Кіріспе

Солтүстік Фризия аралдары (Öömrang және Fering, Söl'ring, Nordfrisiske Øer, Nordfriesische Inseln) – Солтүстік Фризия жағалауындағы Фризия аралдары. Бұл терминге тар мағынада Солтүстік Фризия аралдары (Шлезвиг-Гольштейн, Германия) және Данияның Вадден теңізіндегі аралдары (Дания) кіреді. Дегенмен, мәдени және тілдік жағынан алғанда, Дания аралдары әдетте Солтүстік Фризияның құрамына жатпайды, себебі оларда Солтүстік Фризия тілінде туғаннан сөйлейтін адамдар қоныстанбайды. Кейде, Вадден теңізінде орналаспаса да, әкімшілік жағдайларды ескере отырып, алыс орналасқан Хелиголанд аралы да осы топқа қосылады, өйткені бұл аралда фриз тілінің өзіне тән ерекше диалектісі бар.

Тарих

8-ғасырда фриздер мен даниялықтардың аралдарды отарлауынан кейін, Эйдерштедт пен Силт арасындағы жүздеген фриздік елді мекендер Uthlande аталды. Uthlande-дегі Солтүстік фриздер тікелей Дания королінің билігінде болды және "Корольдік фриздер" (Königsfriesen) деп белгілі болды. Кейіннен Uthlande Шлезвиг герцогтығына қарады, бірақ Данияның шағын корольдік анклавтары бұл құрамға кірмеді. Рёмёнің бір бөлігі де Шлезвиг герцогының билігінде болды. Герман-Дания соғыстарынан кейін 1866 жылы Нордстрандтан Рёмёге дейінгі аралдар Пруссияның құрамына кірді. 1920 жылғы референдумнан кейін Силт пен Рёмё аралдары арасындағы қазіргі шекара белгіленді. Фриздердің өмірі, еңбегі, тілдері, киім-кешегі мен салт-дәстүрлері Вик-ауф-Фёрдтегі Карл Хейберлин атындағы Фриздер мұражайында жан-жақты көрсетілген.

Аралдар

Оның ішінде төрт үлкен арал және он кішкентай арал бар. Үлкен аралдардың атаулары – Силт, Фёр, Амрум және Пеллворт. Кішкентай аралдар Халлиген деп аталады. Орта ғасырларда қазіргі Нордстранд және Пеллворт түбектері, сондай-ақ Халлигендер үлкен Странд аралының бір бөлігі болған. Бұл арал 1634 жылы қатты дауылда қирап кеткен. Силт (Söl'ring North Frisian: Söl' ; Sild) – Солтүстік Фризия аралдарының ең үлкені, ауданы шамамен 100 км². Оған Хинденбург дамбы арқылы жетуге болады, алайда бұл дамбамен тек пойыз ғана жүреді. Жаз айларында арал туристерге толы болады, оның ішінде жалаңаштанғанды ұнататындар да бар. Силт – әйгілі адамдардың кездесу орны ретінде танымал. Аралдың бас қаласы – Вестерланд. Силттің солтүстік ұшы, Элленбоген ("шығанақ"), – Германияның ең солтүстік нүктесі. Олдернидегі нацистік концлагері Лагерь Сильт осы аралдың атымен аталады. Силтке қарағанда Фёр (Föhr) – салыстырмалы түрде тыныш арал. Оның ауданы 82 км². Аралдың әр жерінде 16 ескі ауыл орналасқан, олардың кейбіреулері 13 ғасырда пайда болған. Бас қаласы – оңтүстік-шығыс жағалаудағы Уайк. Уайк – Германияның танымал теңіз жағалауындағы курорт. Фёр мен материк арасында көпір немесе дамба жоқ, сондықтан жалғыз байланыс – паром. Паром терминалы, порт және Фёр маринасы Уайкте орналасқан. Амрум (Öömrang North Frisian: Oomram) – 20 км² ғана, бірақ туристер арасында танымал, алайда Силтке қарағанда кем жұмыс істелген. Аралдың батыс жартысында 12 км ұзындығы және 1 км ені бар жағажай бар. Ауылдар шығыс жағалауда орналасқан, олардың ең маңыздысы – Виттдюн. Пеллворт (Pellworm) (North Frisian Polweerm; Mooring North Frisian: Pälweerm; Pelvorm) және Нордстранд (Mooring: Nordströön) түбегі – су астында қалған Странд аралының қалдықтары. Бұл суға батқан аралдың бас қаласы Рунгольт болған, ол айналадағы ең үлкен қала саналған, бірақ 1362 жылы дауылда толығымен қирап, суға батып кеткен, ал 272 жыл өткен соң тағы бір дауыл Страндты жойған. Нордстрандтың ауданы 49 км², Пеллворттің ауданы 37 км². Страндтың кішігірім қалдықтары – он арал, олар Халлиген деп аталады. Бұл кішкентай аралдардағы үйлер жасанды төбелерге салынған. Дауыл кезінде осы төбелер ғана теңізден жоғары көтеріледі, ал аралдың қалған бөлігі су астында қалады. Халлигендердің атаулары: Нордмарш Лангенесс, Нордруг, Судерруг, Нордстрандишмур, Оланд, Судфолл, Грод Аппелланд, Хуге, Хабел және Гамбургер Халлиг. Халлигендердің батысында үш құрғақ құм жағалауы Солтүстік Фризияның кедергілі аралдарын құрайды: Япсанд, Нордерудсанд және Судерудсанд.