Кіріспе

Ирландия өнерінің тарихы шамамен б.з.д. 3200 жылы Ньюграндж мегалитикалық қабіріндегі неолиттік тас мүсіндерімен басталады, ол бүгінде Мет графтығында тұрған Бру-на-Боинн кешенінің бір бөлігі. Ерте қола дәуірінде Ирландияда ыдыс жасау мәдениетінің және металл өңдеудің кең таралғанына куәліктер бар. Шамамен б.з.д. 300 жылы Ұлыбритания және Солтүстік Еуропамен сауда байланыстары Ирландияға Ла Тене мәдениеті мен келт өнерін әкелді. Бірақ бұл стильдер кейіннен Рим үстемдігінде өзгеріп немесе жоғалып кетті, ал Ирландия келттік суреттерді дамытуға дербес мүмкіндік алды: атап айтқанда келттік айқыштары, спиральдік суреттер және келттік түйіндердің күрделі тоқу үлгілері. V ғасырда Ирландияның христиан қабылдауы монастырлардың құрылуына әкелді, олар білім орталықтары ретінде жұмыс істеді және жоғары көркемдікпен безенділген жарықтандырылған қолжазбалар, металл және тас өнімдерімен (жоғары айқыштар) сипатталатын аралдық өнер стилінің гүлденуіне ықпал етті. Алайда, 1200-1700 жылдар аралығында ирланд өнері салыстырмалы түрде тоқырап қалды және ирланд мәдениеті Ренессанс өнерінің ықпалынан салыстырмалы түрде аз әсер көрді. XVII ғасырдың соңынан бастап, бейнелеу өнері, әсіресе портрет және пейзаж жанрында талантты суретшілер пайда бола бастады. XVIII ғасырдың басында жағдай жақсарып, Корольдік Дублин қоғамы (1731) және Корольдік Ирланд академиясы (1785) сияқты жаңа мәдени институттар құрылды. Виктория дәуірінде демеушіліктің жетіспеуі және шетелде жақсы мүмкіндіктердің болуына байланысты көптеген ирланд суретшілері Лондонға (портретшілер) немесе Парижге (пейзаж суретшілері) эмиграциялады, бұл жаңадан пайда болған жергілікті өнер саласын тежеді. ХХ ғасырдың басында жағдай жақсара бастады. Отандық мүмкіндіктер көбейді; келттік қайта жандану қозғалысы келттік мәдениетінің әртүрлі аспектілеріне жаңа қызығушылықты тудырды, Хью Лейн әлемдегі алғашқы қоғамдық галерея болған қазіргі заманғы өнердің муниципалды галереясын құрды, және демеушіліктің артуымен жаңа буын таланттар мен эмигранттар Ирландиядағы өнердің қайта өсуіне берік негіз қалады. 1920 жылдардың басында тәуелсіз Ирландия мемлекетінің құрылуы Ирландияның бейнелеу өнерінің жағдайына елеулі өзгеріс әкелмеді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары өнер мекемелерінде (Корольдік Гиберния академиясы комитетінің мысалында) ирланд өнерін қазіргі еуропалық стильдерге жақындастыруға тырысқандарға қарсы тұрақты түрде шыққан дәстүршілдер басымдық танытты.

Тарихқа дейінгі дәуір

Ирландиялық алтын жеке әшекейлер шамамен 200 жыл ішінде, 2000 ж.б.д. шамасында, екі жаққа да тарап, кеңінен жасала бастады. Әсіресе, жұқа, ай тәрізді дискілерде – лунулаларда, олардың алғаш рет Ирландияда жасалғаны айтылады, онда белгілі болған жүзге жуық мысалдың сексеннен астамы табылған. Киімге ілгектермен бекітілетін, жұқа, әсем безендірілген алтын дискілер, ленталар және тақталар да кездеседі, сондай-ақ, сырғаларға ұқсайтын заттар да табылды. 1400–1000 ж.б.д. шамасында ауыр, жұқа торттар мен білезіктер табылған. 900–600 ж.б.д. кезеңіндегі Кейінгі қола дәуірінде Ирландияның ежелгі алтын өңдеу шеберлігінің гүлденген шағы болды, бұл қарапайым, бірақ өте күрделі дизайнмен жасалған, ең жақсы сақталған бұйымдармен көрінді. Атап айтқанда, екі бағытта иілген, екі қоңырау аузы бір-біріне қарайтын киім бекіткішінің түрі ерекше көзге түседі. Лунуланың дамуын көрсететін, екі шетінде дөңгелек пластиналары бар, кең, иісті U пішіндес алтын жағалар сериясы да бар, олардың жоны мен ойықтары геометриялық өрнектермен әшекейленген. Алтын өңдеу темір дәуірінде көтеріліп, тек 1 ғ.б.д. кезеңіне жататын, жергілікті және римдік бұйымдардың қосындысы сияқты көрінетін, сирек және жұмбақ Broighter қоймасынан басқа, жоғалып кетті. Ирландия көбінесе келт өнерімен байланысты болғанымен, ерте континенттік Холштатт стилі Ирландияға ешқашан жеткен жоқ, ал одан кейінгі Ла Тен стилі шамамен 300 ж.б.д. Ирландияға өте кеш келді және салыстырмалы түрде аз із қалдырды, олар көбінесе өнер тарихшылары британдық құрбыларымен бірге «Аралық келт» деп сипатталады. Ирландия жағдайында темір бұйымдары ұзақ сақталмайды, ал алтын өте сирек кездеседі, сондықтан сақталғандары көбінесе қоладан жасалған. Петри тәжі, Лаугнашэд кернейі және мақсаты құпия дискілер сериясы ең әсерлі туындылардың қатарында. Бан өзенінен табылған қоладан жасалған қылыш қабықшаларындағы әшекейлер көп пікірталас тудырды, өйткені олар Венгрия сияқты алыс елдерден келген басқа бұйымдарға ұқсас, және шебер-иммигрант болуы мүмкін деген болжам айтылды. Ирландияның Дублиндегі Ұлттық мұражайы тарихқа дейінгі кезеңдегі негізгі табылғандардың көп бөлігін сақтайды, ал қалғандары Белфасттағы Ольстер мұражайында және Лондондағы Британ мұражайында орналасқан.

