Кіріспе

Македониялық генерал, Диадок, Азия патшасы Антигон I Монофтальмус (Antigonos Monophthalmos, "Бір көзді Антигон"; б.з.б. 382 – б.з.б. 301) – Македониялық грек генералы және Ұлы Александрдың мұрагері. Александрдың әскеріндегі көрнекті қолбасшы, ол Александрдың бұрынғы империясының үлкен бөлігін бақылауға алды. Б.з.б. 306 жылы патша (базилей) атағын алып, өліміне дейін билік етті. Ол Антигонид әулетінің негізін қалаушы, ол Рим Республикасының б.з.б. 168 жылы жаулап алғанға дейін Македонияны биледі. Антигон, болжам бойынша, Македония патшасы Филипп II-нің қызметінде болды. Ол Александрдың Ахеменид Персиясына жасаған жорығына қатысып, Фригияның сатрапы аталды. Б.з.б. 323 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін, Вавилонның бөлінісіне сәйкес, ол Памфилия мен Ликияны да алды. Алайда, кейіннен Александр империясының регенті Пердикканың ашуына ұшырап, Фригиядан қуылды. Ол Грекияға қашып, Антипатрмен одақтасты, кейін Птолемей қосылды, олар Пердиккаға қарсы күресті. Пердикка б.з.б. 320 жылы өз офицерлерінің қолынан қаза тапты, ал Антипатр жаңа регент болып сайланды. Александрдың мұрагерлері арасындағы соғыстар барысында Антигон Диадохтың ең күштісіне айналып, Грекия, Кіші Азия, Сирия, Финикия және Солтүстік Месопотамияны биледі. Кассандр, Селевк, Птолемей және Лисимах оған қарсы коалиция құрды, бұл б.з.б. 301 жылы Ипс шайқасындағы шешуші жеңілісімен және өлімімен аяқталды. Оның патшалығы Лисимах пен Селевк арасында бөлісті, бірақ оның ұлы Димитрий аман қалды және б.з.б. 294 жылы Македонияны басып алды.

Ерте мансап

Антигон б.з.д. 382 жыл шамасында Македонияда Филипп есімді дворян мен оның аты-жөні белгісіз әйелінен дүниеге келген. Кейбір дереккөздер Антигонның "шаруа немесе еркін егінші тегінен шыққан, [және] басқалары оның отбасы Македония патшалық үйімен байланысты болған" десе, екеуі де ықтималсыз көрінеді. [ ] Көбінесе отбасы әлеуметтік жағынан беделді және македониялық дворяндықтан шыққан болуы мүмкін. Антигонның ерте карьерасы туралы көп мәлімет жоқ. Ол Македония армиясында маңызды тұлға болғанға ұқсайды, себебі тарихи дереккөздерде ол Александр армиясының ірі бөлігіне, шамамен 7000 одақтас грек жаяу әскеріне жауапты қолбасшы ретінде көрсетілген. Плутарх б.з.д. 340 жылы Перинт қамалында "катапультадан ұшқан оқ көзіне тиіп" Антигонның бір көзін жоғалтқаны туралы әңгіме келтіреді.

Фригияның сатрапы

334 жылы Антигон одақтас грек жаяу әскерінің қолбасшысы болды, ол Парсы империясына жасалған Александрдың жорық әскерінің бір бөлімі еді. Александр өз грек жаяу әскеріне сенбеді және ол Батыс сатраптарымен кездесу үшін аттанғанда оларды қалдырып кетті; сондықтан Антигон Граник шайқасына қатыспады. Александр шығысқа қарай жорық жасағанда, Антигонды Фригияның сатрапы етіп тағайындады. Фригия сатрапы ретінде Антигон парсылардың қалдырып кеткен жалдамалы гарнизонды (1000 карийлік және 100 грек) қоршады және олардың тапсырылуынан кейін оларды өзінің қызметіне қабылдады, бұл оған өзінің грек әскерлерін (1500 жалдамалы сарбаз) Александрды Исс шайқасына нығайту үшін жіберуге мүмкіндік берді. Исс шайқасынан кейін ол қаза тапқан Үлкен Фригияның Ахеменид сатрапы Атизийдің орнын басып алды. Антигон өзінің басты міндетін сәтті орындады: Александрдың Ахеменидтік Парсы империясына қарсы ұзақ науқаны кезінде оның жабдықтау және байланыс желілерін қорғау. Александрдың Исс шайқасындағы жеңісінен кейін парсы әскерінің бір бөлігі Каппадокияда қайта жиналып, Кіші Азияның ортасымен өтетін Александрдың жабдықтау және байланыс желілерін бұзуға тырысты; алайда Антигон парсы күштерін үш жеке шайқаста жеңді. Парсылардың қарсы шабуылын жеңгеннен кейін Антигон Фригияның қалған бөлігін басып алуға және Александрдың байланыс және жабдықтау желілерін сақтауға күш салды.

