Солтүстік мифологиясындағы Ұтгарда Локи

Кіріспе

Солтүстік мифологиялық кейіпкер

Солтүстік мифологиясында, Úтгарда Локи (ағылшынша Utgarda Loki, Utgard Loki және Utgardsloki деп жазылады) – Йоттунхаймердегі Úтгарда қамалының билеушісі. Ол йотунның бірі және оның аты сөзбе-сөз "Шеткерлік Локи" немесе "Далалық Локи" дегенді білдіреді, оны Тордың серігі Локиден ажырату үшін осылай аталады. Ол сондай-ақ Скримир немесе Скримир деп те белгілі болған.

Эдда прозасы

Прозалық Эдданың "Гилфагиннинг" кітабында (44-тарау) таққа отырған Үшінші тұлға Тор, Локи және Тордың қызметшілері, Тьяльфи мен Росква шығысқа сапарлаған оқиғаны теріс айтады. Олар Йөтунхеймрдің кең орманға жетіп, қараңғылыққа дейін орманды кезіп жүреді. Төрт адам түнге пана іздеп, зор ғимаратты табады. Қонақ бөлмеде пана тапқанда, түн бойы жер сілкінісін сезінеді. Жер сілкінісінен барлығы қорқынышқа бірігеді, бірақ Тор қорғаныс үшін балғасын ұстап тұрады. Ғимарат Скримирдің алып қолғабы болып шығады, ол түн бойы құрқырап, жер сілкінісіндей сезім тудырады. Ертесі күні төрт адам Скримирдің жанындағы емен астында қорқынышпен ұйықтайды. Түн ортасында Тор оянады, содан кейін Тор ұйықтаған Скримирді балғасымен екі рет құлатуға тырысатын бірнеше оқиға орын алады. Скримир әр жолы оянып, басына ақ жаңғақ түскенін немесе жоғарыдан ағаш бұтағының сынықтары түскенін айтады. Үшінші реттен кейін Скримир оларға кеңес береді: егер олар Утгарда қасарасында мақтанса, қазір кері қайтқандары жақсы болар еді, себебі Утгарда Локидің адамдары мұны көтермейді. Скримир рюкзагын арқасына іліп, кенеттен орманға кетеді, ал "Эсирлердің қайта кездесуге үміттенгені туралы ешқандай хабар жоқ". Төрт саяхатшы ортасымен саяхатын жалғастырады. Олар ашық кеңістікте орналасқан алып қамалға тап болады. Қамал соншалықты биік, оның үстінен көру үшін басын кері иіп қарау керек. Қамалдың кіреберісінде жабық қақпа тұр, Тор оны аша алмайтынын түсінеді. Күшпен барысып, барлығы қақпаның тарамдары арқылы сығылып өтеді де, үлкен залға кіреді. Үлкен залда екі қатар орындықтар бар, онда көптеген ірі денелі адамдар отырған. Төрт адам қамалдың патшасы Утгарда Локидің отырғанын көреді. Утгарда Локи келушілерге ең болмағанда бір іс тындырмаса, қалуға рұқсат берілмейді дейді. Локи, топтың соңында тұрып, ең бірінші сөйлеп, ол барлығынан жылдам жей алатынын мәлімдейді. Локи Логи есімді бір тіршілік иесімен етке толы табақты жеуге жарысады, бірақ жеңіледі. Утгарда Локи "жас жігіт" не істей алады деп сұрайды, ол Тьяльфиге сілтеме жасайды. Тьяльфи Утгарда Локи таңдаған кез келген адаммен жүгіріске түсуге тырысатынын айтады. Утгарда Локи бұл керемет іс болар еді дейді, бірақ Тьяльфи жақсы жүгірсе жақсы болар еді, себебі ол сынаққа түседі. Утгарда Локи және топ сыртқа, тегіс жазыққа шығады. Жарыс жолында Утгарда Локи Хьюги есімді кішкентай тіршілікті Тьяльфимен жарысуға шақырады. Бірінші жарыс басталады, Тьяльфи жүгіреді, бірақ Хьюги жарыс жолының соңына жетіп, содан кейін Тьяльфимен кездесу үшін кері қайтады. Утгарда Локи Тьяльфиге одан да жылдам жүгіру керек дейді, бірақ ол өзінің залына келген ешкімнің одан да жылдам жүгіргенін көрмегенін айтады. Тьяльфи мен Хьюги екінші жарысқа қатысады. Тьяльфи садақпен атылған жебеден жеңіледі. Утгарда Локи Тьяльфи тағы да жақсы жарысқа шықты, бірақ ол Тьяльфи үшінші рет жеңе алатынына сенімді