Кіріспе

Хитан тарихы 4 ғасырға дейін жетеді. Хитан халқы Солтүстік Қытайдың, Маньчжурияның және Моңғол жазығының көп бөлігін бақылап отырды. Олар кейін Ляо және Батыс Ляо әулеттерін құрды. Хитандықтардың шыққан тегі – Шығанақ тайпасы, және 388 жылға дейін олар Кумо Си тайпасының құрамында болды. Осы жылы Кумо Си – Хитан тайпалық бірлестігі жаңа құрылған Солтүстік Вэй әулетінен жеңіліс тапты. Бұл хитандықтарға өздерінің тайпалық ерекшеліктерін қайта ұйымдастырып, нығайтуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде хитан жазба тарихы басталды. 5-ден 8-ғасырға дейін хитандықтар батыста түркілердің, одан кейін ұйғырлардың, оңтүстікте Орталық жазықтың түрлі әулеттерінің және шығыста Когурёнің билігінде болды. Басқа мемлекеттердің бағыныштылығына қарамастан, хитандықтардың күші артты. Олардың өркендеуі басқалармен салыстырғанда баяу болды, себебі көршілес елдер оларды жиі талқандады – қажет болғанда хитан әскерлерін пайдаланды, бірақ хитандықтар күшті болғанда оларды жоюға дайын тұрды. Ляо әулеті құлағаннан кейін көптеген хитандықтар батысқа қоныс аударып, Батыс Ляо әулетін құрды. Хитандықтар қазіргі таңда жеке этникалық топ ретінде сақталмаса да, олардың аты орыс тіліндегі Қытай сөзінде (Китай, Kitay), сондай-ақ ескі ағылшын (Cathay), португал (Catai), венгр (Kína) және испан (Catay) тілдеріндегі атауларда сақталған.

Шығу тегі

Қытай дереккөздеріндегі хитан тайпаларына сілтемелер 4 ғасырға дейін жетеді. Олардың билігі Мұроң руымен басылып алынғаннан кейін, қалдықтары қазіргі Ішкі Моңғолия аумағына таралып, сол жердегі ежелгі моңғол халқымен қосылды.

Династия алдындағы хиттар (388916)

Қытайдың Тан әулеті тұсында хитан тайпалары Тан немесе түріктердің вассалдары болды, олардың арасындағы күш тепе-теңдігіне қарай, ал түріктерді даланың басты күші ретінде ығыстырған ұйғырлардың билігінде де болды. 842 жылы ұйғырлар Моңғол даласын тастап кеткен соң, хитан тайпалары бағыныштылықтан құтылуға мүмкіндік беретін үлкен күш тапшылығы пайда болды. Хитан тайпалары ұйғырлар тастап кеткен жерлерді жаулап алып, оларды өз бақылауына қосты.

388 жылдан 618 жылға дейінгі хитандық әскери іс-әрекеттер

V ғасырда хитандықтар Тоба Вэй әсерімен болды. VI ғасырда хитан тайпалары 553 жылы Солтүстік Ци-дан ауыр жеңіліс танып, көптеген хитандықтар құлға айналдырылып, малдарының көп бөлігі тартып алынғаннан кейін әлі де әлсіз конфедерация болып қала берді, бұл хитандықтар үшін қиын заманға әкелді. Сол кезде хитандықтар көшпелі өркениеттің төменгі деңгейі ретінде сипатталды, олардың "конфедерациясы" оқшауланған тайпалардың анархиялық жүйесі болып, әр тайпа өз қойларын және жылқыларын бағып, жеке аумағында аң аулаған. 581 жылы Суй әулеті құрылғанда, хитандықтар ішкі әскери қақтығыстар кезеңін бастан өткеріп жатты. Олардың тайпалары бір-бірімен соғысып жүрді.

