Кіріспе

1850-ші жылдардағы "Қанды Канзас" кезеңінде Канзас халқымен біртегік аталатын болды.

"Джейхокер" және "қызыл аяқ" терминдері 1850-ші жылдардағы "Қанды Канзас" кезеңінде Канзас территориясында кеңінен танымал болды; оларды Америка Азаматтық соғысы кезінде еркін штаттың жақтастары болған әскери топтар қабылдады. Бұл топтар Миссуриден келген құлдық жақтастарымен жиі қақтығысқан партизандар еді, сол кезде Канзас территориясында олар "Шекара бандиттері" немесе "Жаяу шабуылшылар" деп аталды. Азамат соғысынан кейін "Джейхокер" сөзі Канзаста туған немесе Канзас штатының азаматы деген мағынада қолданылатын болды. Бүгінде бұл терминдің өзгеше түрі – "Джейхок" Канзаста туған адамды атау үшін лақап ретінде пайдаланылады.

Ерте кездегі қолданысы

Термин Бёрлетттің американизмдер сөздігінің (1848) алғашқы американдық басылымында кездеспейді, бірақ 1877 жылы төртінші жақсартылған және кеңейтілген басылымға АҚШ-тың батысындағы қарақшыл қарулы адамды атау үшін жарнамалық сөз ретінде енгізілді. Бұл термин 1849 жылы Иллинойс штатынан Калифорнияға жол тартқан, бірақ Өлім сахарасында қалып қойған көшпенділер тобының лақап аты ретінде қабылданғаны анықталды. 1858–59 жылдары "Jayhawking" сленгі ұғымы ұрлыққа синоним ретінде кеңінен қолданыла бастады. Мысалдар:

«Еф. Кепли – jayhawking жасаған адам». Қазір Форт-Скотта генерал Бланттың өзі сияқты адал түрде күн көріп жұмыс істеп жүрген адамдардың барлық малдары тәркіленді немесе jayhawked істелді, бұл үкіметке тиген пайда тұрғысынан бірдей нәрсе.

Миссури-Канзас шекаралық лексиконы

Термин 1858 жылы Канзас аумақтық кезеңінде Миссури мен Канзас шекарасының лексикасына енді. Бұл термин еркін штаттың мүддесін қорғайтын әскери топтарды сипаттау үшін қолданыла бастады. Канзас тарихының бір ерте нұсқасында Джейхокерлердің қысқаша сипаттамасы келтірілген: бастапқыда құлдыққа қарсы наразылықтарға қарсы қорғану үшін біріккен, бірақ ақырында тонаушылар мен кісі өлтірушілерге айналған олар Джейхокерлер деп аталды. Фермердің «Американизмдері, ескі және жаңа» (1889) еңбегінде бұл термин Канзастағы 1850-ші жылдардың аяғындағы құлдыққа қарсы күрескерлермен байланыстырылған. Аумақтық кезеңнің тарихшысы Г. Мурлин Уэлч Джейхокерлерді құлдыққа қарсы қорғану, «шекара руффиандарына» қарсы күрес, құлдықты жою, құлдыққа жақтас қоныс аударушыларды жерлерінен қуу, кек алу және/немесе тонау мен жеке пайда табу сияқты түрлі себептермен күресуге, өлтіруге және тонауға дайын адамдардың тобы деп сипаттады. «Қанды Канзас» дәуірі көбінесе 1856 жылдан басталды деп есептелсе де, Канзас дағдарысы кезінде «jayhawker» терминінің алғашқы құжатталған қолданылуы 1850-ші жылдардың соңында болды, осы кезде Канзастағы құлдық мәселесі еркін штаттың мүддесіне шешілген еді. Атаудың ең ерте айқасы 1855 жылы Канзасқа келген Август Бондидің өмірбаяндық еңбегінде кездеседі. Бонди 1857 жылдың желтоқсанында генерал Джеймс Лейннің әскеріне «Джейхокерлер» деп сөйлегенін айтты. Бұл терминге (Канзас қақтығыстарына қатысты) тағы бір ерте сілтеме Канзас газетшісі Джон Макрейндольдстің естеліктерінде келтірілген. Макрейндольдс бұл терминді «қауіпті бұзақыдан артық емес» деп сипатталған еркін штаттың жақтасы Пэт Девлинден алған. 1858 жылдың ортасында Макрейндольдс Девлинден ол жақында Осаватоми қаласына әкелген екі жақсы жылқыны қайдан алғанын сұрады. Девлин «оларды Ирландиядағы Jayhawk құсы құстарды аулайтындай алдым» деп жауап берді, ол былай түсіндірді: «Ирландияда Jayhawk деп аталатын құс қараңғыда ұшып, кішірек құстардың ұяларын іздейді және ұялардан жұмыртқаларды ғана емес, құстарды да жиі өлтіреді». Макрейндольдс Девлиннің жылқыларын Jayhawk олжа алғандай сатып алғанын түсінді және бұл терминді «Оңтүстік Канзас Herald» газетіндегі бағанындағы ағымдағы партизандық зорлық-зомбылық кезіндегі ұрлық жағдайын сипаттау үшін қолданды. Термин басқа газеттерге жылдам тарады, ал «Jayhawkers» еркін штаттың мүддесін қорғайтын жанжалшылар мен ұрыларды білдіретін атауға айналды.