емес дейді. Екі жарыс арасында үшінші жарыс басталады, ал Тьяльфи тағы да Хьюгиден жеңіледі. Барлығы да Тьяльфи мен Хьюги арасындағы жарыс шешілгеніне келіседі. Тор ішімдік ішуге келіседі, бірақ үш алып жұтымнан кейін жеңіледі. Тор үлкен сұр мысықты көтеруге келіседі, бірақ ол не істесе де, мысық арқасын бүгіп, тек бір аяғын ғана көтере алады. Тор залдағы біреумен күресуді талап етеді, бірақ тұрғындар Тордың әлсіздігін ескере отырып, мұны арсыздық деп санайды. Содан соң Утгарда Локи өзінің күтімшісі Эллиді, қарт әйелді шақырады. Екеуі күреседі, бірақ Тор қаншалықты күш салса, күрес соғұрлым қиын болады. Тор ақыры бір тізеге түсіріледі. Утгарда Локи Торға басқалармен күресудің қажеті жоқ дейді. Түн жайдарлы болғандықтан, Утгарда Локи топты бөлмелеріне шығарып, қонақжайлық көрсетеді. Ертесі күні таңертең топ киімдерін киіп, қамалды тастауға дайындалады. Утгарда Локи пайда болады, қызметшілеріне үстел дайындап береді, бәрі қуана ішіп-жеп отырады. Олар кетіп бара жатқанда, Утгарда Локи Тордан жарыстарда қалай өзінің күшін көрсеткенін сұрайды. Тор өзінің жақсы істегенін айта алмайтынын айтады, ол Утгарда Локи енді оның туралы жағымсыз сөздер айтуына қатты ренжігенін атап өтеді. Утгарда Локи, топ оның қамалын тастап кеткеннен кейін, олар оған ешқашан қайтып оралмайды деп үміттенетінін айтады, себебі егер ол олардың күшін білген болса, оларды қамалына кіргізбеген болар еді. Утгарда Локи топқа еш нәрсенің шындыққа сай емес екенін ашады. Утгарда Локинің өзі алып Скримир екенін, Тор салған үш соққы дұрыс тиген болса, бірінші соққы Скримирді өлтіретін еді. Шындығында, Тордың соққылары соншалықты күшті болған, олар үш тікбұрышты аңғарды құрады. "Енді сендерге шындықты айтайын, сендер қамалдан шыққан соң, егер мен тірі болсам және шешім қабылдаса, сендер ешқашан оған қайта кірмейсіңдер, және мен сендерді бұрыннан білгенімде, сендердің күшіңіз соншалықты зор екенін білгенімде, сендерге қамалға кіруге рұқсат бермес едім. Мен сендерге алдану тудырдым, сондықтан сендермен алғашқы кездесуім орманнан болды; ал сендер тағамды ашуға тырысқанда, мен оны сиқырлы сыммен байлап тастадым, бірақ сендер оны қалай ашу керектігін таба алмадың. [ ] Ал сендер мүйізден ішкенде, ол баяу толғандай болды; бірақ мен оның соңы теңізге барып тірелетінін білдім, бірақ сендер оны көрмедіңдер. Енді сендер теңізге келгенде, сендер қандай жұтым ішкеніңді көресіңдер; қазір ол жағалау деп аталады." Жарыстар да алдану болды. Утгарда Локи Локинің іс жүзінде өртпен жарысқандығын (Логи, ежелгі норвеж тілінде "жалын"), Тьяльфи оймен жарысқандығын (Хьюги, ежелгі норвеж тілінде "ой"), Тордың ішетін мүйізінің шындығында теңізге жеткенін және оның ішімдігімен теңіз деңгейін төмендеткенін (толқындардың пайда болуына себеп болған) айтады. Тор көтеруге тырысқан мысық шындығында әлем жыланы, Йормунгандр болды, ал Тор осы "мысықтың" тырнағын көтере алғанда, барлығы қорқып қалды, себебі Тор алып жыланды аспанға көтерген еді. Тор күрескен қарт әйел шындығында Қартаю (Элли, ежелгі норвеж тілінде "қартаю") болды, және қартаю ешкімді жеңе алмайды. Утгарда Локи Торға екі тарапқа да жақсырақ болса, олар ешқашан қайта кездеспегені жөн дейді. Мұны естіген Тор балғасын ұстап, Утгарда Локиге лақтырады, бірақ ол жоғалып кетеді, сондай-ақ оның қамалы да жоғалады. Көріністе кең дала ғана қалады.