Ирландияның кейінгі өнер

Ирландияда "Біздің заманымыздың III-V ғасырларындағы Ла Тене әшекейленген бұйымдарын [Ирландиядан] табу қиын". 6-8 ғасырларда жаңадан христиандыққа айналған ирландтардың өнері Жерорта теңізі және германдық дәстүрлермен, ирланд миссионерлерінің англо-саксондықтармен байланысы арқылы үйлесті. Осының нәтижесінде аралдық өнер (немесе гиберно-саксондық стиль) деп аталатын өнер туды, оның шедеврлері – Келл кітабы, Ардаг келіші және Тара брошы. Бұл табылған бағалы металдан жасалған шамамен елу әсем безендірілген кельт брошаларының ең таңғажайып үлгісі. Тасқа қашалған биік крест – аралдық ескерткіштердің ерекше түрі, олардың көптеген мысалдары бүгінгі күнге дейін сақталған. Кейінірек викингтер арқылы скандинавиялық ықпал да қосылды. Бұл ерте стильдер 1169-1170 жылдардағы нормандық басқыншылықпен және одан кейін романдық өнердің кеңінен қабылдануымен көптеп аяқталды. Готика және Ренессанс дәуірлерінде ирланд өнері негізінен кең еуропалық стильдердің аймақтық нұсқасы болды, көптеген туындылар Англиядан немесе одан да алыс елдерден әкелінді, сондай-ақ кейбір ағылшын суретшілері мен шеберлері Ирландияда жұмыс істеді. Бірінші мыңжылдыққа тән ерекше ирландтық формадағы көптеген заттар, мысалы, қоңырау немесе кітап қаптамасы сияқты киелі реликвиялар, заманауи стильде жаңартылды немесе жөнделді.

Ерте заманауи кезең

Саяси тұрақсыздық пен үкіметте, шіркеуде, бай жер иелерінде немесе өнерге қызығушылық танытқан кәсіпкерлерде де демеушілердің болмауы салдарынан, Жаңа замана Ирландиясында бейнелеу өнерінің дамуы баяу болды. Дегенмен, 17 ғасырдың соңынан бастап ирландтық сурет өнері, әсіресе портрет және пейзаж жанрында дамуға көшті. Бұл суретшілер көбінесе Ирландиядан тысқары жерде әсер, білім алу және өнер туындыларын сатып алуға шамасы жететін бай клиенттер іздеді. Мысалы, Уолтер Фредерик Осборн Францияда ашық ауада сурет салу өнерін дамытса, сэр Уильям Орпен Лондонда оқыды. Алайда, қазіргі Дублиндегі Өнер және Дизайн ұлттық колледжі 1746 жылы Дублин өнер мектебі ретінде құрылғаннан бері бар. Оның негізін қалаушы Роберт Вест Франсуа Буше мен Жан Батист ван Лудың басшылығымен француз академиясында сурет салу және бояуды оқыған. 19 ғасырдың екінші жартысында мәдени жаңару мен ұлтшылдық идеялар ирланд стилінің дамуына үлкен үлес қосты. Ирланд тілі мен келт тарихына деген қызығушылықтың қайта оянуы ирланд бейнелеу өнерінің де қайта жандануына себеп болды. Белфаст қаласында туған сэр Джон Лавери осы буынның ең танымал халықаралық суретшісі болуы мүмкін. Ол Глазго мен Францияда білім алған, бірақ Орпен сияқты, туған жерімен тығыз байланыста болды. 1928 жылы оған жаңа Ирландия еркін мемлекетінің банкнотасындағы орталық сурет ретінде қолданылатын Эйре символын салу тапсырылды. Басқа суреттер де тәуелсіздікке шақыруды бейнеледі, мысалы, Беатрис Элверидің 1907 жылғы «Эйре» суреті Ирландия католиктерінің тарихын және жаңадан құрылған Ирландия Республикасын көрсетеді.

