Кіріспе
Аденозин (A символы) – табиғатта әртүрлі туындылар түрінде кең таралған органикалық қосылыс. Молекуласы β N9 гликозидтік байланыс арқылы рибозаға жалғанған адениннен тұрады. Аденозин – РНҚ-ның төрт нуклеозид құрылыс бөлігінің бірі (оның туындысы дезоксиаденозин – ДНҚ-ның құрылыс бөлігі), ол Жердегі барлық тіршілік үшін өте маңызды. Оның туындылары энергия тасымалдаушылар – аденозин моно-, ди- және трифосфаттар, сондай-ақ AMP/ADP/ATP деп аталады. Циклді аденозин монофосфаты (cAMP) сигналдарды жіберуде маңызды рөл атқарады. Аденозин кейбір жүрек аритмияларын емдеу үшін тамырға егілетін дәрі ретінде қолданылады. Аденозил (Ado немесе 5' dAdo деп қысқартылады) – 5′ гидрокси (OH) тобын жою арқылы түзілетін химиялық топ. Ол аденозилкобаламинде (В12 витаминінің белсенді түрі) және радикалды SAM ферменттерінде радикал ретінде кездеседі.
Adenosine (symbol A) is an organic compound that occurs widely in nature in the form of diverse derivatives. The molecule consists of an adenine attached to a ribose via a β N9 glycosidic bond. Adenosine is one of the four nucleoside building blocks of RNA (and its derivative deoxyadenosine is a building block of DNA), which are essential for all life on Earth. Its derivatives include the energy carriers adenosine mono , di , and triphosphate, also known as AMP/ADP/ATP. Cyclic adenosine monophosphate (cAMP) is pervasive in signal transduction. Adenosine is used as an intravenous medication for some cardiac arrhythmias. Adenosyl (abbreviated Ado or 5' dAdo) is the chemical group formed by removal of the 5′ hydroxy (OH) group. It is found in adenosylcobalamin (an active form of vitamin B12) and as a radical in the radical SAM enzymes.
Суправентрикулярлық тахикардия
Супервентрикулярлық тахикардия (СВТ) бар адамдарда аденозин ырғақты анықтауға және қалыпқа келтіруге көмектеседі. Кейбір СВТ түрлерін аденозинмен тоқтатуға болады. Бұл рециркуляция үшін AV түйіні қажет болатын кез келген рециркуляциялық аритмияны қамтиды, мысалы, AV рециркуляциялық тахикардиясы (AVRT) және AV түйіндік рециркуляциялық тахикардиясы (AVNRT). Сонымен қатар, кейде атриальдық тахикардияны да аденозинмен тоқтату мүмкін. Жүректің шапшаң ырғақтары, егер олар тек қана алтындарда (мысалы, алтындардың дірілі және қабынуы) немесе қарыншаларда (мысалы, мономорфты қарыншалық тахикардия) болса және рециркуляциялық тізбектің бір бөлігі ретінде AV түйініне қатыспаса, әдетте аденозинмен өзгертілмейді. Дегенмен, мұндай жағдайларда аденозинмен қарыншалық жауап жылдамдығы уақытша баяулайды.
Ядролық стресс сынағы
Аденозин, жүрек бұлшық етінің қанмен қамтамасыз етілуін бағалау үшін таллий (TI 201) немесе техноций (Tc99m) миокардтық перфузиялық сцинтиграфиясы (ядролық стресс-тест) кезінде, физикалық жүктемеге шыдамаған науқастарда қосымша қолданылады.