In the Prose Edda book Gylfaginning (chapter 44), the enthroned figure of Third reluctantly relates a tale in which Thor, Loki and Thor's servants, Þjálfi and Röskva are traveling to the east. They arrive at a vast forest in Jötunheimr, and they continue through the woods until dark. The four seek shelter for the night and discover an immense building. Finding shelter in a side room, they experience earthquakes through the night. The earthquakes cause all four to be fearful, except Thor, who grips his hammer in defense. The building turns out to be the huge glove of Skrýmir, who has been snoring throughout the night, causing what seemed to be earthquakes. The next night, all four sleep beneath an oak tree near Skrýmir in fear. Thor wakes up in the middle of the night, and a series of events occur where Thor twice attempts to destroy the sleeping Skrýmir with his hammer. Skrýmir awakes after each attempt, only to say that he detected an acorn falling on his head or that he wonders if bits of tree from the branches above have fallen on top of him. After the third attempt, Skrýmir gives them advice; if they are going to be cocky at the castle of Útgarðr it would be better for them to turn back now, for Útgarða Loki's men there won't put up with it. Skrýmir throws his knapsack onto his back and abruptly goes into the forest and "there is no report that the Æsir expressed hope for a happy reunion". The four travelers continue their journey until midday. They find themselves facing a massive castle in an open area. The castle is so tall that they must bend their heads back to their spines to see above it. At the entrance to the castle is a shut gate, and Thor finds that he cannot open it. Struggling, all four squeeze through the bars of the gate, and continue to a large hall. Inside the great hall are two benches, where many generally large people sit on two benches. The four see Útgarða Loki, the king of the castle, sitting. Útgarða Loki says that no visitors are allowed to stay unless they can perform a feat. Loki, standing in the rear of the party, is the first to speak, claiming that he can eat faster than anyone. Loki competes with a being named Logi to consume a trencher full of meat but loses. Útgarða Loki asks what feat the "young man" can perform, referring to Þjálfi. Þjálfi says that he will attempt to run a race against anyone Útgarða Loki chooses. Útgarða Loki says that this would be a fine feat yet that Þjálfi had better be good at running, for he is about to be put to the test. Útgarða Loki and the group go outside to a level grounded course. At the course, Útgarða Loki calls for a small figure by the name of Hugi to compete with Þjálfi. The first race begins and Þjálfi runs, but Hugi runs to the end of the course and then back again to meet Þjálfi. Útgarða Loki comments to Þjálfi that he will have to run faster than that, yet notes that he has never seen anyone who has come to his hall run faster than that. Þjálfi and Hugi run a second race. Þjálfi loses by an arrow shot. Útgarða Loki comments that Þjálfi has again run a fine race but that he has no confidence that Þjálfi will be able to win a third. A third race between the two commences and Þjálfi again loses to Hugi. Everyone agrees that the contest between Þjálfi and Hugi has been decided. Thor agrees to compete in a drinking contest but after three immense gulps fails. Thor agrees to lift a large, gray cat in the hall but finds that it arches his back no matter what he does, and that he can only raise a single paw. Thor demands to fight someone in the hall, but the inhabitants say doing so would be demeaning, considering Thor's weakness. Útgarða Loki then calls for his nurse Elli, an old woman. The two wrestle but the harder Thor struggles the more difficult the battle becomes. Thor is finally brought down to a single knee. Útgarða Loki said to Thor that fighting anyone else would be pointless. As it is now late at night, Útgarða Loki shows the group to their rooms and they are treated with hospitality. The next morning the group gets dressed and prepares to leave the keep. Útgarða Loki appears, has his servants prepare a table, and they all merrily eat and drink. As they leave, Útgarða Loki asks Thor how he thought he fared in the contests. Thor says that he is unable to say he did well, noting that he is particularly annoyed that Útgarða Loki will now speak negatively about him. Útgarða Loki, once the group has left his keep, points out that he hopes that they never return to it, for if he had had an inkling of what he was dealing with he would never have allowed the group to enter in the first place. Útgarða Loki reveals that all was not what it seemed to the group. Útgarða Loki was in fact the immense Skrýmir, and that if the three blows Thor attempted to land had hit their mark, the first would have killed Skrýmir. In reality, Thor's blows were so powerful that they had resulted in three square valleys. "Nú skal segja þér hit sanna, er þú ert út kominn or borginni, at ef ek lifi ok megak ráða, þá skaltu aldri optarr í hana koma; ok þát veit trúa mín, at aldri hefðir þú í hana komit, ef ek hefða vitat áðr, at þú hefðir svá mikinn krapt með þér, ok þú hafðir svá nær haft oss mikilli ófœru. Enn sjónhverfingar hefi ek gert þér, svá at fyrsta sinn, er ek fann þik á skóginum, kom ek til fundar við yðr; ok þá er þú skyldir leysa nestbaggann, þá hafðak bundit med gresjárni, enn þú fannt eigi, hvar upp skyldi lúka. [ ] Enn er þú drakkt af horninu, ok þótti þér seint liða; en þát veit trúa min, at þá varð þat unðr, er ek munda eigi trúa at vera mætti; annarr endir hornsins var út i hafi, enn þat sáttú eigi; enn nú, er þú kemr til sjávarins, þá muntú sjá mega, hvern þurð þú hefir drukkit á sænum; þat eru nú fjörur kallaðar. ""I shall tell you the truth, now you are out of my castle, and if I live and have a say, you shall never enter it again, and I would indeed never have let you in if I had known your strength beforehand, and you were very close to bringing us a great disaster. You see, I cast delusions on you, so that it was I who met you at first in the forest; and when you tried to untie the food bag, I had tied it with a magic wire, and you did not find out how to untie it. [ ] And when you drank from the horn and thought it slow to sink, I dare say that was a miracle I had not expected to be possible; the far end of the horn was submerged in the sea, but you did not see that. Now, when you come to the shore, you will see what kind of sip you drank from the sea; there is now a sandy beach where there used to be water." The contests, too, were an illusion. Útgarða Loki reveals that Loki had actually competed against wildfire itself (Logi, Old Norse "flame"), Þjálfi had raced against thought (Hugi, Old Norse "thought"), Thor's drinking horn had actually reached to the ocean and with his drinks he lowered the ocean level (resulting in tides). The cat that Thor attempted to lift was in actuality the world serpent, Jörmungandr, and everyone was terrified when Thor was able to lift the paw of this "cat", for Thor had actually held the great serpent up to the sky. The old woman Thor wrestled was in fact Old Age (Elli, Old Norse "old age"), and there is no one whom old age cannot bring down. Útgarða Loki concludes by telling Thor that it would be better for "both sides" if they did not meet again. Upon hearing this, Thor takes hold of his hammer and swings it at Útgarða Loki but he disappears and so does his castle. Only a wide landscape remains.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Gesta Danorum-да кеме күшті желге тап болады және қолайлы ауа-райы алу үшін әртүрлі құдайларға құрбандықтар шалынады, соның ішінде Утгартилокус деп аталатын құдайға. Оған серт беріп, құрмет көрсету арқылы ауа-райының жақсы болуына қол жеткізіледі. Кейіннен алыптар еліне жасалған экспедиция осы бейнеге кездеседі. Осыдан соң, қараңғы және жағымсыз бөлме көрінеді. Оның ішінде қол-аяқтары үлкен шынжырлармен ауырланған Утгарта Локи көрінеді, оның жаман иіс шығаратын шаштары мөлдір қамыс сияқты ұзын және мықты болған. Олардың біреуін Торкил, достарының көмегімен, қарсылық көрсетпейтін бейненің сақалынан жұлып алып, өз еңбегінің нақты дәлелі ретінде сақтап алады; сол мезетте қоршағандарға осыншалықты күшті иіс тарады, олар тыныс алу үшін мұрындарын жамылып алуға мәжбүр болды. Осылайша, олар жетістіктерінің куәлігі ретінде алыптың сақалынан жұлған бір тал шашты әкеледі, оның иісі соншалықты жаман болғандықтан, бірнеше адам оны есітке бітіріп, сол жерде қайтыс болады. Алыптың атынан басқа, Снорридің "Утгарда Локи" есімді туындысын еске түсіретін ештеңе жоқ. Бұл байланған алып Локиді еске салады, ол да тізгінталған күйде үңгірде азап шегеді. Габриэль Турвилл Петре "Утгардилокус – Асгардтан Утгардқа қуылған Локи" деп атап көрсетеді және "Снорри, әдеттегі халық әңгімесін қайта баяндап жатқан сияқты, онда Утгардалоки бастапқы мифте Локидің өзі болуы керек" деген пікірін білдіреді.

