Таңну-Урянхай: Цин әулетінің құрамындағы Тува аймағының тарихы

Кіріспе

1757–1911 жылдарғы Цин династиясының Тува аймағы

Танну Урианхай (моңғолша: Танну-Урянхай, қытайша: 唐努乌梁海, орысша: Танну-Урянхай) – Моңғол империясының, оның басты мұрагері Юань династиясының, кейіннен Цин династиясының тарихи аймағы. Танну Урианхай аймағының жер көлемі қазіргі Ресей Федерациясының Тува Республикасымен, Ресейдің іргелес аймақтарымен және қазіргі Моңғолия мемлекетінің шағын бөлігімен сәйкес келеді. Танну атауы аймақтағы Танну-ола тауларын көрсетеді, ал Урианхай – тува халқын (сонымен қатар олардың жерін) моңғол тілінде атаудың бір түрі, ол «орманда өмір сүретін халық» деген мағынаны білдіреді. 20 ғасырдың басында Моңғолстан (Сыртқы Моңғолия) Цин әулетінен және Қытай Республикасынан тәуелсіздік жариялағаннан кейін, Танну Урианхай аймағына Ресейдің ықпалы күшейіп, 1944 жылы Кеңес Одағына қосылған тәуелсіз коммунистік Туван Халық Республикасы құрылды. Қытай Республикасы 1949 жылдан бері бұл аймаққа қатысты егемендік құқығынан ресми түрде бас тартқан жоқ. 2001 жылғы Қытай-Ресей достық шартына сәйкес, Қытайды басқаратын Қытай Халық Республикасы (ҚХР) аймаққа қатысты егемендік құқығынан ресми түрде бас тартпаған, тек екі елдің арасында «аумақтық талаптар қалмады» делінген. Дегенмен, ҚХР-дың Тувамен ресми байланыстары бар және ол Ресейдің құрамындағы бөлік деп санайды.

Тарих

Қытайдағы Юань әулетінің құлдырауымен Танну Урианхайды 16 ғасырдың соңына және 17 ғасырдың басына дейін оироттар (батыс моңғолдар, сондай-ақ зунгарлар деп те аталады) биледі. Содан кейін Батыс Моңғолия тарихы, және де Танну Урианхай тарихы, Алтан хандығымен (Хотогоит тайпасы) және оироттар арасындағы күрделі әскери қарым-қатынастарға байланысты дамыды, екеуі де Батыс Моңғолияда басымдық үшін күресті. Цин әулеті Моңғолияның шығыс бөлігіндегі үстем тайпа – Халхалар мен оироттар арасындағы соғысқа араласып, Моңғолияға билігін орнатты. 1691 жылы Канси императоры Халхалардың Ішкі Моңғолиядағы Долон Норде мойынсұнуын қабылдады, сосын жеке өзі әскерді Моңғолияға бастап, 1696 жылы Уланбатордың (қазіргі Моңғолияның астанасы) жанында оироттарды жеңді. Моңғолия енді Цин мемлекетінің құрамына кірді, ал Туваға Циннің билігі жаулап алу арқылы емес, қорқыту арқылы келді: 1726 жылы Юнцзэн императоры Хотогуит ханы Бувей Бейсені Циннің жоғары лауазымды шенеунігімен бірге "Урианхайларды [Цин] бұйрықтарымен таныстыру" үшін, "жаман жағдайлардың туындауына жол бермеу" мақсатымен еріп баруға бұйырды.