Александрдың өлімі

Александр 323 жылы қайтыс болғаннан кейін провинциялардың бөлінуі (Бабылдың бөлінісі деп аталады) кезінде Антигон Фригия, Ликания, Памфилия, Ликия және батыс Писидия аймақтарындағы билікті Пердиккас, империяның регенті, бекітті. Бірақ, ол Евменге оған бөлген Пафлагония және Каппадокия провинцияларын иеленуге көмектесуден бас тартқандықтан Пердикканың ашуын қоздырды. Леонат әскерімен Грекияға кетіп қалды, ал Антигон Каппадокиямен жеке күресуге қалды, бұл міндетті ол қосымша көмексіз аяқтай алмады немесе аяқтағысы келмеді. Пердиккас мұны өзінің билігіне тікелей наразылық ретінде қарастырып, патшалық әскерді бастап, аймақты басып алды. Одан кейін Пердикка Фригияға қарай батысқа бет бұрды, бұл Антигонға қарсы қадам болды. Антигон ұлы Димитриймен бірге Грекияға қашып, Македонияның билеушісі Антипатрдың қолдауын алды (321 ж.). Соғыс 320 жылы аяқталды, Пердикка Египет сатрапы Птолемейдің аймағына шабуыл жасауға тырысып сәтсіз аяқталғанда наразы офицерлер (Селевк және Антиген) тарапынан өлтірілді.

Пердикканың өлімі

Пердикканың 321 ж.б.д. қайтысымен империяны бөлуге жаңа талпыныс Трипарадисте жасалды. Антипатр империяның жаңа регенті, ал Антигон Азияның стратегиясы (Strategos) аталды. Антигонға Трипарадисте сотталған Пердикка фракциясының бұрынғы мүшелеріне қарсы соғыс басқаруы тапсырылды. Антигон Корольдік армияның бір бөлігін басқарды және Антипатрдың Еуропалық армиясынан сенімді әскерлермен күшейтілген соң, Кіші Азиядағы бұрынғы Пердиккалықтар – Эумен, Алкетас, Домикос, Аттал және Полемонға қарсы жорыққа шықты. Антигон алдымен Каппадокиядағы Эуменмен күресуді шешті. Саны жағынан кем болғанына қарамастан, Антигон батыл және шабуылдық стратегия қолданды. Ол Оркиния шайқасында Эуменді әскери шеберлігімен жеңіп, оны Нора (Νῶρα) бекінісіне қайта шегінуге мәжбүр етті. Эуменді қоршауға алғаннан кейін Антигон Писидиядағы Кретполис маңындағы Алкетас, Докимос, Аттал және Полемонның біріккен күштеріне қарсы аттанды. Антигон қарсыластарын Кретполис шайқасында күтпеген шабуылмен жеңіп алды. Антигон бір науқан маусымында екі керемет жорық жасап, Эуменді қоспағанда, Пердикка фракциясының қалдықтарын жойды, ол Норада бекініп қалған болатын.