Ли-Сун көтерілісі (696 697)

Тан императоры Тайцзун (626-649 жж.) тұсында хитандықтар Тан әулетінің бағыныштылары болды. Кездейсоқ қақтығыстарға қарамастан, хитандықтар 690 жылдарға дейін қытайлық бағынышта болды, содан кейін У императрицасы қытай тағына отырды. Ли Сун қайтыс болғаннан кейін, оның жеңістігі Сун Ваньронг оны алмастырды және түріктерге қарсы "тоналған табыспен күшею" саясатын жүргізді, оның империясын жаңартудың ең жақсы жолы деп есептеді. Түріктер барлық көршілерін, соның ішінде хитандықтар мен қытайларды тонады, бірақ хитандықтарды Тан билігіне қарсы көтерілуге ынталандырды. Хитандықтар көтеріліп, сәттілікке жеткен соң, түріктер Қытаймен одақ құруды ұсынды. Қытайға қарсы соғысқан түріктер, шығыста хитандықтардан алаңдатуды сұрады, бұл оларға өз майданында еркіндік беретін еді. Хитандықтар күтпеген жерден жеңіске жеткенде, олар да таң қалды, да қорқып, шығыста жаңа күш пайда болғанын көрді. Хитандықтардың қытайлармен қаһармандықпен күресіп жатқанын көру, қытайлардың да, әлсіреген Танның да мүмкіндігін пайдаланудың тамаша мүмкіндігі болды. Түріктер хитандықтарға артынан шабуыл жасап, Танға баға жетпес көмек көрсетті, сонымен қатар сол шығыстағы жаңа күшті басып тастап, өзіне де пайдасын тигізді. Сюй Циньчжан (許欽?), Инчжоудың қытай генерал-губернаторы, дереу жазалау науқанына шақырды, генерал Сюэ Тайға 500 батыр сарбаз, Си әскерлері және Суогу әскерлерімен бірге солтүстікке қарай баруға бұйрық берді. Қытайдың адал әскері талқандалып, Суогу (хитан патшасы) мен Ли Дапу (Си патшасы) қаза тапты, ал Кэтую Сюэ Тайды тұтқынға алды. Қытаймен жақсы қарым-қатынасты қайта жаңарту үмітімен Тайды өлімге жібермеді, Кэтую Суогудың туысы Ююйюді (李鬱于, 720–722/724) таққа отырғызғанда, оған кешірім сұрау үшін елші жіберді. Ююйюге Гуии ханзадасы (адалдық және туралық) атағы берілді, Гуии Чжоу префекті қызметіне тағайындалды, ал Си әскерлеріне қытайлық қорғаумен Ючжоуда қоныстануға рұқсат берілді. Екінші ірі науқан 733 жылдың төртінші айында басталды, онда Гуо Инцзиге 10 000 әскерді бастап, Си жауынгерлерінің көмегімен хитандықтарды талқандау тапсырылды. Кэтую түріктердің қолдауымен, қытайлық Си әскерін қиын жағдайға түсірді, олар өздерін құтқару үшін қашуға мәжбүр болды. Гуо Инцзи мен оның әскері хитан-түрік әскерлерімен жалғыз қалғанда, ауыр шығынға ұшырады. Гуо мен оның көптеген әскерлері майданда қаза тапты. Бір жылдан кейін хитандықтарды 734 жылдың екінші айында Ючжоудың аймақтық қолбасшысы Чжан Шугуй жеңді. 741 жылдың жетінші айында Ючжоу Пинглу армиясының Бинмаши (兵馬使) атанды. Ол басқа шенеуніктермен және генералдармен жақсы қарым-қатынас жасап, мақтауға ие болды, императорлық елшілерге пара беріп, оларды өз есептеріне енгізді. Осы жүйелі пара берудің нәтижесінде 742 жылы Хитан, Си, Балхае және Хэйшуй Мохеден келетін солтүстік қауіпке қарсы тұру үшін Пинглу армиясының Инчжоу (Ин префектурасы) мен Цзиедуши (әскери губернаторы) коменданты қызметіне тағайындалды. 744 жылы ол Фаньян округінің (范陽, қазіргі Пекин) әскери губернаторы болды, хитандықтар мен силіктердің ауылдарын тонап, әскери қабілеттерін көрсетті. Кейбір ғалымдар хитандықтарға қарсы осы үнемі шабуылдарды хитандықтардың агрессивтілігін қасақана тудыру және оның болашақ көтерілісі үшін Чанъаньнан көбірек әскер алу мақсатымен жасалған қауіп ретінде қарастырады, сондай-ақ 745 жылғы хитан-силік көтерілісінің себебі деп түсіндіреді. Аң Лушаннің семіздігінен бірде атының асты қалып, қаза тапқан.

