Кіріспе

Музыкалық шкаланың түрі

Пентатоникалық шкала – октавасына бес нотасы бар музыкалық шкала, гептатоникалық шкаладан (мысалы, мажорлық және минорлық шкалалар сияқты) октавасына жеті нотасы бар екенімен ерекшеленеді. Пентатоникалық шкалалар көптеген ежелгі цивилизациялармен тәуелсіз түрде дамытылған және бүгінгі күнге дейін әртүрлі музыкалық стильдерде қолданылып келеді. Леонард Бернштейннің айтуынша: "Бұл шкаланың әмбебаптығы соншалық, сіздер маған жер шарының кез келген бұрышынан, мысалы, Шотландиядан, Қытайдан, Африкадан, Американың жергілікті халықтарынан, Шығыс Үндістаннан, Орталық және Оңтүстік Америкадан, Австралиядан, Финляндиядан мысалдар келтіре аласыздар. Бұл шын мәнінде музыкалық-тілдік әмбебаптық." Пентатоникалық шкалалардың екі түрі бар: жартылай тондылары (гемитоникалық) және жартылай тонсыз (агемитоникалық).

Гемитоникалық және анемитоникалық

Музыктану ғылымы пентатоникалық шкалаларды гемитоникалық немесе анемитоникалық деп жіктейді. Гемитоникалық шкалалар бір немесе бірнеше жарты тонды қамтиды, ал анемитоникалық шкалаларда жарты тон болмайды. (Мысалы, жапон музыкасында анемитоникалық йо шкаласы гемитоникалық шкаладан өзгешеленеді.) Гемитоникалық пентатоникалық шкалалар "дитоникалық шкалалар" деп те аталады, себебі олардағы ең ірі интервал дитон болып табылады (мысалы, C–E–F–G–B–C шкаласында C–E және G–B арасындағы интервал). (Бұл тек екі нотадан тұратын шкаланы сипаттау үшін музыктанушылар қолданатын сол терминмен шатастырылмауы керек.)

Үлкен пентатоникалық шкала

Анемитоникалық пентатоникалық шкалалар көптеген тәсілдермен құрастырылуы мүмкін. Үлкен пентатоникалық шкала үлкен шкаланың 1, 2, 3, 5 және 6 дыбыстарын пайдаланып, толық емес немесе кемшікті үлкен шкала ретінде қарастырылуы мүмкін. C дыбысынан басталатын дыбыстар C, D, E, G және A болады. Тағы бір құрастыру керісінше жұмыс істейді: ол диатоникалық шкаладан екі дыбысты алып тастайды. Мысалы, егер C мажорлық шкаласынан бастаса, төртінші және жетінші шкалалық дәрежелерді, яғни F және B дыбыстарын алып тастауға болады. Қалған ноталар үлкен пентатоникалық шкаланы құрайды: C, D, E, G және A.

C мажорлық шкаласының үшінші және жетінші дәрежелерін алып тастау басқа, транспозициялық эквивалентті анемитоникалық пентатоникалық шкаланың ноталарын береді: F, G, A, C, D. C мажорлық шкаласының бірінші және төртінші дәрежелерін алып тастау үшінші анемитоникалық пентатоникалық шкаланы құрайды: G, A, B, D, E.

Пианинодағы қара пернелер G-диез (немесе эквивалентті F-шарпы) мажорлық пентатоникалық шкаласын құрайды: G-диез, A-диез, B-диез, D-диез және E-диез, бұл Шопеннің қара пернелердегі этюдінде қолданылады.

Минорлық пентатоникалық шкала

Әр түрлі гемитоникалық пентатоникалық шкалаларды минор деп атауға болатындықтан, бұл термин көбінесе мажорлық пентатоникадан туындаған, табиғи минорлық шкаланың 1, 3, 4, 5 және 7-ші сатыларын пайдаланатын салыстырмалы минорлық пентатоникаға қолданылады. C минорлық пентатоникалық шкаласы, E♭ (E жазық) пентатоникалық шкаласының салыстырмалы миноры, C, E♭, F, G, B♭ ноталарынан тұрады. A минорлық пентатоникасы, C пентатоникасының салыстырмалы миноры, A, C, D, E, G ноталарынан басталатын C мажорлық пентатоникасымен бірдей ноталардан құралған. Бұл минорлық пентатоникада A минорлық үш дыбыстың барлық үш нотасы бар. Гитардың стандарттық қосылуы (түрі) E минорлық пентатоникалық шкаласының ноталарын пайдаланады: E–A–D–G–B–E, бұл оның халық музыкасында жиі кездесуіне себеп болады.

Жапондық масштаб

Жапондық режим фригиялық режимге негізделген, бірақ 1, 3, 4, 5 және 7 дыбықтық сатылардың орнына 1, 2, 4, 5 және 6 дыбықтық сатыларды қолданады.

Басқа

Көптеген мәдениеттердің пентатоникалық шкалаларына нақты жиілік пропорцияларын тағайындау қиын, себебі құлақтандыру өзгеруі мүмкін. Мысалы, Ява мен Балидің слендро анемитоникалық шкаласы мен түрлері шамамен теңдетілген бес ноталық шкалаға жақын делінеді, бірақ олардың құлақтандырулары гамеланнан гамеланға айтарлықтай өзгереді. Композитор Лу Харрисон тарихи үлгілерге негізделген жаңа пентатоникалық шкалалардың соңғы жақтаушылары мен дамытушыларының бірі болды. Харрисон мен Уильям Колвиг гамелан Си Беттидің слендро шкаласын 16:19:21:24:28 (1/1–19/16–21/16–3/2–7/4) гармониясына келтірді. Олар Миллс гамеланы интервалдары 8:7–7:6–9:8–8:7–7:6 (1/1–8/7–4/3–3/2–12/7–2/1 = 42:48:56:63:72) болатындай етіп құлақтандырды.

