Жылдық жауын-шашын маусымы: жаңбырлы кезең, туризмге әсері, тропикалық аймақтардағы климат. Жауын-шашын мөлшері 60 мм-ден жоғары болса, маусымды жаңбырлы деп санайды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жылдық жаңбырдың көп болатын кезеңі
Yearly period of high rainfall
Жаңбырлы маусым (кейде жаңбырлы маусым немесе муссондық маусым деп аталады) – жылдың сол уақыты, онда аймақтың орташа жылдық жауын-шашын мөлшерінің көп бөлігі түседі. Әдетте, маусым кем дегенде бір айға созылады. Туристік органдар кейде «жасыл маусым» терминін эвфемизм ретінде қолданады. Жаңбырлы маусымдар тропикалық және субтропикалық аймақтардың әртүрлі бөліктерінде кездеседі. Кёппен климаттық жіктелімі бойынша, тропикалық климат үшін жаңбырлы маусым айы – орташа жауын-шашын мөлшері немесе одан да көп болатын ай деп анықталады. Саванналық климат пен муссондық режимдерге ие аймақтардан айырмашылығы, Жерорта теңізі климатында қыс ылғалды, ал жаз құрғақ болады. Тропикалық маусымдық ормандарға құрғақ және жаңбырлы айлар тән: тропикалық жаңбырлы ормандардан айырмашылығы, оларда құрғақ немесе жаңбырлы маусымдар болмайды, себебі жауын-шашын жыл бойы тең бөлінеді. Жаңбырлы маусым айқын болатын кейбір аймақтарда маусымның ортасында жауын-шашын тоқтауы мүмкін, себебі интертропикалық конвергенция аймағы немесе муссондық ойыс жылы маусымның ортасында жоғары ендіктерге жылжып өтеді. Жаңбырлы маусым жылы мезгілде, яғни жазда болса, жауын-шашын көбінесе кешкісін және түнгі уақытта жауады. Жаңбырлы маусымда ауаның және тұщы судың сапасы жақсарады, өсімдіктер көп өседі, нәтижесінде маусым соңында жоғары өнімділікке қол жеткізіледі. Өзендер арналарынан асып, кейбір жануарлар биік жерге көшеді. Топырақтағы қоректік заттар азайып, эрозия күшейеді. Жауын-шашын мезгілі жоғары температурамен сәйкес келетін аймақтарда, әсіресе тропикалық аймақтарда, малярия және денге қызбасының қоршауы артады. Кейбір жануарлардың жаңбырлы маусымға бейімделу және тірі қалу стратегиялары бар. Көбінесе, алдыңғы құрғақ маусым жаңбырлы маусымда азық-түлік тапшылығына әкеледі, өйткені егіндер әлі пісіп үлгермейді. Жаңбырлы немесе ылғалды маусымда сәтті егілетін дақылдар: маниок, жүгері, жер жаңғағы, тары, күріш және ямс. Тропикалық жаңбырлы маусымның орташа ендіктегі аналогы – көктем немесе күз.
The wet season (sometimes called the rainy season or monsoon season) is the time of year when most of a region's average annual rainfall occurs. Generally, the season lasts at least one month. The term green season is also sometimes used as a euphemism by tourist authorities. Areas with wet seasons are dispersed across portions of the tropics and subtropics. Under the Köppen climate classification, for tropical climates, a wet season month is defined as a month where average precipitation is or more. In contrast to areas with savanna climates and monsoon regimes, Mediterranean climates have wet winters and dry summers. Dry and rainy months are characteristic of tropical seasonal forests: in contrast to tropical rainforests, which do not have dry or wet seasons, since their rainfall is equally distributed throughout the year. Some areas with pronounced rainy seasons will see a break in rainfall mid season, when the intertropical convergence zone or monsoon trough moves to higher latitudes in the middle of the warm season. When the wet season occurs during a warm season, or summer, precipitation falls mainly during the late afternoon and early evening. In the wet season, air quality improves, fresh water quality improves, and vegetation grows substantially, leading to crop yields late in the season. Rivers overflow their banks, and some animals retreat to higher ground. Soil nutrients diminish and erosion increases. The incidence of malaria and dengue increases in areas where the rainy season coincides with high temperatures, particularly in tropical areas. Some animals have adaptation and survival strategies for the wet season. Often, the previous dry season leads to food shortages in the wet season, as the crops have yet to mature. Crops which can be successfully planted during the wet or rainy season are cassava, maize, groundnut, millet, rice and yam. The temperate counterpart to the tropical wet season is spring or autumn.
