралында құрылған кемелер және құтқару саласындағы өз заңдары мен өздерінің Құрылған кемені қабылдаушылары бар. Ирландияда Құрылған кемені қабылдаушы – бұл көлік, туризм және спорт министрінің, Салық комиссарларының келісімімен тағайындалған салық қызметкері, оның міндеті – теңіз жағалауында, немесе тасқын су ағынында, немесе портода табылған кез келген құрылған кемемен айналысу. Канадада Канаданың Кеме қатынасы туралы заңының VI бөлігімен уәкілеттік берілген Құрылған кемені қабылдаушы бар. Канаданың Көлік министрлігінің Навигацияны қорғау бағдарламасы осы бағдарламаны басқаруға жауапты.
Тарих
Дәстүр бойынша, құтқару жағалау аймақтарында маңызды экономикалық көз болды және кейде жағалаудағы адамдардың қатыгез және аяусыз мінезін көрсетті. Халық арасында айтылатын әңгімелерге сүйенсек, кейбір жағалау тұрғындары кемелерді жартастарға шақырып, оларды құрылысқа ұшыратқан. Бұл "кеме құлату" деп аталатын. Тәртіпті сақтау және жергілікті халықты қауіптің алдындағы адамдарды және олардың мүлкін тонаудың орнына құтқаруға ынталандыру үшін, кеме апаттары кезінде тәртіпті сақтау және көмек көрсеткендерді марапаттау үшін апатты кемелердің қабылдаушылары тағайындалды. Тарихи тұрғыдан алғанда, қабылдаушыларға өздерінің міндеттерін орындауға кедеріс келтірген кез келген адамды "жарақаттауға, мүгедек етуге немесе өлтіруге" рұқсат беретін өкілеттік берілді. Кемінде, теориялық тұрғыдан алғанда, кеме құлату қабылдаушыларына 1997 жылға дейін өздерінің міндеттерін орындау кезінде өзін қорғау үшін қару алып жүруге рұқсат етілді. 1995 жылғы заң 1894 жылғы Сауда кемелері туралы заңды (57 және 58 Vict. c. 60) жаңартады. Қабылдаушы – Адмиралтействоның құзыретіне бағынатын лауазымды тұлға.
Айналып кеткен кемелерді қабылдаушының рөлі
Жүк апатын қабылдаушының негізгі міндеті – кеме апаты туралы хабарламаларды өңдеу, бұл кеме апатын тапқан адамның да, иесінің де мүддесін қамтиды. Бұл иелігін анықтау үшін зерттеу жұмыстарын жүргізуді, сондай-ақ оны тапқан адаммен, иесімен, археологтармен, мұражайлармен және басқа да мүдделі тараптармен бірлесіп жұмыс істеуді қамтиды. Кеме апатын хабарлау процесі заңды иелеріне өз мүлкімен қайта қосылу мүмкіндігін береді және заңға бағынып кеме апатын тапқандарға құтқару сыйлығы түрінде лайықты сыйақы алуға мүмкіндік жасайды. Теңіз және жағалау күзет агенттігі 1973 жылғы «Апаттарды қорғау туралы» заңның 2-тарауын басқарады, ол құрамындағы заттарына байланысты қауіпті деп танылған кеме апаттарын қорғайды. Кіруге қатаң тыйым салынған. Бұл суға түсушілердің және халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жасалған. Заңның 2-тарауы бойынша қорғалатын екі кеме апаты бар: SS Richard Montgomery және SS Castilian, екеуі де Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған және ішінде қауіпті мөлшерде жарылғыш заттар бар. Жүк апатын қабылдаушы Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда «патшалық балықтарды» жою міндетін де атқарады. «Патшалық балық» – өлі киттер, дельфиндер, порпоизалар және белугалар. Бұл Едуард II билігінен бастау алатын ежелгі құқық, ол патшалық өкілеттік құзыретына жатады.
Жарақат деген не?
Wreck-тің міндеттері 1995 жылғы Сауда кемелері туралы заңның IX бөлімі, 1 және 2 тарауларында белгіленген. Ол Ұлыбританияның аумақтық суларынан (12 теңіз шақырымы шегінде) және Ұлыбританияның аумақтық суларынан тыс жерден Ұлыбританияға жеткізілген Wreck-терді қамтиды. Wreck материалына кеме, ұшақ немесе жеңіл кеме-нің кез келген бөлігі, соның ішінде оның жүгі мен жабдықтары кіреді. 1995 жылғы Сауда кемелері туралы заңның 255-бабына сәйкес, Wreck-ке "жетсэм, флотсэм, лаган немесе тастап кетілген мүлік" жатады. Заңда бұл терминдер анықталмаған, бірақ оларды былай түсінуге болады: Флотсэм – суға батқан немесе басқа жолмен жойылған кемеден жоғалған, бірақ су бетіне шыққандықтан қайта табуға болатын заттар. Жетсэм – кеме бату қаупі туғанда, тіпті кейіннен жойылса да, кеменің салмағын азайту үшін борттан тасталған (жеттисон) заттар. Тастап кетілген мүлік – теңізде оны қайтарып алуға үмітсіз қалдырылған және басқарушыларынан айырылған мүлік. Бұған кемелер мен жүктер кіреді. Лаган (немесе лиган) – кемеден суға тасталған, кейіннен қайта табу үшін белгіленген заттар. Қайықтар, әдетте, Wreck ретінде жіктелмейді, себебі олар қайтару мүмкіндігі болмағандықтан тасталған жоқ. Сондай-ақ, балық аулау құралдары болмаған белгілеуіштер, буксирлік және т.б. бұрандалар әдетте Wreck ретінде жіктелмейді.