Дозалау
Супервентрикулярлық тахикардияны (СВТ) бағалау немесе емдеу үшін берілген кезде бастапқы доза 6 мг-дан 12 мг-ға дейін, стандартты нұсқауларға немесе дәрігердің қалауына байланысты, жылдам парентеральді инфузия ретінде беріледі. Аденозиннің өте қысқа жартылай ыдырау кезеңі болғандықтан, IV желісі мүмкіндігінше жүрекке жақын орналастырылады, мысалы, иық қуысынан. IV инъекциясынан кейін көбінесе 10–20 мл физиологиялық сарысумен шаю жасалады. Егер бұл әсер етпесе (яғни, уақытша AV блокадасының белгілері байқалмаса), бірінші дозадан кейін 1–2 минуттан соң 12 мг дозасын беруге болады. Артерияларды кеңейту үшін, мысалы, «стресс-тест» кезінде, дозасы әдетте 0,14 мг/кг/мин құрайды және протоколға сәйкес 4 немесе 6 минут бойы беріледі. Теофиллин қабылдап жатқан пациенттерде ұсынылатын дозаны арттыруға болады, себебі метилксантиндер аденозиннің рецепторлармен байланысуын бөгеуі мүмкін. Дипиридамол (Персантин) және диазепам (Валиум) қабылдап жатқан пациенттерде дозаны көбінесе азайтады, өйткені аденозин осы препараттардың әсерін күшейтеді. Сондай-ақ, жүрек жеткіліксіздігі, миокард инфарктісі, шок, гипоксия және/немесе созылмалы бауыр ауруы немесе созылмалы бүйрек ауруы бар пациенттерде, сондай-ақ қарт пациенттерде ұсынылатын доза жартысына дейін төмендетіледі.
Дәрілік өзара әсерлесулер
Дипиридамол аденозиннің әсерін күшейтеді, сондықтан төмен дозаларды қолдану қажет. Метилксантиндер (мысалы, кофедегі кофеин, шайдағы теофиллин немесе шоколадтағы теобромин) пурин құрылымына ие және аденозинмен бірдей рецепторларға байланысады. Метилксантиндер аденозиннің бәсекелес антагонисттері болып табылады және оның фармакологиялық әсерін әлсіретеді. Көп мөлшерде метилксантиндер қабылдаған адамдарға аденозиннің дозасын арттыру қажет болуы мүмкін. Кофеин аденозиннің А1 рецепторына байланысуын бұғаттап, нейротрансмиттер ацетилхолиннің бөлінуін күшейтеді. Кофеин сондай-ақ фосфодиэстеразаны селективті емес тежеу арқылы циклдық АМФ деңгейін арттырады. "Кофеиннің үш өлшемді құрылымы аденозинге ұқсас", осылайша оған рецепторларға байланысып, оларды бұғаттауға мүмкіндік береді.
Фармакологиялық әсерлері
Аденозин – көптеген физиологиялық процестерді реттейтін эндогенді пурин нуклеозиді. Аденозин арқылы жасушалық сигнал беру аденозин рецепторларының төрт белгілі субтипі (A1, A2A, A2B және A3) арқылы жүзеге асады. Қалыпты жасушаларда аденозиннің концентрациясы шамамен 300 нМ құрайды; алайда, жасуша зақымдануына (мысалы, қабынулы немесе ишемиялық тіндерде) жауап ретінде бұл концентрациялар тез жоғарылайды (600–1200 нМ). Осылайша, стресс немесе жарақаттану жағдайында аденозиннің функциясы негізінен цитопротекция болып табылады, ол гипоксия, ишемия және ұстап алу белсенділігі кезінде тіндердің зақымдануын алдын алады. A2A рецепторларын белсендіру жалпы алғанда қабынуға қарсы деп жіктелетін реакциялар жиынтығын тудырады. Аденозиннің ферменттік өндірісі қабынуға қарсы немесе иммуносупрессивті болуы мүмкін.