Жаңбырдың сипаты
Желдің бағыты өзгеретін және көп жауын-шашын жауатын аймақтарда жауын-шашынды маусым муссондық маусым деп аталады. Көптеген тропикалық және субтропикалық климаттарда муссондық жауын-шашын үлгілері кездеседі. Жауын-шашынның негізгі себебі күндізгі жылудың артуы болып табылады, бұл күндізгі дауылдарға алып келеді. Күн сайын жауатын жауын-шашынның көп бөлігі жаңбырдың алғашқы минуттарында болады. Көптеген жерлерде тек бір жауын-шашын мезгілі болады, бірақ тропиктерде екі жауын-шашын мезгілі болуы мүмкін, себебі муссондық ойыс немесе Интертропикалық конвергенция аймағы тропиктерде жылына екі рет өтуі мүмкін. Дегенмен, жаңбырлы орман жауын-шашынын жыл бойы тең бөліп алады, сондықтан оларда жауын-шашынды маусым болмайды. Дарфур, Эритрея, Эфиопия және Ботсванада ерекше жаңбырлы маусым болады. Сондай-ақ, Флорида, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Техас, АҚШ-тағы Луизиананың оңтүстігінде де жаңбырлы маусым бар. Муссондық аймақтарға Үндістан субконтиненті, Оңтүстік-Шығыс Азия (Индонезия мен Филиппинді қоса алғанда), Австралияның солтүстік бөліктері, Полинезия, Орталық Америка, Мексиканың батыс және оңтүстік бөліктері, АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы шөл, оңтүстік Гайана және солтүстік-шығыс Бразилия кіреді. Солтүстік Гайанада екі жауын-шашын мезгілі болады: бірі көктемнің басында, екіншісі қыстың басында. Жерорта теңізі климаттық режимінде АҚШ-тың батыс жағалауы, Австралия мен Оңтүстік Африканың оңтүстік-батыс жағалауы, Италияның, Испанияның, Грекияның, Ливанның, Сирияның, Алжирдің, Марокконың, Тунис пен Түркияның Жерорта теңізі жағалауы, сондай-ақ Батыс Азияның ішкі аймақтары, оның ішінде Иордания, Солтүстік Ирак және Иранның көп бөлігі қыс айларында жауын-шашынды маусымды бастан кешіреді. Сол сияқты, Израильдің Негев шөлінде қазаннан мамыр айына дейін жауын-шашынды маусым болады. Жерорта теңізі мен муссондық климаттың шекарасындағы Сонора шөлінде екі жаңбырлы маусым кездеседі. Жауын-шашынды маусым әлемнің әртүрлі жерлерінде әртүрлі атаулармен белгілі. Мысалы, Мексикада оны "дауылды маусым" деп атайды. Солтүстік Австралияның халықтары жылдың әртүрлі қысқа "маусымдарына" әртүрлі атаулар береді: онда әдетте желтоқсаннан наурызға дейін болатын жауын-шашынды маусым Гуджевг деп аталады. Бұл сөздің нақты мағынасы даулы, бірақ осы уақытта жиі кездесетін қатты дауылдар, су тасқыны және өсімдіктердің мол өсуімен байланысты екендігі кеңінен қабылданған.
In areas where the heavy rainfall is associated with a wind shift, the wet season is known as the monsoon season. Many tropical and subtropical climates experience monsoon rainfall patterns. Rainfall in the wet season is mainly due to daytime heating, which leads to diurnal thunderstorm activity within a pre existing moist airmass , so the rain mainly falls in late afternoon and early evening in savanna and monsoon regions. Much of the total rainfall each day occurs in the first minutes of the downpour, Most places have only one wet season, but areas of the tropics can have two wet seasons, because the monsoon trough, or Intertropical Convergence Zone, can pass over locations in the tropics twice per year. However, since rain forests have rainfall spread evenly through the year, they do not have a wet season. Darfur, Eritrea, Ethiopia, and Botswana have a distinct rainy season. Also subtropical areas like Florida, South and Southeast Texas, and southern Louisiana in the United States have a rainy season. Monsoon regions include the Indian subcontinent, Southeast Asia (including Indonesia and Philippines), northern sections of Australia, Polynesia, Central America, western and southern Mexico, the Desert Southwest of the United States, southern Guyana, and northeast Brazil. Northern Guyana has two wet seasons: one in early spring and the other in early winter. Within the Mediterranean climate regime, the west coast of the United States, the southwest coast of Australia and South Africa, the Mediterranean coastline of Italy, Spain, Greece, Lebanon, Syria, Algeria, Morocco, Tunisia, and Turkey, as well as areas further inland in Western Asia which include Jordan, Northern Iraq and most parts of Iran, experience a wet season in the winter months. Similarly, the wet season in the Negev desert of Israel extends from October through May. At the boundary between the Mediterranean and monsoon climates lies the Sonoran desert, which receives the two rainy seasons associated with each climate regime. The wet season is known by many different local names throughout the world. For example, in Mexico it is known as "storm season". Different names are given to the various short "seasons" of the year by the First Nations of Northern Australia: the wet season typically experienced there from December to March is called Gudjewg. The precise meaning of the word is disputed, although it is widely accepted to relate to the severe thunderstorms, flooding, and abundant vegetation growth commonly experienced at this time.