Канзас одағы әскерлері

Jayhawker терминінің мағынасы Америка Азамат соғысының алғашқы жылында қалыптасты. Территориялық кезеңдегі jayhawker-лердің бірі Чарльз Дженнисонға Одақ армиясында қызмет ету үшін атты әскер полкін құруға рұқсат берілгенде, ол жарнамада бұл бөлімді "Тәуелсіз Канзас Джей Хокерлері" деп атады. Полк ресми түрде 7-ші Канзас ерікті атты әскер полкі деп аталды, бірақ ол халық арасында Дженнисонның Джей Хокерлері деп танылды. Осылайша, бұл термин Канзастан шыққан Одақ әскерлерімен байланысты болды. 1862 жылдың көктемінде полк Миссури-Канзас шекарасынан қуылғаннан кейін, Юка шайқасы мен Коринфтің екінші шайқасындағы Одақтың жеңісі сияқты бірнеше шайқастарға қатысты. Соғыстың соңында полк Канзасқа оралып, Миссури-Канзас майданындағы соңғы маңызды шайқастардың бірі – Майн-Крик шайқасында Одақтың жеңісіне үлес қосты. Jayhawker термині тек Дженнисон мен оның жасағына ғана емес, сонымен қатар Батыс Миссуридегі бейбіт тұрғындарға қарсы жазалау операцияларына қатысқан Канзас әскерлерінің барлығына қолданылды. Бұл операцияларда территориялық күреске тән тонау мен өртеу қайталанды, бірақ оның ауқымы едәуір кеңейді. Мысалы, "Jayhawkers" термині сенатор Джим Лейн мен оның Канзас бригадасын да қамтыды, олар соғыстың басындағы айларда Оскеола қаласын тонап, өртеп жіберді, бұған дейін Стерлинг Прайстің Миссури штатының гвардиясымен болған Dry Wood Creek шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін.