Пентатоникалық музыкалық дәстүрлер

thumb Yo scaleFile:Yo scale on D. mid Мажорлық пентатоникалық шкала – Қытай және Моңғолия музыкасының, сондай-ақ көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия музыкалық дәстүрлерінің, мысалы Карен халқының және Ассамның жергілікті этностық топтарының негізгі шкаласы болып табылады. Пентатоникалық шкала, гептатоникалық шкала көбірек қолданылатын Батыс елдерінен өзгеше, көптеген Шығыс елдерінде басым. Жапондық шакухачи флейтасының бес тесігімен шығарылатын негізгі дыбыстар (мери немесе кари техникаларынсыз) минорлық пентатоникалық шкала құрайды. Жапондық шомьо буддалық әндері мен гагаку императорлық сарай музыкасында қолданылатын йо шкаласы – төменде көрсетілген анемитоникалық пентатоникалық шкала, ол мажорлық пентатоникалық шкаланың төртінші лады болып табылады.

Сомали

Сомали музыкасы ерекше модальдық жүйені қолданады, ол пентатоникалық және кейбір ноталар арасындағы айқын үлкен интервалдармен сипатталады. Сомали мәдениеті мен дәстүрінің көптеген басқа да жайттары сияқты, музыка мен өлеңдердің талғамы Эфиопия, Эритрея, Джибути және Суданға жақын елдердегі талғаммен тығыз байланысты.

Шотландия тілі

Шотланд музыкасында пентатоникалық шкала өте көп кездеседі. Сеумас МакНилл Ұлы таулы аймақтық сыбызғы шкаласының үлкейтілген төртінші және кішірейтілген жетінші интервалдары "тоғыз нотадан мүмкіндігінше көп пентатоникалық шкалалар жасауға арналған құрылғы" екенін айтады (дегенмен бұл екі ерекшелік бір шкаланың ішінде бірге болмайды). Родерик Кэннон осы пентатоникалық шкалаларды және олардың Пиобайрхид пен жеңіл музыкада қолданылуын толыққанды түсіндіреді. Ол ирландтық дәстүрлі музыкасында да, толығымен немесе дерлік толығымен қолданылады. Минорлық пентатоникалық шкала Аппалачи халық музыкасында пайдаланылады. Блэкфут музыкасында көбінесе анемитоникалық тетратоникалық немесе пентатоникалық шкалалар қолданылады.

Басқа

АҚШ әскери каденсалары немесе жодалар, сарбаздардың марш жасай немесе жүгіріп бара жатқанда бірқадамды болуын қамтамасыз етеді және көбінесе пентатоникалық шкалаларды қолданады. Гимндер және басқа да діни музыка кейде пентатоникалық шкала қолданады; мысалы, діни музыкадағы ең танымал туындылардың бірі – «Amazing Grace» гимнінің мелодиясы. Көбінесе қолданылатын пентатоникалық мажор және минор шкалалары (C D E G A және C E F G B, сәйкесінше) модальды композиция жасауда тиімді, себебі екі шкала да мелодияның тиісті мажор (Ион, Лидия, Миксолидия) және минор (Эол, Фригия, Дориан) ладтары арасында (Локрий лады ескерілмейді) модальды беймәлімдікке мүмкіндік береді. Дегенмен, модальды немесе модальды емес шығарма жазуда пентатоникалық мелодияның гармониясы міндетті түрде тек пентатоникалық дыбыстардан ғана құрылуы керек емес. Көптеген Туарег әндері пентатоникалық, Сахель және Судан аймақтарындағы басқа да музыка сияқты.

Білім берудегі рөлі

Пентатоникалық шкала музыка білімінде, әсіресе Орф, Кодалий және Вальдорф әдістемелерінде бастауыш деңгейде маңызды рөл атқарады. Орф жүйесі балаларда импровизация арқылы шығармашылықты дамытуға баса мән береді, көбінесе пентатоникалық шкала қолдану арқылы. Орф аспаптары, мысалы, ксилофондар, қоңыраулар және басқа металлофондар ағаш, металл тақталар немесе қоңыраулардан тұрады, мұғалім оларды алып тастап, тек Карл Орф балалардың туа біткен тоналдығы деп санаған пентатоникалық шкалаға сәйкес келетін тақталарды қалдырады. Балалар осы тақталарды пайдаланып импровизациялауды бастайды, ал уақыт өте келе мұғалім қалауынша қосымша тақталар қосылып, толық диатоникалық шкала қолданылады. Орф пентатоникалық шкаланы осындай жаста қолдану әр баланың дамуына сәйкес келеді деп сенді, себебі шкаланың ерекшелігі баланың нақты гармониялық қателіктер жасауына мүмкіндік бермейді. Вальдорф білімінде пентатоникалық музыка жас балаларға қарапайымдылығы және еркін өзін-өзі білдіру мүмкіндігімен байланысты қолайлы деп есептеледі. Бесінші интервалға негізделген пентатоникалық музыка көбінесе балалар шағында ойналады және айтылады; балалар мектептегі алғашқы жылдары кішірек интервалдарға баса назар аударылады. Шамамен тоғыз жасқа келгенде музыка алты тондық шкаламен халық музыкасына, содан кейін қазіргі диатоникалық шкалаларға көшеді, балалардың музыкалық тәжірибесіндегі дамуын көрсету мақсатымен. Қолданылатын пентатоникалық аспаптарға лира, пентатоникалық флейталар және тондық тақталар жатады; Вальдорф оқу бағдарламасы үшін арнайы аспаптар жобаланып, жасалды.