745-ші жылдардағы хитандықтар көтерілісі

745 жылдың үшінші айында бірнеше Тан ханшайымы Хитан басшыларына үйленді. Бірақ белгілі бір себептерге байланысты, хитандар 745 жылдың тоғызыншы айында Танға қарсы ашық көтеріліс жасап, ханшайымдарды өлтіріп, әскери операцияларды бастады. Ан Лушанның бұрынғы күшті қысымы және Чанъан сарайының оны жоғары бағалауы, хитандардың соңғы шешіміне жеткеніне себеп болуы мүмкін. Хитандықтар Ан Лушан әскерлерімен жазалаушы жорықтар мен тұзақтар арқылы тез жеңіліске ұшырады. Көздер мәлімдейді, Ан Лушан бейбітшілік туралы жариялау үшін банкет ұйымдастырып, Хитан мен Си тайпаларына ұсынған. Олар бейбітшілік пен тегін тамақ алуға қуанып, дастарқанға асығып, көп ішіп алды. Бірақ тамақ пен шарап есірткіш заттармен уланған болып шықты. Содан кейін Ан Лушан жауынгерлерін жерге жатып ұйықтағандарды немесе өлтіруге оңай болатын мас адамдарды өлтіруге жетектеп, басшыларының басын Тан сарайына көрсету үшін жіберді. Көздер бұл банкеттердің мыңдаған жауынгердің өлімімен аяқталғанын айтады. Бұл мәлімдемеге сену қиын: хитандар Ан Лушанның бірнеше рет мыңдаған адамды "тегін тамақ тұзақтарында" өлтіруіне осылайша жол бере ала ма? Қиындық сол, қытай деректері Ан Лушанға қарсы көзқарас білдіріп, оны осы оқиғада сенімсіз, қатыгез жау ретінде көрсетеді. Нәтижесінде, 745 жылғы хитан көтерілісі басылды.

751752 жылдардағы соғыстар 755 жылдардағы Ан Ши көтерілісі

751–752 жылдары Ан Лушанның қастықтары мен мазалауларынан кейін, хитайлар оңтүстікке қарай Қытай Тан империясына шабуыл жасауға көшті. Сәйкесінше, хитайлар 751 жылдың сегізінші айында қытай әскерінің шабуылына ұшырады: Ан Лушан 2000 Си жетекшілерінің көмегімен 60 000 қытай әскерін хитай аумақтарына бастап кірді. Шайқас басталғанда, Си күтпеген жерден хитайларға қолдау көрсетті, ал хитай-Си әскері жаңбырдан қиналған Тан әскеріне қарсы жылдам шабуыл жасады. Хитай-Си әскері жаудың көбін өлтірді, ал Ан Лушан тек жиырма атты әскерімен Шичжоуға қашып кетті. Қорғаушы генерал Су Дингфан, Тан генералы, ақыры хитайлардың қуғыншы әскерін тоқтата алды, олар кері шегінді. Олар шайқаста жеңіске жетті, бірақ Ан Лушанның басын ала алмады, сондықтан қаланы қоршауға алды, оны тек Ши Симин (Ан Лушанның генералы) ғана аяқтады. Оның бір генералы қаза тапқаннан кейін, ол қалған екеуін жеңіліске кінәлі деп айыптап, өлім жазасын берді. 752 жылы осы батылдық пен қорлауды жазалау үшін қытай және көшпенді жаяу әскер мен атты әскерден құралған 200 000 саяқ солтүстікке қарай хитайларға қарсы аттанды. Бірақ Ан Лушан этникалық түжу генералы Ли Сяньчжунның (李獻忠) өзімен бірге жүруін сұрады, Ли Аннан қорқып, мәжбүр болған кезде, Анның жорығына қарсы шығып, оны тоқтатты. Ли Линфу қайтыс болғаннан кейін Ян кланының мүшесі Ян Гуочжон оның орнына жоғары канцлер болды, содан кейін Ан Лушан әскерлерімен көтеріліске шығып, хитай, Си және түрік жақтастарымен орталық билікке шабуыл жасады.

