Кіріспе

Кез келген талапқа шешім табу процесі, белгілі бір жағдайға қарай жасалатын әдіс.

Импровизация, көбінесе импровизация деп қысқартылады, бұл алдын ала жоспарланбаған нәрсені, қолда бар нәрсені пайдаланып жасау немесе орындау ісі. Сөздің өзі латын тіліндегі "improvisus" сөзінен шыққан, ол сөзбе-сөз "көзделмеген" дегенді білдіреді, бірақ ол ескі француз тіліндегі "emprouer" және ағылшын тіліндегі "improve" – жақсарту сөздерімен де байланысты. Импровизация – өте спонтанды, нақты немесе сценарий бойынша дайындалмаған өнер орындалысы. Импровизация дағдыларын барлық көркемдік, ғылыми, физикалық, танымдық, академиялық және академиялық емес салалардағы әртүрлі қабілеттерге қолдануға болады; қолданбалы импровизацияға қараңыз.

Біліктілік пен техника

Импровизация дағдылары әртүрлі қабілеттерге немесе коммуникация мен өрнек берудің түрлеріне барлық көркемдік, ғылыми, физикалық, когнитивтік, академиялық және академиялық емес салаларда қолданылуы мүмкін. Мысалы, импровизация музыка, би, тамақ дайындау, сөз сөйлеу, сату, жеке немесе романтикалық қарым-қатынастар, спорт, гүлдерді безендіру, жекпе-жек өнері, психотерапия және тағы да көптеген салаларда маңызды үлес қоса алады. Импровизация техникалары сахналық өнер немесе ойын-сауық саласында кеңінен қолданылады, мысалы, музыка, театр және би. "Экстэмпоризация" немесе "ad lib" импровизациялаумен шамалас ұғым. Импровизацияны сипаттау үшін "құлақпен ойнау", "келгенін қабылдау", және "жол жүріп ойлап табу" сияқты әдеттегі тілде қолданылатын сөздер бар. Жабырқаудың өзі де көп импровизацияны қажет етеді, себебі сана өз ойын жеткізеді және сөздер, дыбыстар мен қимылдар арқылы дайындықсыз айтылатын сөздерді құрайды, бұл ойлау процесін одан әрі дамытады (орындаушы тыңдаушы ретінде), белгілі бір элементтер жиынтығы немесе репертуары бар бірден туындаған шығармаға ұқсас толыққанды процесс құрайды. Егер импровизация уақытша мәселені шешу үшін жасалса, ал "дұрыс" шешім сол кезде қол жетімді болмаса, оны "уақытша шешім" деп атауға болады. Бұл инженерлік салаға да қатысты. Кез келген ұйымда қолданылатын тағы бір импровизациялық, топтық мәселелерді шешу әдісі – бұл идеялардың шабуылы, онда топ мүшесінің кез келген идеясын, оның іс жүзіндегі пайдалылығына қарамастан, айтуға рұқсат етіледі және ынталандырылады. Барлық импровизация сияқты, идеялардың шабуылы процесі қатысушылардың санасын жаңа, күтпеген және мүмкін пайдалы идеяларға ашады. Бұл туралы жиі қолданылатын термин – "қалыптан тыс ойлау".

Сахналық өнер

Импровизацияны "дағдысыз" немесе "ойдан туған" кенеттен ойлап табудың, шабыт ретінде ойға, денеге және рухқа келетін спонтандық сәттері деп қарастыруға болады. Виола Сполин импровизациялық актерлік шеберлікті оқыту әдісі ретінде театрлық ойындарды жасады. Оның ұлы Пол Силлз Сполиннің әдістерін қолданып, Чикагодағы "Екінші қала" театрын – АҚШ-тағы алғашқы толығымен импровизациялық театр компаниясын оқытып, импровизациялық театрды немесе IMPROV-ты танымал етті. Дегенмен, кез келген өмір немесе өнер саласында импровизация, егер ол шығармашылықты ынталандыру тәсілі ретінде қолданылса, жиірек кездеседі. Бұл тәжірибеге интуицияны пайдалануды үйрену, сондай-ақ импровизация жасайтын саланың қажетті дағдыларын және ескеретін мәселелерін техникалық тұрғыдан түсіну кіреді. Бұл жеке адам немесе топ әрекет еткенде, билегенде, ән айтқанда, музыкалық аспаптарда ойнағанда, сөйлескенде, көркем туынды жасағанда, мәселелерді шешкенде немесе бірден және қоршаған орта мен ішкі сезімдердің ықпалына жауап ретінде әрекет еткенде болуы мүмкін. Мұның нәтижесінде жаңа ойлау үлгілері, жаңа тәжірибелер, жаңа құрылымдар немесе символдар және/немесе әрекет етудің жаңа тәсілдері тууы мүмкін. Импровизация бастапқыда теледидардағы драмалық бағдарламаларда сирек қолданылған. Бірақ, "Морк пен Минди" комедиясы – оның ерекше мысалы, онда Робин Уильямсқа әрбір эпизодта еркін өнер көрсетуге мүмкіндік берілген белгілі бір бөлімдер бөлінді.