Суретшілер

Ирландияның ертедегі шеберлері: Гаррет Морфи, Роберт Карвер, Джордж Барретт, аға, Джеймс Барри, Хью Дуглас Гамильтон. Ирландиялық импрессионистер қатарында Родерик О’Конор мен Уолтер Осборн болды, сондай-ақ басқа пейзаж суретшілері: Август Николас Берк, Сюзанна Друри, Пол Генри, Ник Миллер, Натаниел Хоун кіші және Пат Харрис. Белгілі ирланд мүсіншілері: Джером Коннор, Джон Генри Фоули, Август Сент-Годенс (Дублинде туған, бірақ алты айлық шағында Америкаға көшіп кеткен), Мэри Редмонд, Джон Бехан және Оливер Шепард. Эдвард Делани, Рейчел Джойнт және Роуэн Гиллеспи – заманауи мүсіншілер. Гарри Кларк, Сара Пурсер және Эви Хоун мозаикалық әйнекпен жұмыс істеді. Портретшілерге Дэниел Маклайз, Джон Лавери, Уильям Орпен (екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери суретшілер), Джон Батлер Йейтс (Джек пен Уильям Батлердің әкесі), Генри Джонс Таддеус және Натаниел Хоун үлкен кірді. Жастық шағында Ирландияны қалдырған Фрэнсис Бэконнан басқа, ХХ ғасырдың ең танымал ирланд суретшісі Джек Йейтс болды, ол да ерекше стильге ие болғандықтан жіктеу қиын. Сеан Китингтің өнері әлеуметтік реализм мен романтизм арасында тепе-түстес болды және жаңадан құрылып келе жатқан елдегі қоғамдық және саяси мәселелерді көтерді. Ирландиялық модернизм Майни Джеллеттпен басталды, ал кейінірек The White Stag тобы, The Exhibition of Living Art, Нора МакГиннес, Луи ле Брокки, Патрик Скотт, Патрик Свифт және Джон Кинглерли қатысты. Абстрактты экспрессионистерге Тони О’Мэлли, Нано Рид және Патрик Коллинз кірді. Солтүстік Ирландиядағы белгілі суретшілер: Джон Люк, Колин Миддлтон, Уильям Скотт, Нил Шоукросс, Глэдис Маккабе (суретші), Базил Блэкшоу және Фрэнк МакКелви.

Қазіргі заманғы өнер

Ирландияның ең танымал тірі суретшілерінің қатарында Нью-Йоркте тұратын өнер тарихшысы, мүсінші және концептуалдық суретші Брайан О'Дохерти, сондай-ақ Нью-Йоркте тұратын және жұмыс істейтін абстрактілі суретші Шон Скалли, мүсінші және кинорежиссер Дороти Кросс, инсталляция және бейне суретшісі Джеймс Коулман бар. Роберт Баллах, Вилли Доэрти және Шон Хиллен де қазіргі заманғы медиада жұмыс істейді. Ирландиялық тәуелсіз суретшілер 1970-ші жылдар мен 1980-ші жылдардың басында Дублиндегі Дэвид Хендрик галереясында көрме өткізді. Джо О'Коннор, әйгілі спортшылардың бейнелі/динамикалық суретшісі, олардың алғашқы мүшелерінің бірі болды. Ирландия өнерін жинауға қызығушылық елдің экономикалық өркендеуімен бірге күрт өсті, негізінен ХХ ғасырдың басындағы суретшілерге инвестиция салуға бағытталды. Еуропалық әріптестерімен салыстырғанда жас ирланд суретшілеріне қолдау көрсету әлі де жеткіліксіз, себебі Өнер кеңесі инфрақұрылымды жақсартуға және орындардағы кәсібилікті арттыруға көбірек назар аударды. 2015 жылдың 13-31 мамыр аралығында Лондонның The Mall галереясында «Ұлт өнері: Альянс Ирланд банкі мен Кроуфорд көркемсурет галереясының жинағынан ирландтық жұмыстар» атты көрме өтті. Ол 1890-шы жылдардан бастап қазіргі күнге дейінгі ирланд өнерінің тарихын көрсетті және Алойсиус О'Келли, сэр Уильям Орпен, Джек Б. Йейтс, Уильям Скотт, Шон Скалли және Хьюи О'Донахьюдің маңызды туындыларын қамтыды. Кевин Абош, Джерард Бёрн, Дороти Кросс, Джеймс Коулман, Аманда Куган, Колин Дэвидсон, Джо Данн, Росс Экклз, Фергус Фейхили, Гэри Фаррелли, Ронан Готи, Джеймс Хэнли, Готфрид Хельнвейн, Шон Хиллен, Мэри Фицджеральд, Вера Клют, Стивен Лолор, Джон Лонг, Пол МакКлоски, Мик О'Диа, Ник Миллер, Майкл Мулкахи, Рашер, Питер Ричардс, Энн Ригни, Виктор Слоан, Пол Сеурайт, Сэмюэл Уолш, Конор Уолтон.

Қабырғаға бояу

Солтүстік Ирландияда лоялистер мен республикашылдар тарапынан да саяси қабырға суреттері салудың қалыптасқан ұзындығы бар.