Батыс Миссуридегі Jayhawking

Jayhawking соғыстың алғашқы жылында Батыс Миссуридегі Одақтың әскери операцияларының маңызды бір бөлігі болды. Оскеоладан басқа, Миссуридің Мористоун, Папинсвилл, Батлер, Дейтон және Колумбус сияқты кішкентай қалалары мен көптеген ауылдық үйлерді Джеймс Лейн, Чарльз Р. Дженнисон, Дэниел Рид Энтони және Джеймс Монтгомери басқаратын Канзас әскерлері тонады. 1862 жылдың қысының ортасында жүздеген Миссури отбасы үйлерінен шығарылып, өртенді. 1862 жылдың 18 қаңтарында генерал-майор Генри Хэллек генерал Лоренцо Томасқа жолдаған хатында Дженнисон полкін "қарақшылар тобынан да жаман" деп сипаттады: «Олар шекараны кесіп өтіп, тонап, ұрлап, қарақылдап, қолы жеткеннің бәрін өртеп жібереді. Олар американдық сарбаздың атын және формасын түсіріп, жақсы Одақ адамын сепаратистер қатарына итеріп жібереді». Лейнге, Дженнисонға және Лейннің басқа офицерлеріне 1861–1862 жылдардағы jayhawking шабуылдарындағы рөлдері үшін ешқандай айып тағылмады, бірақ Одақ генералы Дэвид Х. Хантер Лейннің әскери рөлін шектеуге қол жеткізді, ал Канзас әскерлерінің 7-ші полкі сияқты бөлімдер соғыстың басқа театрларына жіберілді. Миссури–Канзас шекарасында «jayhawker» терминінің мағынасы туралы жағдайды одан әрі ушықтырған нәрсе – ол Мершалл Кливленд сияқты қарақшыларды сипаттауда қолданылуы болды. Кливленд Дженнисон полкінің капитаны болды, кейіннен ол jayhawking-ке көшті. Кливленд Одаққа адал екенін көрсетіп, әрекет етті, бірақ Одақ әскери басшылығынан тыс болды. 1863 жылы Канзас арқылы саяхаттап жүрген газет тілшісі jayhawker және оған байланысты терминдердің анықтамасын берді: Jayhawkers, Red Legs және Bushwhackers Канзас пен Батыс Миссуриде кең таралған сөздер. Jayhawker – үкіметке қарсы көтерілгендерді тонап, өртеп, өлтіретін Одақ жақтасы. Red Leg – бастапқыда қызыл гетре киген Jayhawker. Бірақ Red Leg, Jayhawker немесе Bushwhacker-ге қарағанда зорлық-зомбылық жасаушы және кісі өлтіруші ретінде қарастырылады. Bushwhacker – бүлікші Jayhawker немесе Одақ азаматтарының өмірі мен мүлкіне қол сұғу үшін біріккен бүлікші. Олардың барлығы заңсыздыққа бой ұсынады және жасаған зұлымдықтарында ешқандай шектеу жоқ.

Партизандық ұрыс

Джейхокерлердің талан-таражға салуы Миссури мен Канзас шекаралық аймағының Азамат соғысының ең қатыгез партизандық шайқастарына ұшырауына себеп болды. Соғыстың алғашқы жылында Батыс Миссуридегі жылжымалы мүліктердің көп бөлігі Канзасқа ауыстырылды, ал Батыс Миссуридің кең аумақтары заңсыз және тәуелсіз әскери топтардан бастап, Лэйн бригадасы мен Дженнисонның Джейхокерлері сияқты бүлікші федералды әскерлерге дейін, түрлі Канзас Джейхокерлері тарапынан тоналып, қиратылды. 1862 жылдың ақпан айында Одақ басшылығы "қарулы талан-тараж немесе джей-хокинг қылмысы бүкіл штатқа (Канзас) бейбітшілік пен болашақ ұрпақтарға қауіпті деңгейге жеткендігі және Миссуридің шекаралық округтеріндегі Одақ ісіне елеулі нұқсан келтіргендігі" себепті әскери жағдай енгізді. Джейхокерлерді зерттеген бір сарапшы шекара соғысының сепаратистер мен Одақ жақтастары арасындағы қақтығыстарды ескере отырып, өте ауыр болар еді, бірақ "соғыстың сипатын негізінен Канзастың кек алуға және олжаға құмарлығы анықтады. Шығыс Кентукки мен Шығыс Теннесси тауларынан басқа, Азамат соғысы Канзас пен Миссуридегідей ұятты, қатыгез және қанағаттандырмайтын ұрысқа айналмаған ешбір жер болған жоқ". Бұл шабуылдар мен жазалаулар соғысының ең танымал оқиғасы Конфедерация жетекшісі Уильям Квантрилдің Канзастағы Лоуренс қаласына жасаған шабуылы, ол Лоуренс қырғыны деп белгілі болды. Квантрилдің шабуылына жауап ретінде Одақ басшылығы 1863 жылғы №11 жарлықты шығарды, ол Миссуридің шекаралық округтерін мәжбүрлі түрде босатуды көздеді. Конфедерация жақтастарының партизандарына баспана мен көмек көрсетуді жоюға бағытталған бұл жарлық Канзас әскерлерімен күштеп орындалды және Батыс Миссуридегі бейбіт тұрғындарға қарсы тонау, өрт сөндіру және жазалаудың соңғы толқынына мүмкіндік берді. Бір куәгердің айтуынша, "Канзас пен Миссури шекарасы тіпті варварлар үшін де ұятты орын болды".