Танымал мәдениет

Даниялық анимациялық фильм "Валхала" (Питер Мадсен және басқалар, 1984) Прозалық Эддадан алынған Ұтгарда Локи оқиғасына негізделген. Ұтгарда Локи жау ретінде бейнеленеді, ал Элли оның анасы деп сипатталады. Marvel Comics әлемінде Ұтгард Локи Тордың қарсыласы. Ол әлсіреген Асгардқа қарсы Мұз алптарының жасағын бастауға тырысты, бірақ оның қорғаушыларының шағын күшімен жеңіліске ұшырады. Ұтгарда Локи Ragnarok Odyssey видео ойынында соңғы босс ретінде де пайда болады. Скримир Баффи – вампирлерді өлтіруші романында "Spike and Dru: Pretty Maids All In A Row" да кездеседі. Ұтгард Локи Рик Риорданның "Магнус Чейз және Асгард құдайлары" сериясында көмекші кейіпкер ретінде суреттелген. Ол тау алптарының патшасы және Жотунхеймнің ең қуатты жыншысы деп есептеледі. Томас Хардидің 1884 жылғы "Кнаптың бұзылушылары" атты әңгімесінде жел "Скримир алып сол жерде ұйықтағандай, орманнан бір демді әкелді". Бұл әңгіме Хардидің "Уэссекс әңгімелері" жинағына енген. Сатурнның Скримир деген серігі оның құрметіне аталған.