Әсерлер
Тропиктік аймақтарда муссон келген кезде күндізгі ең жоғары температура төмендеп, түнгі ең төмен температура көтеріледі, осылайша күндізгі температураның айырмасы азаяды. Жаңбырлы маусымда ауыр жауын-шашын және, мысалы, Гонконг сияқты кейбір жерлерде құрлыққа қарай соғатын жел, ауа сапасын жақсартады. Бразилияда жаңбырлы маусым мұхиттан соғатын сауда желдерінің әлсіреуімен байланысты. Жаңбырлы маусымда еріген заттардың концентрациясы төмендегендіктен су да жұмсақ болады. Жаңбырлы кезеңдерде эрозия да артады. Ауыр жауын-шашын кезінде топырақтан қоректік заттардың шайылуы оларды азайтады.
In tropical areas, when the monsoon arrives, high daytime high temperatures drop and overnight low temperatures increase, thus reducing diurnal temperature variation. During the wet season, a combination of heavy rainfall and, in some places such as Hong Kong, an onshore wind, improve air quality. In Brazil, the wet season is correlated with weaker trade winds off the ocean. Water also softens, as the concentration of dissolved materials reduces during the rainy season. Erosion is also increased during rainy periods. Leaching of soils during periods of heavy rainfall depletes nutrients.
Су тасқыны
Көп жауын су тасқынына себеп болуы мүмкін, бұл таулы аймақтарда көшкін мен лайлы ағынға әкелуі мүмкін. Мұндай су тасқындары өзендердің арналарынан асып, үйлерді суға батырады. Тек Үндістанның муссондық маусымында ғана ағатын Гаггар-Хакра өзені су көтеріліп, жергілікті егістерге ауыр зиян келтіруі мүмкін. Су тасқыны бұрынғы құрғақ маусымда болған өрттердің салдарынан нашарлауы мүмкін, себебі құмды немесе құнарлы топырақ суды сіңірмейтін болады. Үкіметтер түрлі жолдармен халыққа жаңбырлы маусымдағы су тасқынымен күресуге көмектесе алады. Су тасқынына бейім аймақтарды анықтау үшін су тасқыны карталары жасалады. Топырақ эрозиясын болдырмау жөніндегі нұсқаулар телефон немесе интернет арқылы ұсынылады.
High rainfall can cause widespread flooding, which can lead to landslides and mudflows in mountainous areas. Such floods cause rivers to burst their banks and submerge homes. The Ghaggar Hakra River, which only flows during India's monsoon season, can flood and severely damage local crops. Floods can be exacerbated by fires that occurred during the previous dry season, which cause soils which are sandy or composed of loam to become hydrophobic, or water repellent. In various ways governments may help people deal with wet season floods. Flood plain mapping identifies which areas are more prone to flooding. Instructions on controlling erosion through outreach are also provided by telephone or the internet.
Адамдар
Жауын-шашын маусымы – саванна климатында өсімдіктердің өсуінің ең белсенді кезеңі. Дегенмен, осы кезде егін толық пісіп жетілмегенге дейін азық-түлік тапшылығы туындайды. Бұл дамып келе жатқан елдерде адамдардың салмағында маусымдық өзгерістерге алып келеді: жауын-шашын маусымында салмақ төмендеп, алғашқы егін жиналған кезде қайтадан артады. Жоғары температура мен мол жауын-шашын кезеңдерінде маляриямен ауруға шағу жиілеуі мүмкін.
The wet season is the main period of vegetation growth within the Savanna climate regime. However, this also means that wet season is a time for food shortages before crops reach their full maturity. This causes seasonal weight changes for people in developing countries, with a drop occurring during the wet season until the time of the first harvest, when weights rebound. Malaria incidence increases during periods of high temperature and heavy rainfall.
Жануарлар
Сиырлар жауын-шашын маусымының басында туады. Жаңбырлы маусымның басталуы монарх бауыршағының Мексикадан ұшып кетуінің белгісі. Тропиктік бауыршақтардың қанаттарындағы үлкен нүктелер оларды мүмкін болатын жыртқыштардан қорғайды және жаңбырлы маусымда құрғақ маусымнан гөрі белсендірек болады. Тропикалық және субтропикалық аймақтардың жылы бөліктерінде жаңбырдың салдарынан жағалауға жақын ылғалды жерлердің тұздылығы төмендеуі крокодилдердің ұя салуының көбеюіне себеп болады. Арройо тобағы сияқты басқа да түрлер маусымдық жаңбырдан кейінгі бірнеше айда шағылысады. Армадиллолар мен аспанқоңыр жыландар биік жерге тығынады.
Cows calve, or give birth, at the beginning of the wet season. The onset of the rainy season signals the departure of the monarch butterfly from Mexico. Tropical species of butterflies show larger dot markings on their wings to fend off possible predators and are more active during the wet season than the dry season. Within the tropics and warmer areas of the subtropics, decreased salinity of near shore wetlands due to the rains causes an increase in crocodile nesting. Other species, such as the arroyo toad, spawn within the couple of months after the seasonal rains. Armadillos and rattlesnakes seek higher ground.