Әр түрлі мағыналар

Соғыс жалғасқан сайын "Jayhawker" терминін Конфедерация канзастықтарға қатысты кемсітетін сөз ретінде қолданды, бірақ бұл термин елдің әртүрлі аймақтарында әртүрлі мағыналарға ие болды. Арканзаста конфедерациялықтар одақ немесе конфедерациялық болуына қарамастан, кез келген қарақшы, тонаушы немесе ұры үшін бұл терминді айыптау ретінде қолданды. Луизианада бұл термин конфедерацияға қарсы партизандық соғыс жүргізушілерді сипаттау үшін пайдаланылды, ал Техаста – әскерден қашқандар мен дезертирлердің топтарын атау үшін. Уақыт өте келе, өз штаттарының құлдықты жоюға және Одақты сақтауға қосқан үлесімен мақтанған канзастықтар "Jayhawker" терминін қабылдады. Бұл термин Канзас штатына қатысты адамдар мен заттарды атау үшін қолданыла бастады.

Канзас университетімен байланысы Jayhawk

Канзас университеті 1890 жылы алғашқы футбол командасын құрғанда, оған «Jayhawkers» деген ат берілді. Уақыт өте келе, бұл атау біртіндеп қысқартылып, қазір КУ-дың спорт командалары «Канзас Джейхокс» деп белгілі. «Jayhawker» терминінің орнитологиялық тамырына қатысты тарихи сипаттамалар әртүрлі болған. 1859 жылы Канзас аймағындағы қиындықтар туралы жазған бір журналист, jayhawk – jay құсына шабуыл жасайтын бүркіт екенін айтқан. «1849 жылғы Jayhawkers» тобының бір мүшесі, бұл атаудың шығуына себеп – әуеде әсем ұшқан бүркіттерді байқағанда, «көрермендердің арасындағы кішкентай, бірақ қызғанышпен және қатыгездікпен толған құстар оған шабуылдап, ол көркем өмірден шаршап, төменгі жақтағы қиындықтардан құтылуға дейін оны мазалаған» жағдайдың себеп болғанын еске алды. «Jayhawkers» термині мен нақты бір құс түрі арасындағы байланыс, егер мұндай байланыс болған болса, 1912 жылы КУ-дың құс талисманы ойлап табылған кезде жоғалған немесе кем дегенде жасырылған. Бұл талисман Jayhawker қозғалысының визуалды бейнесі ретінде, университет штат тарихына көрсеткен құрметінің белгісі болды. Құс талисманының авторы Генри Малой екі жылдан астам уақыт бойы команда үшін бейнелі символ жасауға тырысты, содан кейін құс идеясына келді. Малой түсіндіргендей, «мектептегі жанкідеруде 'jayhawk' термині етістік, ал 'Jayhawkers' термині зат есім болып келді». 2011 жылы Миссури штатының Осеола қаласы, қала басшылығы Джейхок талисманы мен 1861 жылы қаланы өртеп жіберген тарихи Jayhawkers арасындағы байланыс деп санайтын нәрсені айыптаған декларация жариялады. 2017 жылы Канзас футбол командасы қалпағында американдық ту, көк жейделер мен қызыл шалбардан тұратын форманы таныстырды, ондағы қызыл шалбарда «Kansas Jay Hawkers» деген сөздер және қылыш пен мылтық бейнеленген мөр болды. Канзас Атлетикасы қызыл шалбардың «Redlegs» терминіне құрмет көрсету екенін мәлімдеді, бұл Jayhawkers-тің тағы бір аты.