Цин билігінің соңы

ХХ ғасырдың басында Урианхай экономикасы күрт нашарлап, халық кедейлікке ұшырады. Бұған себептер көп: урианхайлар мен орыстардың аң аулаудың шектен тыс болуынан туындаған, аң терілі малдың санының азаюы; Сібірге экспортталатын малдың азаюы; және мал шаруашылығына зиян келтіретін, әсіресе құрғақшылық пен оба сияқты, мерзімік табиғи апаттар. Сонымен қатар, урианхайлардың орыстармен саудасы күрделі бағалау жүйесі арқылы, несие негізінде жүзеге асырылды, бұл жүйе негізінен сарышұнақ терісіне байланысты болды. Сарышұнақтың саны аң аулаудың көптігінен азайғандықтан, тауарлардың бағасы өсті. Орыс саудагерлері де сауданы манипуляциялау арқылы, үлкен пайызбен несие беруге ынталандырды. Егер қарыз уақтылы төленбесе, орыс саудагерлері қарызкордың немесе оның туыстары мен достарының малын айдап әкететін, бұл урианхайлардың кек алу шабуылына әкеп соқты. Қытайдан хань халқының келуімен жағдай одан да нашарлады. Цин үкіметі басқа хан саудагерлерін Урианхайға (Сыртқы Моңғолияның басқа аймақтарынан және шекараның басқа бөліктерінен айырмашылығы) кіргізбесе де, 1902 жылы оларға Урианхай экономикасындағы орыс үстемдігіне қарсы тұру үшін шекарадан өтуге рұқсат берілді. 1910 жылы Улиастайда 30-ға жуық дүкен болды, олардың барлығы хань фирмаларының филиалдары еді. Көптеген себептерге байланысты – агрессивті сату, қолайлы несие шарттары, арзан және танымал тауарлар – хань халқы көп ұзамай Сыртқы Моңғолиядағыдай саудаға үстемдік етті. Көп ұзамай урианхайлар, қарапайым халық және ханзадалар да хань саудагерлеріне үлкен қарызға батты. Танну Урианхайдың Цин билігінен құтылуы тез болды. 1911 жылдың 10 қазанында Синьхай революциясы басталды, одан кейін Қытай провинциялары бірінен соң бірі тәуелсіздік жариялады. Моңғолия (Сыртқы Моңғолия) 1 желтоқсанда Қытайдан тәуелсіздігін жариялады және төрт күннен кейін Цин вице-королін қуды. Урианхай ақсүйектері саяси бағыттары бойынша екіге бөлінді. Урианхай губернаторы Гомбо Доржу Ресейдің протектораты болуды жақтады, осылайша орыстар оны Урианхай губернаторы етіп тағайындайды деп үміттенді. Бірақ басқа екі туыстың ханзадалары Ургадағы Джебстундамба Хутухтудың теократиялық билігімен Моңғолияның жаңа Богд хандығына бағынуды жөн көрді. Гомбо Доржу Үсинскідегі шекара басқармасына өтінішхат жіберіп, өзінің тәуелсіз Танну Урианхай мемлекетінің басшысы ретінде таңдалғанын мәлімдеді. Ол қорғау сұрап, Қытайдың аймаққа қайта билік етуіне жол бермеу үшін орыс әскерлерін дереу мемлекетке жіберуді ұсынды. Жауап келмеді – үш ай бұрын патша Министрлер Кеңесі Урианхайды орыс отарлауын ынталандыру арқылы біртіндеп, сақтықпен қосып алу саясатын қабылдаған еді; Кеңес Ресейдің асығыс әрекеті Қытайды ашуға ұшыратады деп қорқыды. Бұл позиция Ресейдегі коммерциялық топтардың белсендірек әрекет етуі үшін жасаған қысымының нәтижесінде өзгерді, сондай-ақ 1913 жылдың күзінде екі урианхай хошунының Ресейдің құрамына қабылдануды сұраған ресейлік "өтінішхаты" қолдау тапты. Көп ұзамай басқа урианхай хошундары да осылай істеді. 1914 жылдың сәуір айында Танну Урианхай Ресейдің протектораты ретінде ресми түрде қабылданды.

By the early 20th century, the Uriankhai economy had seriously deteriorated, resulting in its people becoming impoverished. The causes were varied: the declining number of fur bearing animals likely from over hunting by both Uriankhais and Russians; the declining number of livestock as a result of the export market to Siberia; and periodic natural disasters (especially droughts and plagues), which were detrimental to livestock herds. Additionally, Uriankhai trade with Russians was conducted on credit using a complex system of valuation principally pegged to squirrel skins. As the number of squirrels declined because of over hunting, the price of goods increased. The Russians also manipulated the trade by encouraging credit purchases at usurious rates of interest. If repayment were not forthcoming, Russian merchants would drive off the livestock of either the debtor or of his relatives or friends, which led to retaliatory raids by the Uriankhai. The situation worsened when the Han people arrived from China proper. Although the Qing had successfully kept Han traders out of Uriankhai (unlike in other parts of Outer Mongolia and other parts of the frontier), in 1902 they were allowed to cross the border to counter Russian domination of the Uriankhai economy. By 1910, there were 30 or so shops, all branches of Han owned firms operating in Uliastai. For many reasons—more aggressive selling, easier credit terms, cheaper and more popular goods for sale—the Han people soon dominated commerce just as they had in Outer Mongolia. Soon, the Uriankhais, commoners and princes alike, had accumulated large debts to the Han. The end of Qing rule in Tannu Uriankhai came quickly. On October 10, 1911, the Xinhai Revolution broke out, and soon afterwards Chinese provinces followed one another in declaring their independence. Mongolia (Outer Mongolia) declared its own independence from China on December 1, and expelled the Qing viceroy four days later. Uriankhai nobles were divided on their course of political action. The Uriankhai governor, Gombo Dorzhu, advocated becoming a protectorate of Russia, hoping that the Russians in turn would appoint him governor of Uriankhai. But the princes of two other banners preferred to submit to the new Bogd Khanate of Mongolia under the theocratic rule of the Jebstundamba Khutukhtu of Urga. Gombu Dorzhu sent a petition to the Frontier Superintendent at Usinsk, stating that he had been chosen as leader of an independent Tannu Uriankhai state. He asked for protection and proposed that Russian troops be sent immediately into the state to prevent China from restoring its rule over the region. There was no reply—three months earlier the Tsarist Council of Ministers had already decided on a policy of gradual, cautious absorption of Uriankhai by encouraging Russian colonization; precipitous action by Russia, the Council feared, might provoke China. This position changed as a result of pressure from commercial circles in Russia for a more activist approach, and a Russian sponsored "petition" from two Uriankhai khoshuns in the fall of 1913 requesting to be accepted as a part of Russia. Other Uriankhai khoshuns soon followed suit. In April 1914 Tannu Uriankhai was formally accepted as a protectorate of Russia.