Аденозин рецепторлары
Аденозин рецепторларының барлық субтиптері (A1, A2A, A2B және A3) G протеинімен байланысқан рецепторлар болып табылады. Рецепторлардың төрт субтипі аденолат циклаза активтілігін стимуляциялау немесе тежеу қабілетіне сәйкес жіктеледі. A1 рецепторлары Gi/o-мен байланысып, cAMP деңгейін төмендетеді, ал A2 аденозин рецепторлары Gs-пен байланысып, аденолат циклаза активтілігін стимуляциялайды. Сонымен қатар, A1 рецепторлары Go-мен де байланысады, бұл Ca2+ өткізгіштігін аденозиннің тежеуіне себеп болады, ал A2B және A3 рецепторлары Gq-мен байланысып, фосфолипаза активтілігін стимуляциялайды. Корнелл университетінің зерттеушілері аденозин рецепторларының қан-миық бөгетін (ҚМБ) ашуда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Аденозинмен емделген тышқандарда амилоидты плактарға қарсы антиденелердің және Паркинсон ауруы, Альцгеймер, қөп склероз және орталық нерв жүйесінің ісіктерімен байланысты продәрмектердің ҚМБ арқылы көлігі артып, байқалды.
Грелин/өсу гормоны секретагогының рецепторы
Аденозин – грелин/өсу гормоны секретогагы рецепторларының эндогендік агонисті. Дегенмен, ол апетитті арттырса да, бұл рецептордың басқа агонисттерінен өзгеше, аденозин өсу гормонының секрециясын және оның плазмалық деңгейін арттыра алмайды. Сонымен қатар, ол артерия қабырғаларының ішіндегі тегіс бұлшық еттерінің эндотелийге тәуелді босаңсуына себеп болады. Бұл артериялардың «қалыпты» сегменттерінің кеңеюіне алып келеді, яғни эндотелий атеросклеротикалық тақталармен туника медиадан бөлінбеген жерлерде. Бұл қасиет дәрігерлерге аденозинды коронарлық артериялардағы бітелуді анықтау үшін пайдалануға мүмкіндік береді, арқасында қалыпты және бұзылған сегменттер арасындағы айырмашылық күшейеді. Аденозин енгізу коронарлық артерияларға қан ағынын да азайтады. Аденозин енгізілген кезде басқа коронарлық артериялар кеңейеді, бірақ бітелуден кейінгі сегмент қазірдің өзінде максималды түрде кеңейген болады, бұл «коронарлық ұрлау» деп аталатын процесс. Бұл ишемиялық тіндерге қанның жеткізілуін азайтады, нәтижесінде ерекше кеуде қысылысы пайда болады.
Метаболизм
Екінші хабаршы ретінде қолданылатын аденозин, аденозин монофосфаты (AMP) арқылы жаңа пурин биосинтезінің нәтижесі болуы мүмкін, бірақ басқа да жолдар бар болуы мүмкін. Аденозин қан айналымына енген кезде, қызыл қан жасушаларында және қан тамырлары қабырғасында болатын аденозин деаминаза ферментімен ыдырайды. Аденозин нуклеозидтік тасымалдаушының тежегіші – дипиридамол, аденозиннің қан ағынында жиналуына жағдай жасайды. Бұл коронарлық қантамырлардың кеңеюіне әкеледі. Аденозин деаминазаның жетіспеушілігі иммуножеткіліксіздіктің белгілі бір себебі болып табылады.
Вирустар
Аденозиннің аналогы NITD008 денге вирусының рекомбинантты РНК-ге тәуелді РНК полимеразасын РНК тізбегінің синтезін тоқтату арқылы тікелей тежеуге қабілетті екені хабарланды. Бұл өзара әрекеттесу вирустың ең жоғары қандағы концентрациясын және цитокиндердің артуын басады, сондай-ақ жұқтырған жануарларда өлімнің алдын алады, бұл осы флавивирусқа қарсы жаңа емдеу әдісін қолдану мүмкіндігін ұсынады. 7-деаза аденозин аналогы гепатит С вирусының көбеюін тежейтіні көрсетілген. BCX4430 Эбола және Марбург вирустарына қарсы қорғаныс қамтамасыз етеді. Мұндай аденозин аналогтары клиникалық жағдайда қолдануға ыңғайлы, себебі оларды ауыз жолымен қабылдауға болады.