Мәдениеттің әсері

Жаутанушылар мен белсенді күрескерлер «Jayhawkers» немесе «Қызыл аяқтар» деп аталды, және екеуі де Азамат соғысынан кейін Канзас халқына қатысты қорлау мағынасында қолданылды. «Jayhawk» атауы жылдар өте келе кейбір канзастықтардың мақтаныш сезіміне айналды. «Қызыл аяқ» атауы канзастықтарға қатысты қолданылуымен қатар, күнделікті сөздік қорында жоғалып кетті. Миссуриге жасалған шабуылдарда ұрланған заттар көбінесе «Jayhawked» деп айтылатын. Jayhawkers Ллойд Александрдың «Шекаралық соқпақ: Август Бонди» тарихи романында маңызды орын алады. «Gunsmoke» радиошоуының «Техас ковбойлары» (1954) эпизодында Jayhawkers мал айдауын ұстап, мал тобын дүрліксітеді. Маршал Мэтт Диллон ковбойларға Додж қаласына «қуанышпен» кіруге рұқсат береді. Jayhawkers сондай-ақ 1955 жылғы 16 қазандағы «Канзастағы қиындықтар» эпизодының тақырыбы болды. «The Tall Men» (1955) фильмінде Jayhawkers мал айдауын тоқтатып тұрғаны бейнеленген. 1959 жылғы «Gunsmoke» эпизодында «The Jayhawkers» деп аталған адамдар малшылардан ақша талап етуге тырысады, төленбесе малдарын шашырататындарын айтып қорқытады. «The Jayhawkers!» (1959) фильмінде жаңа тәуелсіз Канзас Республикасының харизматикалық көшбасшысы (Джефф Чандлер) бұрынғы қарақшыл (Фесс Паркер)пен қақтығысады, оны әскери губернатор тұтқындап, сотқа беру үшін жіберген. 1961 жылғы «Rawhide» эпизодында «Фантомды кернейшінің оқиғасы» деп аталатын Jayhawkers тобы Гил Фавер мен оның серіктерінен өзеннен өту үшін ақша талап етеді. Клинт Иствудтың «Заңсыз» (1976) фильміндегі Миссури тұрғыны Жози Уэльс Канзастағы Redleg Jayhawkers оның ұлын өлтіріп, әйеліне зорлық жасап, өлтіргеннен кейін Конфедерацияның мүддесін қорғайды. Jayhawker полковнигі Джеймс Монтгомери 1989 жылғы «Даңқ» фильмінде қара түсті полктің нәсілшіл, кекшіл және ұрлықшы командирі ретінде бейнеленген, онда ол «Канзастан шыққан нағыз Jayhawker» деп сипатталады. 1999 жылы Анг Лидің режиссерлік жұмысы «Райд вит дьявол» фильмінде Тоби Магуайр, Скит Ульрих және Жюль ойнаған, Миссуридегі шаруаларға шабуыл жасаған Jayhawkers көрсетілген. 2014 жылғы «Jayhawkers» фильмін, «Оскар» жүлдесін алған Кевин Уиллмот түсірген, онда Уилт Чемберленнің колледждегі карьерасы мен 1956 жылғы Канзас Jayhawks баскетбол командасының тарихы баяндалады. 1980 жылдары Миннеаполис, Миннесотадан шыққан альтернативті кантри/альтернативті рок тобы The Jayhawks деп аталады. Калифорния штатының Эль-Дорадо округіндегі бірікпеген қауымдастық Jayhawk, Калифорния деп аталады. Wichita, Канзас қанатының Коммеморативті Әуе күштері Jayhawk Wing деп белгілі. АҚШ Армиясының VII корпусының ресми лақап аты The Jayhawk Corps болды. АҚШ Армиясының 9-шы жаяу әскер дивизиясының 9-шы авиациялық батальонының А ротасының ресми лақап аты The Jayhawks еді. АҚШ Жағалау күзеті теңіз патрульдеуі, тоқтату және іздеу-құтқару міндеттері үшін орта қашықтықтағы екі қозғалтқышты HH 60 Jayhawk тікұшағын пайдаланады. АҚШ Әскери-теңіз күштері AQM 37 Jayhawk жоғары жылдамдықты мақсатты ұшқышсыз ұшағын пайдаланады. АҚШ Әуе күштері мен Жапонияның Әуе өзін-өзі қорғау күштері стратегиялық/тактикалық әуе көлігі немесе жанармай құю ұшағын басқаруға таңдалған студенттер үшін T 1 Jayhawk жоғары деңгейдегі ұшқыштарды даярлайтын ұшағын пайдаланады. *184-ші хабарлау бөлімінің шақыру белгісі – «Жауынгерлік Jayhawks», ал бұрын көп жыл бойы ұшақтарынан айырылғанға дейін «Ұшқыш Jayhawks» болған.