Музыка

Музыкалық импровизация әдетте алдын ала дайындықсыз немесе нота жазылмай, музыканы спонтанды түрде орындау деп анықталады. Басқаша айтқанда, импровизация өнері – музыканы "қалпынан" шығару болып түсіндіріледі. Чарльз Лимб функционалдық магниттік-резонанстық бейнелеуді қолданып, эксперименттер жүргізді, олар музыкалық импровизация кезінде мидың қызметін көрсетті. Лимб медиалды префронталды қабықшадағы белсенділіктің жоғарылағанын анықтады, бұл өзіндік өркендеумен байланысты аймақ. Сонымен қатар, өзін-өзі бақылаумен байланысты аймақ болып табылатын латеральды префронталды қабықшаның белсенділігі төмендеді. Осы белсенділіктегі өзгеріс, адамдардың тәуекелге баруы мен импровизациялауына кедеріс келтіретін тежелімдерді азайтады деп саналады. Импровизация жеке орындау түрінде немесе басқа музыканттармен өзара байланыста, ансамбльде орындалуы мүмкін. Жақсы орындалғанда, ол көбінесе көрермендерден қуанышқа толы эмоционалдық жауаптар тудырады. Белгілі импровизациялық пианисттердің бірі – Франц Лист. Листтің импровизациясының бастауы, бір тақырыпқа вариациялар ойнаудың ертерек дәстүрінде жатыр, оны Иоганн Себастьян Бах, Вольфганг Амадей Моцарт және Людвиг ван Бетховен жетілдіріп, көркемдік деңгейге көтерді. Қазіргі заманғы көрнекті импровизациялық музыканттардың қатарында – әлемдік аренада көптеген импровизациялық концерттер берген джаз пианисті және көп құралды орындаушы Кит Джаррет; Чикагодағы «Екінші қала» театрының музыкалық директоры, АҚШ-тағы тұрақты импровизациялық театр труппасы, сондай-ақ Сан-Францискодағы «Комитет» театрының музыкалық директоры болған Уильям Аллаудин Матье; импровизациялық гитарист және «Импровизация: Оның табиғаты мен практикасы» кітабының авторы Дерек Бейли; британдық саксофоншы Эван Паркер; әйгілі пианиношылар Фред ван Хоув (Бельгия) және Миша Менгельберг (Нидерланды), сондай-ақ жақында төртінші тонмен бөлінген екі пианомен импровизациялайтын бельгиялық Сеппе Габриелер бар. Импровизациялық фристайл рэп рэперлердің шығармашылық процесінің маңызды бөлігі болып табылады, одан әрі жазбаларға шығаруға лайықты «дайын өнім» ретінде, рухани оқиға ретінде, батл-рэптегі сөздік айқас құралы ретінде немесе жай ғана көңіл көтеру үшін қолданылады. Бұрын айтқанымыздай, зерттеулер импровизация музыкантқа осы орындау кезінде санасындағы бақылау сүзгілерін босатуға мүмкіндік береді деп жорамалдайды. Ол көбінесе афроамерикандық «The Dozens» ойынындағыдай, қорлауларды және джаз импровизациясында естілетін күрделі ырғақты және кейде мелодиялық формаларды қамтиды. Немые фильмдер музыкасы саласында сыншылар, ғалымдар және көрермендер ерекше деп мойындаған музыканттардың саны аз, олардың қатарында Нил Брэнд, Джон Суини және Италиядағы Порденоне немді фильмдер фестивалінде өнер көрсететін басқа да музыканттар бар. Олардың орындауы сүйемелдейтін фильмдердің стилі мен қарқынына сәйкес келуі керек, сонымен қатар музыкалық стильдердің кең спектрін білу және кейде үш сағаттан астам уақытқа созылатын фильмдерге үзіліссіз ойнауға төзімділік қажет.