Антипатрдың өлімі және Екінші диадохи соғысы

319 году до н.э., после смерти Антипатра, регентство было передано Полиперхону, за исключением его сына Кассандра. Антигон и другие династы отказались признавать Полиперхона, поскольку это могло бы подорвать их собственные амбиции. Антигон вступил в переговоры с Евменом, но Евмен уже был склонен на сторону Полиперхона, который предоставил ему власть над всеми остальными генералами в империи. Притворившись бежавшим из Норы, Евмен собрал небольшую армию и бежал на юг в Киликию. Антигон не стал напрямую преследовать Евмена, поскольку был занят в северо-западной Малой Азии кампанией против Клита Белого, располагавшего крупным флотом у Геллеспонта. Клит смог разбить адмирала Антигона Никанора в морском сражении, но был застигнут врасплох следующим утром, когда Антигон и Никанор предприняли двойное наступление на его лагерь с суши и с моря. Клит был совершенно застигнут врасплох, и все его силы были захвачены или убиты (см.: Битва при Византии). Тем временем Евмен взял под контроль Киликию, Сирию и Финикию, заключил союз с Антигеном и Тевтомом, командирами Серебряных щитов и гипаспистов, и начал формировать военно-морской флот от имени Полиперхона. Когда флот был готов, он отправил его на запад для подкрепления Полиперхона, но у побережья Киликии встретился с флотом Антигона и перешел на его сторону. Антигон уладил свои дела в Малой Азии и двинулся на восток в Киликию, намереваясь сразиться с Евменом в Сирии. Евмен каким-то образом заранее узнал об этом и выступил из Финикии, через Сирию в Месопотамию, с целью заручиться поддержкой в верхних сатрапиях. Евмен получил поддержку Амфимаха, сатрапа Месопотамии, затем двинул свою армию в Северную Вавилонию, где разместил ее на зимние квартиры. Зимой он вел переговоры с Селевком, сатрапом Вавилонии, и Пейтоном, сатрапом Мидии, стремясь заручиться их помощью против Антигона. Антигон, узнав, что Евмен покинул свои провинции, потратил некоторое время на обеспечение безопасности Киликии и Северной Сирии, прежде чем двинуться в Месопотамию. Не сумев склонить на свою сторону Селевка и Пейтона, Евмен покинул свои зимние квартиры раньше срока и двинулся в Сузы, крупное царское сокровище в Сузиане. В Сузах Евмен отправил письма всем сатрапам к северу и востоку от Сузианы, приказав им от имени царей присоединиться к нему со всеми своими силами. Когда сатрапы присоединились к Евмену, у него была значительная сила, с которой он мог с некоторой уверенностью рассчитывать на битву против Антигона. Затем Евмен двинулся на юго-восток в Персию, где получил дополнительные подкрепления. Антигон тем временем достиг Суз и оставил там Селевка для осады города, а сам двинулся в погоню за Евменом. У реки Копратас Евмен застал Антигона врасплох во время переправы через реку и убил или захватил в плен 4000 его человек. Антигон, столкнувшись с катастрофой, решил отказаться от переправы и повернул назад на север, двинувшись в Мидию, угрожая верхним сатрапиям. Евмен хотел двинуться на запад и перерезать линии снабжения Антигона, но сатрапы отказались покидать свои сатрапии и вынудили Евмена остаться на востоке. В конце лета 316 года до н.э. Антигон снова двинулся на юг в надежде привести Евмена к битве и быстро закончить войну. В итоге две армии встретились в Южной Мидии и сразились в нерешительной битве при Параитакене. Антигон, понеся более крупные потери, заставил свою армию на следующий день совершить форсированный марш в безопасное место. Зимой 316–315 годов до н.э. Антигон попытался застать Евмена врасплох в Персии, переведя свою армию через пустыню и застигнув его врасплох, но его заметили местные жители, которые сообщили об этом его противникам. Через несколько дней обе армии выстроились для битвы. Битва при Габиене была такой же нерешительной, как и предыдущая битва при Параитакене. По словам Плутарха и Диодора, Евмен выиграл битву, но потерял контроль над багажным лагерем своей армии из-за коварства или некомпетентности своего союзника Певкеста. В этом багаже также содержались все трофеи Серебряных щитов (сокровища, накопленные за 30 лет успешных войн; он содержал не только золото, серебро, драгоценные камни и другие трофеи, но и женщин и детей солдат), и они хотели вернуть их. Антигон ответил на просьбу о возврате багажного поезда, отправленную Тевтамом, одним из их командиров, потребовав отдать ему Евмена. Серебряные щиты подчинились, арестовали Евмена и его офицеров и сдали их. Таким образом, война подошла к концу. Евмен был взят под стражу, пока Антигон проводил совет, чтобы обдумать его судьбу. Антигон не хотел убивать Евмена, в этом его поддержал его сын Димитрий, но большинство членов совета настаивали на его казни, и так было решено. В результате Антигон теперь владел азиатскими территориями империи, его власть простиралась от восточных сатрапий до Сирии и Малой Азии на западе. Он захватил сокровища в Сузах и вошел в Вавилон. Губернатор Вавилона Селевк бежал к Птолемею и вступил с ним в союз с Лисимахом и Кассандром.