Flotsam are goods lost from a ship which has sunk or otherwise perished which are recoverable because they have floated. Jetsam are goods cast overboard (jettisoned) in order to lighten a vessel which is in danger of sinking, even if they ultimately perish. Derelict is property which has been abandoned and deserted at sea by those who were in charge without any hope of recovering it. This includes vessels and cargo. Lagan (or ligan) are goods cast overboard from a ship, buoyed so that they can be recovered later. Boats that have come off their moorings are not normally classified as wreck as they have not been abandoned without hope of recovery. Also, buoys including marker buoys, mooring buoys etc., other than those that are fishing equipment, are not normally classed as wreck.
Ұлыбританиядағы кеме апаты туралы заң
1995 жылғы Сауда кемелері туралы заңға сәйкес, Ұлыбританияда құлдарына жеткізілген барлық табылған кеме қалдықтары туралы, олар Ұлыбритания суларында немесе одан тыс жерлерде табылған болса да, тіпті табылған адам иесі болса да, Кеме қалдықтарын қабылдаушыға хабарлау міндетті. Қаншалықты кішкентай немесе маңызсыз болса да, барлық табылған кеме қалдықтары есепке алынуы керек. Кеме қалдықтарын қабылдаушы табылған заттардың иесін анықтайды. Иесі материалды хабарлағаннан кейін бір жыл ішінде мүлікке құқығын дәлелдеуге келуге құқығы бар. Осы кезеңде табылған адам тергеу жүргізіліп жатқан кезде Кеме қалдықтарын қабылдаушы атынан сақтап тұруы мүмкін. Табылған адам барлық кеме қалдықтарының иесі бар деп есептеуі керек. Кеме қалдықтары жеке тұлғаға, компанияға, дайвинг клубына, сақтандыру компаниясына, Қорғаныс министрлігіне немесе Көлік департаментіне тиесілі болуы мүмкін. Ұлыбритания суларындағы бір жылдан кейін иесі анықталмаған кеме қалдықтары Корольдікке (немесе Корнуолл Герцогтығы сияқты Корольдік грантының иесіне) тиесілі болады. Өздеріне иесіз қалдықтарға құқығы бар деп санайтын кез келген адам, қабылдаушыны қанағаттандыратын құқықты растайтын дәлелдер ұсынуы керек. Егер Ұлыбританияның теңіз суларында табылған кеме қалдықтары бір жыл ішінде иесіз қалса, қабылдаушы Корольдік атынан табылған заттарды иеліктен шығарады. Егер Ұлыбританияның теңіз суларынан тыс жерде табылған кеме қалдықтары бір жылдан кейін иесіз қалса, Корольдік талап қоймайды және материал табылған адамға қайтарылады. Көбінесе табылған адам құтқару сыйлығының орнына иесіз қалдықтарды сақтап қалуға рұқсат алады. Ұлыбританиядағы кеме қалдықтары мен құтқару ісіне қатысты үш негізгі заң қолданылады. Бұл 1995 жылғы Сауда кемелері туралы заң, 1973 жылғы Кеме қалдықтарын қорғау туралы заң және 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау туралы заң. Қарапайым тілмен айтқанда, 1973 жылғы Кеме қалдықтарын қорғау туралы заң және 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау туралы заң құтқарушылардың не істеуге құқығы жоқ екенін, ал 1995 жылғы Сауда кемелері туралы заң құтқарушылардың не істеуге құқығы бар немесе не істеуі керек екенін анықтайды. 1973 жылғы Кеме қалдықтарын қорғау туралы заң бойынша қорғалатын кемелердің толық тізімін қарау үшін Кеме қалдықтарын қорғау туралы заң бойынша белгіленгендердің тізіміне жүгініңіз. Кеме қалдықтары туралы хабарламаны Кеме қалдықтары мен құтқару туралы есеп беру нысанын толтыру арқылы қабылдаушыға жіберуге болады, бұл "Дроит" деп белгілі.
Жазалар
1995 жылғы Сауда кемелері туралы заңда кеме апаттары мен құтқарумен байланысты бірнеше айыппұл қарастырылған және қабылдаушы кеме апаттарына қатысты кез келген құқық бұзушылық туралы хабарламаны тергеуге міндетті. Егер тергеу жеткілікті дәлелдерді көрсетсе, қабылдаушы құқық бұзушылық жасады деп күдіктенгендерді сотқа бере алады. Кеме апаттарын қабылдаушыға заңды сақтау үшін Мемлекеттік хатшы бірнеше өкілеттік береді.
Танымал мәдениетте
"Жарақатты қабылдаушы" туралы Хаммонд Иннес "Мэри Дирдің апаты" романында (және осы роман негізінде түсірілген фильмде) еске алады. Show of Hands ағылшын халық тобы "The Napoli" әнінде Жарақатты қабылдаушы туралы айтады. Бұл MSC Napoli кемесінің Бранскомб шығанағында жерге отырып, көптеген контейнерлерін жоғалтуынан шабыттанды, олар жағаға шығып, кішкентай ауылға ағылған адамдар тарапынан қарастырылды.