Кіріспе

Библис – ет жейтін өсімдіктердің шағын туысы. Көбінесе, жарқыраған күн сәулесінде шырышты жапырақтарының әдемі көрінісіне байланысты оларды «радуга өсімдіктері» деп атайды. Австралия мен Жаңа Гвинеяға тән, бұл туыс Byblidaceae тұқымдасының жалғыз өкілі. Туыстағы алғашқы түр 1808 жылы ағылшын ботанигі Ричард Энтони Солсбери сипаттаған. Қазіргі таңда сегіз түрі белгілі (төменде қараңыз). Библис түрлері Дрозера мен Дрозофиллға өте ұқсас, бірақ оларды зигоморфты гүлдерімен – топалаңның бір жағында орналасқан бес иілген тоқпанмен – ажыратуға болады. Шындығында, бұл туыстар тығыз байланысты емес; қазіргі классификациялар Библисті ламиалдарға, ал күнжараларды және Дрозофиллді кариофиллаларға жатқызады.

Өсімдіктің ерекшеліктері

Бұл туыстың барлық түрлері тік өседі және нашар дамыған талшықты тамыр жүйесімен сүйеніп тұрады. Туысты екі топқа немесе "кешенге" бөлуге болады: B. liniflora кешені және B. gigantea кешені (төменде қараңыз).

Жапырақтары

Барлық түрлердің жапырақтары көлденең қимасында дөңгелек және өте созылыңқы, ұшына қарай тартылады. Жапырақ беті тығыз безді түктермен жабылған, олардың ұштарынан қою, шырышты зат секрециялайды. Бұл кішкентай жәндіктерді тартады, олар жабысқақ секреттерге тигенде тұзаққа түседі. Егер олар қашып құтылуға жеткілікті күшті болмаса, жәндіктер шаршап өледі немесе шырыш оларды жауып, тыныс тежегіштерін бітеп тастағандықтан тұншығады. Дегенмен, күнбағыс сияқты, Библис өз шоқпаларын немесе жапырақтарын тұраққа алуға немесе қорытуға пайдалана алмайды. Сондықтан олар Pinguicula, Drosophyllum, Roridula, Stylidium және Triphyophyllum peltatum сияқты "пассивті жабысқақ тұзақтар" тобына жатады. Сабақты шырышты бездермен қатар, жапырақтарда сессильді бездер де бар, олар ас қорыту сөлінің бөлінуіне жауапты деп саналады. Сессильді бездер сабақты бездерге қарағанда 5-10 есе көп.

Гүлдер

Бұл туыстағы гүлдер, жапырақ тәрізді гүл шоғырының ұш жағында, жапырақ қойнауларынан шығатын, бұтақталмаған гүл сабақтарында жеке-жеке гүлдейді. Бес қалақты гүлдер көбінесе күлгіннен ақшыл күлгінге дейін болады, бірақ B. gigantea және B. filifolia кейде ақ гүлдер де шығарады. Өзін-өзі тозаңдандыра алатын B. liniflora-дан басқа, барлық түрлер ұрықтандыру үшін басқа өсімдіктерден тозаң алуды қажет етеді. B. gigantea және B. lamellata түрлерінде тозаңның шығуы, қонақ құстың қанат соғуының резонанстық жиілігі арқылы ғана іске қосылады, бұл басқа өсімдіктермен тозаңдануды қамтамасыз етуге көмектеседі. Библис гүлдері көктемнің басында гүлдеп, жаздың соңына дейін гүлдей береді.

Жемістер мен тұқымдар

Ұрықтандырылған гүлдер пісіп, жұмыртқа тәрізді, екі бөліктен тұратын тұқымдық қапшыққа айналады. Тұқымдық қапшық құрғағанда жарылып ашылады (дехисценцияға ұшырайды), тұқымды жерге түсіреді (гравитациялық таралуға қараңыз). Қара тұқымдар көбінесе дөңгелек болып келеді және жиі желбезек тәрізді беттік белгілерге ие, бірақ B. lamellata-ның тұқымдарында қалың жоталар болады (қараңыз). Көптеген түрлердің өніп-өсуі құрғақ кезеңнен кейін болатын бұта өрттерінен басталады; түтіндегі пирогендік химиялық заттар өніп-өсуді қозғауға жауапты.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Библистің барлық түрлері Австралияға тән. B. gigantea және B. lamellata Австралияның оңтүстік-батысындағы Перт аймағында ғана кездеседі, ал B. liniflora кешенін құрайтын түрлер тек Солтүстік Австралияда таралған. Бұл жердегі ерекшелік – өзінің B. liniflora түрі, оның таралу аймағы Оңтүстік Индонезия мен Папуа-Жаңа Гвинеяға дейін созылады. Көптеген етжегіш өсімдіктер сияқты, библис түрлері де көбінесе батпақтар мен саздақ жерлерде өседі. Олар әдетте, ~5-40 °C (40-105 °F) температурада, жартылай немесе тікелей күн сәулесі түсетін, маусымдық ылғалды құмды топырақты жақсы көреді.