Қалтыратқыштық қасиеттері
Аденозин A2A рецепторларында қабынуға қарсы зат деп саналады. Диабетке шалдыққан адамдардағы аяқ жараларын аденозинмен жергілікті емдеу зертхана жануарларында тіндердің жаңаруын және қайта құрылуын күрт арттырады. Адамдарда жараның жазылуындағы кемшіліктерді және қант диабетін емдеу үшін аденозиннің жергілікті қолданылуы қазіргі кезде клиникалық зерттеулерден өтуде. Метотрексаттың қабынуға қарсы әсері аденозиннің бөлінуін күшейту нәтижесі болуы мүмкін.
Орталық жүйке жүйесі
Жалпы, аденозин орталық нерв жүйесінде (ОНЖ) тежегіш әсер етеді. Кофеиннің күштілендіру әсері негізінен (бірақ толығымен емес) аденозин рецепторларын бөгеу қабілетіне байланысты, соның салдарынан ОНЖ-дегі аденозиннің тежегіш тонусы төмендейді. Аденозин белсенділігінің төмендеуі дофамин және глутамат нейротрансмиттерлерінің белсенділігінің жоғарылауына алып келеді. Эксперименттік деректер аденозин мен аденозин агонистері аденозин A2A рецепторының қатысуымен Trk рецепторларының фосфорилирленуін қоздыра алатынын көрсетеді.
Шаш
Аденозин шашы сиреген адамдардың шашын қалыңдатуға көмектеседі. 2013 жылғы зерттеу ерлердегі андрогендік алопециясы бар науқастарда аденозиннің жергілікті қолданылуын миноксидилмен салыстырды, нәтижесінде оның миноксидилмен бірдей тиімді екені анықталды (жалпы емдеу нәтижелері бойынша), бірақ пациенттер "шаш түсіп кетуін жылдам тоқтату және жаңа өскен шаштың көрінуі" арқасында одан көбірек қанағаттанды. (Зерттеу нәтижелерін нақтылау үшін қосымша сынақтар қажет).
Ұйқы
Аденозин – организмнің ұйқы-ояну циклын реттеудегі маңызды фактор. Ояу күйде аденозин деңгейі көтеріледі, ал ұйықтағанда төмендейді. Аденозин деңгейінің жоғарылауы ұйқының күшеюін сезінумен байланысты, бұл ұйқыға құштарлық немесе ұйқы қысымы деп те аталады. Ұйқысыздыққа қарсы когнитивтік-мінездік терапия (КБТ-I), ұйқысыздыққа қарсы ең тиімді емдеудің бірі саналады, ағзадағы аденозин деңгейін көтеру және реттеу үшін қысқа мерзімді ұйқыдан айыруды қолданады, соның арқасында ұзақ мерзімді тұрақты және сапалы ұйқыға қол жеткізуге болады. Каннабис құрамындағы дельта-9 тетрагидроканнабинолдың (ТГК) және эндоканнабиноид анандамидтың (АЭА) негізгі компоненттері базальды алдыңғы мидағы аденозин деңгейін арттыру арқылы егеуқұйрықтарда ұйқыны шақырады. Бұл компоненттер CB1 рецепторларының белсенділігі арқылы ұйқы циклында баяу толқынды ұйқының ұзақтығын айтарлықтай арттырады. Осы зерттеулер ұйқының нашарлауы мүмкін жағдайларда ұйқыны қалпына келтіру үшін канабиноидтарды емдік мақсатта қолдану мүмкіндігін көрсетеді.
Қан тамырларының кеңеюі
Сондай-ақ, қан тамырларын кеңейту арқылы түрлі органдарға қан ағынын реттеуде маңызды рөл атқарады.