Үшінші диадохи соғысы

314 жылы Антигон одақтас династиялар Птолемей, Кассандр және Лисимахтан елшілерді қабылдады. Олар Каппадокия мен Ликияны Кассандрға, Геллеспонт Фригиясын Лисимахқа, Финикия мен Сирияны Птолемейге, Вавилонияны Селевкке беруді және жинаған қазынасын бөлісуді талап етті. Оның жалғыз жауабы – династиялар соғысқа дайын болуы ескертуі болды. Антигон 1000 талантпен Аристодемді Пелопоннеске әскер жинауға жіберді, сондай-ақ өзінің ескі жауы Полиперхонмен одақ жасады, ол және Полиперхон Кассандрға қарсы соғыс ашты, Кассандр мен Лисимахты Кіші Азияға басып кіруден тоқтату үшін Каппадокия арқылы Геллеспонтқа өзінің туысы Полемей басқаратын әскер жіберді. 312 жылы Антигон Лидия мен Карияның барлық аймағын басып алып, Асандрды ығыстырды, содан кейін өзінің туыстары Телесфор мен Полемейді Грекиядағы Кассандрға қарсы жіберді. Антигон батыста болғанда Птолемей жағдайды пайдаланып, оңтүстіктен шабуыл жасады. Ол Газа шайқасында Деметрийдің әскерімен кездесіп, Птолемей үшін керемет жеңіске қол жеткізді. Шайқас аяқталғаннан кейін Птолемей үшін соғысқан Селевк Вавилонияға қайтып келді, көп ұзамай өзінің бұрынғы сатрапиясын қайта басып алып, Антигонға қарсы шығыс провинцияларын қорғауға кірісті. Селевктің басып алуы Вавилон соғысына әкелді, оның барысында Селевк Деметрий мен Антигонды жеңіп, шығыс провинцияларын бақылауға алды. 311–309 жылдар аралығында болған Вавилон соғысынан кейін Антигон мен Селевк арасында бейбіт келісімге қол қойылды, олардың екеуі де өзінің билігін тиісті аймақтарында (Антигон батыста, ал Селевк шығыста) консолидациялауға мүмкіндік алды. Батыста Антигон өзінің жауларын әлсіретіп, олармен бейбітшілікке келді. Осы бейбітшілік арқасында ол өзінің билігінің шыңына жетті. Антигонның империясы мен одақтастық жүйесі қазірде мыналарды қамтиды: Грекия, Кіші Азия, Сирия, Финикия және солтүстік Месопотамия.

Төртінші диадохи соғысы

Птолемей мен Кассандр Антигонның кейбір еркін грек қалаларына гарнизон орналастырғанын желеу етіп, бейбіт келісімді бұзды. Птолемей мен Кассандр Антигонға қарсы жаңадан соғыс ашты. Антигонның ұлы Димитрий Полиоркет Грекияның бір бөлігін Кассандрдан тартып алды. Бұл Антигон үшін ауыр соққы болды, ол ғана емес, болашақ жорықтарда оған ең құнды болуы мүмкін бір генералдың да қырсығын көрді. б.з.д. 306 жылы Саламис теңіз шайқасында Птолемейді жеңгеннен кейін Димитрий Кипрді бағындырды. Осы жеңістен соң Антигон патша атағын алды және оны ұлына сыйлады. Оның ірі денелі екені сөзсіз, бірақ Антигон одан да зор болды. Осы алып денесімен қатар, ол шайқаста (мүмкін Перинт қамалында) көзін жоғалтқандықтан, сырт келбеті одан да қауіпті болды.

Монофтальмус тарихи көркем әдебиетте

Мэри Рено өзінің "Қорқыныш ойындары" романында Антигонның лақабын ағылшын тіліне "Бір көз" деп аударған. 2004 жылы Оливер Стоун режиссерлік еткен "Александр" фильмінде Антигон рөлін Ян Битти сомдайды. Антигон (грекше аталымы Антигонос) Л. Спраг де Камптың "Аристотельге піл" және "Родостың қола құдайы" тарихи романдарында, шамамен жиырма жыл айырмасымен кездеседі. Антигон Кристиан Кэмеронның "Патшалар күші" тарихи романындағы басты қарсыластың рөлінде бейнеленеді. Антигон Альфред Дагганның "Пілдер мен қамалдар" (АҚШ атауы: "Қалаларды қоршаушы") тарихи романының басындағы тарауларда пайда болады, бұл роман оның ұлы Деметрийдің өміріне негізделген. Антигонос Эрик Флинттің "Александр мұрасы" және оның жалғасы "Македониялық қауіп" тарихи романдарындағы екінші дәрежелі қарсыластың рөлін атқарады.