Қоршаған ортаның жағдайы

Австралияның туа біткен өсімдіктері болғандықтан, Byblis тұқымдасының барлық түрлері қорғауға алынған. 2000 жылға дейін оларға CITES-тің II қосымшасы бойынша халықаралық қорғау берілді, бірақ Австралия CITES келісіміне қосылғаннан кейін тізімнен алынып тасталды. Содан бері Австралиядан тыс жерлерде осы тұқымның саудасы реттелмеген. Дегенмен, өсімдіктің нәзік болуына байланысты, тұқымға деген қызығушылық етшіл өсімдіктерді хобби еткендердің шағын тобымен ғана шектелген. Бүгінде сатылатын өсімдік материалдарының көп бөлігі егістік ортада өсіріледі, соның ішінде бір жылдық B. filifolia және B. liniflora ең көп таралғандары. Басқа түрлердің көпшілігі тұқымнан өсіріледі, ал тұқымдар көбінесе осы мақсат үшін жабайы табиғаттан жиналады. Батыс Австралияға тән B. gigantea және B. lamellata түрлері Перт сияқты қалалардың кеңеюіне байланысты тіршілік ортасының жойылуынан қорқауға түсіп отыр. Егіс жерлерін жасау үшін сулы жерлерді кептіру ерекше зиянды. B. gigantea Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қауіпті күйге жеткен түрлердің Қызыл тізіміне енген және өте қауіпті деп саналады.

Карнивор немесе протокарнивор

Бұл туыстың шын мәнінде ет жейтін өсімдік ретіндегі мәртебесі бірнеше рет күмәндалған. Табиғи ортасында барлық түрлер Setocoris туысына жататын тірі жәндіктерге қонақжайлық жасағаны байқалды, олар өсімдіктер ұстаған жемді жеу арқылы күш алды. Бұл жаңалықтан кейін, Roridula туысындағыдай, өсімдіктер өздері жемді қорытпайды, оның орнына жәндіктерге сенеді деп есептелді. Өсімдіктер, болжам бойынша, жәндіктердің экскременттерінен, жапырақтары немесе топырақ арқылы қоректік заттарды сіңіріп пайда тапты. Тіпті, осы қоректік заттарды хитиназа өндіретін саңырауқұлақ арқылы жанама түрде қорыту мүмкіндігі де ұсынылды. B. filifolia-ның отырғыш бездері бөліп шығаратын ферменттер арқылы жәндіктердің жемін тікелей қорытуы 2005 жылға дейін дәлелденбеді. Ұзақ өтпей, ұқсас нәтижелер B. liniflora-да табылды. Бұл нәтижелер осы туысты нағыз ет жейтін өсімдіктер қатарына қояды.

Библис линифлора кешені

Бұл кешеннің төрт түрі – B. liniflora, B. rorida, B. filifolia және B. aquatica – бір жылдық шөптесін өсімдіктер болып табылады, олардың биіктігі және жапырақтарының ең ұзын ұзындығы 1,5 метрге жетеді. Бұл түрлер көшеттен гүлдейтін өсімдікке дейін небәрі бірнеше айда өседі, тұқымдап, құрғақ маусым басталғанда қурап қалады. Бұл кешеннің бастапқы гаплоидты хромосома саны x=8. Сондықтан диплоидтық саны 2n=16, ал тетраплоидтық түрі B. liniflora 2n=32 құрайды.

Библис гигантеа кешені

Қалған екі түрі, B. lamellata және B. gigantea, B. gigantea кешені деп белгілі. Бұл көпжылдық өсімдіктер Оңтүстік-Батыс Австралияға эндемик және биіктігі әртүрлі. B. liniflora кешенінің бір жылдық түрлерінен айырмашылығы, бұл түрлер құрғақ маусымды жер астындағы тамырсабаға қайтып, одан күзде жаңадан өсіп шығу арқылы өткізеді. Бұл кешеннің жапырақтары ұзындығы шамамен ... дейін жетеді. Кешеннің негізгі хромосома саны x=9; екі түрі де диплоидты болғандықтан, олардың хромосома саны 2n=18-ге тең.

Палеоботаника

2004 жылы Оңтүстік Австралияда эоцен дәуірінің ортасына жататын, қазіргі B. liniflora кешенінің мүшелеріне ұқсас бір тұқымның қазба қалдығы табылды. Бұл түр Byblidaceae тұқымдасының паратаксоны ретінде жіктелді. Анықталған жалғыз үлгі, өкінішке орай, суретке түсірілгеннен кейін көп ұзамай зертханадағы апат салдарынан жойылды.

Этимология

Латынша жалпы атауы "Библис" грек мифологиясындағы құдайдан шыққан, Овидий оның "Метаморфозасында" (IX, l. 454–664) жазған. Аполлонның немересі Библис өзінің егіз інісі Каунға қатты ғашық болды. Оның махаббатына жауап алмаған Библис, аяусыз мөлдіреген жас төгіп, ақырында нағыз бұлаққа айналды. Библис жапырақтарындағы тамшылар сол жасқа ұқсайды дейді. "Радуга өсімдіктері" деген ағылшын тіліндегі атау да, дұрыс жарық жағдайы мен қарау бұрышында түстердің барлық спектрін шағылыстыратын, жабысқақ тамшыларды білдіреді.