Династияға дейінгі хитандықтардың адалдықтары мен себептері

388 жылға дейін: Кумо Си түркілерге бағынды. Кумо Си – Хитан тайпалық бірлестігінің бір бөлігі. 388–?: Тан әулеті – Тан әулетінің соңғы кеңеюі мен түркілердің құлдырауы салдарынан. 696–697 жылдар: тәуелсіздік (Ли Сун көтерілісі), барлық жақтан соғыс, Туджуэ тарапынан қолдау, қытай шенеуніктерінің зұлымдығы мен ашаршылықтан туындаған. 697–720 жылдар: Тан әулеті + Туджуэ, 697 жылғы жеңілістен кейін. 730–734 жылдар: Осы екі жазудың біріншісі 920 жылы жасалды. Ал екіншісі, алфавит принциптеріне негізделген, бес жылдан кейін пайда болды. Юрчендер Хитан билеушілерін құлатпастан бұрын, Ляо әулетінің Хитан елшілері үйленген Юрчен әйелдері мен қыздарын зорлаған, бұл Юрчендердің Хитанға наразылығын тудырған. Ляо Хитан елшілері Юрчендер арасында қонақ үйлерде жыныстық қызмет көрсететін әйелдерге айналды. Юрчендердің үйленбеген қыздары мен олардың отбасылары Ляо елшілерін құнақтап, олармен қарым-қатынас жасады. Джин елшілері Хэнань провинциясының Гид қаласында әнші қыздармен көңіл көтеріп жүрді. Ляо Хитандықтары Юрчендерге билік еткенде, олар күшті болғанымен, үйленбеген Юрчен қыздарының Хитандықтарға қонақ ретінде жыныстық қызмет көрсетуі Юрчендер үшін жек көрінішті немесе ренжітетін болған жоқ. Тек Ляо Хитан аристократиялық Юрчен отбасыларын әдемі әйелдерін Ляо Хитан хабаршыларына қонақ ретінде беруге мәжбүрлегенде ғана Юрчендердің наразылығы мен ашуы оянды. Бір тарихшы бұл Юрчендердің жоғарғы топтарында тек күйеуінің әйеліне құқығы болса, ал төменгі топтарында үйленбеген қыздардың тазалығы мен Ляо Хитандықтарымен қарым-қатынас жасауы маңызды емес және олардың кейіннен үйленуіне кедергі келтірмейтінін білдіреді деп болжайды. Юрчендердің жыныстық әдеттері мен нормалары ханқытайларға, мысалы, Қытайдың "Он қорқынышты қылмысының" бірі болып табылатын қарындасқа үйлену сияқты, кеңпейілді көрінді. Юрчендер жиі қонақтарға әйелдермен бірге тамақ пен баспана беріп, жыныстық қызмет көрсеткен. Хун Хао жазғандай, жергілікті Юрчен ауылдарының төменгі және орта таптағы отбасыларының үйленбеген қыздары Ляо Китан хабаршыларына жыныстық қатынас пен ойын-сауық үшін берілді. Марко Поло сондай-ақ Хами (Камул) жерінде қонақ үйлерінде үй иелері әйел туыстарын, апаларын, қыздарын және әйелдерін қонақтарға ұсынғанын хабарлады. Тангуттар да осылай қонақтарға жыныстық қызмет көрсетумен айналысты.

Лио әулетінен кейінгі тарих

Хиттар журчендермен араласып, солтүстік Сун аймақтарын жаулап алу үшін соғыс жылдарында кеңінен пайдаланылды. Керісінше, Ляо әулетінің бірқатар ақсүйектері аймақтан қашып, Батыс аймақтарға беттеп, Қара Хитай (Батыс Ляо әулеті) құрды. Олар өз кезегінде жергілікті түркі және иран халықтарына сіңіп, өздерінен ешқандай із қалдырмады. Хитан тілі бүгінгі күнге дейін толыққанды оқылмайтындықтан, олардың қозғалысының толыққанды тарихын жасау қиын. Хиттар моңғолдар Еуразияның көп бөлігін жаулап алғаннан кейін әскери және азаматтық қызметтерде жиі қолданылды. Даур және кейбір Баарин халықтары хитандықтардың тікелей ұрпақтары болып саналады. Шығыс майданда хитандықтар моңғолдардың шабуылынан қашып Кореяға қарай жол алды. 1216 жылы китандар Горёоға шапқындап кіріп, корей әскерлерін бірнеше рет жеңіске ұшыратып, тіпті астана қақпаларына жетіп, оңтүстікке терең шабуыл жасады. Бірақ, корей генералы Ким Чви рёо оларды солтүстікке қарай Пьонганға ығыстырып, 1219 жылы одақтас моңғол және Горёо әскерлері қалған китандарды таңсық қылды. Осы китандар Бэкчжонның тегі болуы мүмкін.