Театр

Импровизация – театрда сценарий дайындықсыз, жазбаша диалогсыз және көбінесе алдын ала жоспарланбаған актерлік ойын. Бұл әдіс театр тарихында түрлі мақсаттар үшін қолданылып келген.

Комедиялық

Импровизациялық комедия – бүкіл әлемде орындалатын театр өнері және тарихы бойында дамып, тоқталып отыратын мәртебеге ие. Әлемдегі ең танымал импровизация театрлары мен оқу орталықтарына мыналар жатады: Чикаго мен Лос-Анджелестегі i.O. (бұрынғы ImprovOlympic), Чикаго мен Торонтодағы «Екінші қала», Чикагодағы «Ойыншылар шеберханасы», Сан-Диегодағы Ұлттық комедия театры, Нью-Йорк пен Феникстегі Upright Citizens Brigade, «Халықтың импровизациялық театры», Нью-Йорктегі «Магнит театры», Лос-Анджелестегі «The Groundlings», Сан-Францискодағы BATS Improv (Bay Area Theatre Sports), Сиэтлдегі «Wing It Productions», Филадельфиядағы «Philly Improv Theater», Миннеаполистегі «Brave New Workshop», Милуокидегі «ComedySportz», Калгаридегі «Theatresports» және Копенгагендегі «Improv Comedy Copenhagen». Сонымен қатар, көптеген танымал университет импровизациялық командалары бар, олардың ішінде Флорида университетінің «Theatre Strike Force», Остиндегі Техас университетінің «Gigglepants» және Мэриленд университетінің «Erasable Inc.» командалары бар. Импровизация университеттерде өз үйін тапты. «Екінші қаланың» бастауы 1950 жылдары Чикаго университетінің театр бағдарламаларының бір бөлімі болған «Compass Players» тобынан өркендеді. Кейіннен, импровизация өнер түрі ретінде қалыптасқаннан кейін, 1980 жылдары колледж кампустарында импровизациялық топтар пайда бола бастады, онда көрермендерді табу оңай болды және командалар жиі өнер көрсете алды. Қазір импровизациялық топ – колледждің сабақтан тыс шараларының маңызды бөлігі болып табылады. Импровизация саласындағы көрнекті пионерлер, комедиялық немесе басқа да салалардағы, Майк Майерс, Нил Мулларки, Пол Мертон, Стивен Фрай, Джон Сешнс, Джози Лоуренс, Виола Сполин, Пол Силс, Дэвид Шепард, Дель Клоуз, Жозефина Форсберг, Гэри Остин, Мартин де Маат және Кит Джонстон есімдерін атауға болады. Белгілі орындаушылар: Пол Мертон, Стивен Колберт, Стив Карелл, Билл Мюррей, Гарольд Рамис, Роберт Таунсенд, Колин Мокри, Райан Стайлз, Росс Нобл, Эдди Иззард, Тони Слаттери, Майк МакШейн, Санди Токсвиг, Уэйн Брейди, Джонатан Винтерс, Т. Дж. Джагодовски, Робин Уильямс, Конан О'Брайен және Дэвид Паскези.

Билеу

Би импровизациясы хореографиялық құрал ретінде: Импровизация би композициясында хореографиялық құрал ретінде пайдаланылады. Қозғалыс кезінде форма, кеңістік, уақыт және энергия тұжырымдарын шектеусіз немесе саналық ойлаусыз зерттеу арқылы ерекше және жаңашыл қозғалыс дизайнын, кеңістіктік құрылымды, динамиканы және күтпеген ырғақтарды жасауға болады. Шектеусіз импровизация хореографқа өзінің ең терең шығармашылық әлеуетімен байланысуға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде жаңа өнертабысқа жол ашады. Бұл саналық шектеу музыкалық импровизациядағы Лимб сипаттаған шектеуге ұқсас, оны жоғарыдағы музыка бөлімінен табуға болады. Контактілік импровизация: 1973 жылы пайда болған және бүкіл әлемде қолданылатын форма. Контактілік импровизация 1970 жылдары Стив Пакстонның қозғалыс зерттеулерінен туындады және Джадсон би театрының үздіксіз ізденісі арқылы дамыды. Бұл би түрі салмақты бөлісуге, серіктестікке, салмақпен ойнауға, бос кеңістікті зерттеуге және күтпеген нәтижелерге негізделген.

Мүсіндік

Мүсіндік көбінесе таңдалған материалдан соңғы жұмысты жасау үшін кішкентай модельді немесе макетті үлкейтуге сүйенеді. Егер материал балшық сияқты пластикалық болса, алдын ала белгіленген жобаны іске асыру үшін жұмыс құрылымы немесе арматура жасалуы жиі қажет болады. Алан Торнхиллдің балшықпен жұмыс істеу әдісі макеттен бас тартады, оны шығармашылықты басаңдатады деп санайды. Арматураның шектеулері болмағанда, элементтердің балшық матрицасы танылатын формалар пайда бола бастағанда, жұмысты бұру арқылы оларды толығымен елеуге мүмкіндік береді, бұл шексіз мүмкіндіктер мен күтпеген нәрсенің кейінірек күштірек пайда болуына жағдай жасайды. Қосу және алып тастаудан таза азайтуға көшу, жұмысты бұрудың архитектуралық аспектілері жеңілдесе де, тым анық деп есептелген формаларды қабылдамау арқылы материалды одан әрі алып тастау ештеңеге соқтыруы мүмкін. Бұрынғы оқушысы Джон Эдгар Торнхиллдің әдісін тас пен ағашқа тікелей қашаудың шығармашылық кеңейтімі ретінде пайдаланады.

Фильм

Режиссер Майк Ли өзінің фильмдері үшін кейіпкерлер мен сюжеттік желілерді құру мақсатында бірнеше апта бойы дамытылатын ұзақ импровизацияны пайдаланады. Ол нәрселер қалай дамитынын болжайтын эскиздік идеялармен бастайды, бірақ актерлерге олардың тағдырын толыққанды ашпайды. Актерлер олардың тағдыры біртіндеп ашыла келе, оған реакция жасайды, соның ішінде кейін экранда көрсетілмейтін өмірлерінің маңызды жақтарын да ойнайды. Фильмнің түсірілімі импровизация кезеңінде жазылған диалогтар мен іс-әрекеттерге сүйенеді.

Жазу

Импровизациялық жазу – жазушыға белгілі бір уақыт лимиті, сөз лимиті, нақты тақырып немесе не жазуға болатынына қатысты ережелер сияқты шектеулер қоятын жаттығу. Бұл жазушыны ой ағынымен жұмыс істеуге және өзінің жазған туындысын бағалаусыз жазуға итермелейді. Бұл техника әртүрлі себептермен қолданылады, мысалы, жазушылық дағдарыстың алдын алу, шығармашылықты арттыру, жазу сезімін күшейту және жазудағы икемділікті жоғарылату. Кейбір импровизациялық жазулар бірлескен жұмыс түрінде болып, дадаизмге ұқсас бірлескен көркем шығармаға бағытталған. Бұл түрлі формада кездеседі, мысалы, жазушылар тобына бір дәптерді айналып беру, әрқайсысы бір-бір сөйлем жазудан бастап, OtherSpace сияқты бірлесіп роман жазуға арналған бағдарламалық ортаға дейін.

Инженерлік

Инженерлік импровизация – қолдағы құралдар мен материалдарды пайдаланып мәселені шешу. Мұндай импровизацияның мысалы ретінде «Аполлон-13» ғарыш сапары кезінде қолда бар материалдармен көмірқышқыл газын тазартатын құрылғыларды қайта жасау, немесе бұранданы бұру үшін бұрандалайтын аспаптың орнына пышақты қолдану жатады. Инженерлік импровизация төтенше жағдайлар, эмбарго, өнімнің ескіруі, өндірушінің қолдауын жоғалту, немесе жақсырақ шешімге жеткілікті қаржының болмауы сияқты себептермен қажет болуы мүмкін. Африканың кейбір аймандарының автокөлік жүргізушілері өндіруші бекіткен қосалқы бөлшектерді алу мүмкін болмаған жағдайларда, өздеріне қажетті шешімдерді табады. «МакГайвер» атты танымал телебағдарламадағы кейіпкер күнделікті қолданыстағы заттардан, швейцариялық армия пышағы мен таспадан жасалған құрылғылардың көмегімен кез келген мәселені шеше білетін еді.