Кіріспе
Геосаяси термин
Қытайдың ішкі Қытай деп аталатын аймағы – бұл негізінен Батыс елдерінде Қытайдың оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан дәстүрлі "өзекті" аймақтарын атау үшін қолданылатын термин. Бұл термин алғаш рет Маньчжу басқарған Цин әулеті кезінде батыстықтар тарапынан тарихи "Хан жерлері" (漢地) – яғни, ұзақ жылдар бойы хань ұлтының басымдығында болған аймақтар – мен Қытайдың "шекаралық" аймақтары арасындағы айырмашылықты көрсету үшін пайдаланылды. Аталған шекаралық аймақтарда хань емес этностық топтар мен жаңа иммигранттар (мысалы, орыстар) көптеп қоныстанған, олар кейде "Сыртқы Қытай" деп те аталады.
Этимология
"Қытайдың өзіндік" деген ұғымның Батыс әлемінде қашан пайда болғаны белгісіз. Дегенмен, империялар дәуірінде және он сегізінші ғасырда шекаралардың жылдам өзгеруі кезінде тарихшылар оны Қытайдың ішкі аймағындағы 18 провинцияны шекаралық территориялардан ажырату үшін қолданған болуы мүмкін. Бұл Ұлыбританияға да қатысты, яғни Ұлыбритания империясы, ол теңіздің ар жағындағы кең аумақтарды қамтыды. Осыған ұқсас жағдай Францияға да қатысты, Наполеонның Ресейге дейін кеңейген Бірінші Француз империясымен салыстырғанда. Гарри Хардингтің пікірінше, бұл тұжырымдама 1827 жылға дейін созылуы мүмкін. Бірақ 1795 жылы Уильям Винтерботам өзінің кітабында осы ұғымды қабылдады. Цинь әулеті тұсындағы Қытай империясын сипаттағанда, Винтерботам оны үш бөлікке бөлді: Қытайдың өзі, Қытайдың Тартар елі және Қытайға тәуелді мемлекеттер. Ол Ду Халде мен Грозиердің пікірлерін қабылдап, "Қытай" атауы Цинь әулетінен шыққан деп күдіктенді. Ол былай деді: "Қытай, нақты айтқанда, солтүстіктен оңтүстікке қарай он сегіз градусқа созылады; ал шығыстан батысқа дейінгі аралығы сәл кем". Мин әулетінің 15 негізгі әкімшілік бөлінісі болғанымен, Винтерботам Мин әулеті кезінде Оңтүстік Жили (南直隸, Nán Zhílì) деп аталған және 1645 жылы, Цин әулеті Мин әулетін алмастырғаннан кейін Киан-нан (江南, Jiāngnán) деп қайта аталған Киан-нан провинциясының атын қолданды. Бұл 15 провинциялық жүйе 1662 және 1667 жылдар аралығында 18 провинциялық жүйемен біртіндеп алмастырылды. 15 провинциялық жүйені және Киан-нан провинциясының атын пайдалану "Қытайдың өзіндік" тұжырымдамасының 1645 және 1662 жылдар аралығында пайда болғанын көрсетеді, бұл тұжырымдама, мүмкін, Қытайды бұрынғы Мин әулетінің аумағы ретінде қарастыратын идеяны бейнелейді. "Қытайдың өзіндік" деген ұғым осы 1795 жылғы кітаптан бұрын да кездеседі. Оны 1790 жылы жарық көрген "The Gentleman's Magazine" журналында және 1749 жылы жарық көрген "The Monthly Review" журналында табуға болады. Он тоғызыншы ғасырда қытайлық шенеуніктер шетелдік тілдерде сөйлескенде кейде "Қытайдың өзіндік" терминін қолданды. Мысалы, Цинь империясының Ұлыбританиядағы елшісі Цзэн Цзизе оны 1887 жылы жариялаған ағылшын тіліндегі мақаласында қолданды. "Дулимбай Гурун" – Қытайдың маньчжур тіліндегі атауы (中國, Zhongguo; "Орталық патшалық"). Мин әулетін бағындырғаннан кейін Цин өз мемлекетін "Қытай" (Чжунгуо) деп атады және оны маньчжур тілінде "Дулимбай Гурун" деп атады. Цин императорлары Цин мемлекетінің жерлерін (оның ішінде "Қытайдың өзіндік" және қазіргі Маньчжурия, Синьцзян, Моңғолия, Тибет және басқа да аймақтар) қытай және маньчжур тілдерінде "Қытай" деп атады, Қытайды көпұлтты мемлекет ретінде анықтады, "Қытай" сөзі тек хань халқы мекендейтін аймақтарды білдіреді деген пікірді жоққа шығарды, хань және хань емес халықтардың екеуі де "Қытайдың" құрамына кіреді деп жариялады, ресми құжаттарда, халықаралық шарттарда және сыртқы істерде "Қытай" терминін қолданды, ал "қытай тілі" (Дулимбай гурун и бите) – қытай, маньчжур және моңғол тілдерін білдірді, ал "қытай халқы" (中國人, Zhongguo ren; маньчжур: Дулимбай гурун и нийалма) – Цин әулетінің барлық хань, маньчжур және моңғол азаматтарын білдірді. 1759 жылы Цин Дзунгарияны бағындырғаннан кейін, олар жаңа жерді маньчжур тіліндегі мемориалда "Қытайға" (Дулимбай Гурун) қосылғанын жариялады. Цин өз идеологиясын түсіндірді, олар "сыртқы" хань емес халықтарды – маньчжурларды, моңғолдарды, ұйғырларды және тибеттіктерді "ішкі" хань халқымен бірге Цин мемлекетімен біріктірілген "бір отбасы" ретінде біріктірді, Циннің әртүрлі азаматтарының барлығы бір отбасының мүшелері екенін көрсетті, Цин әртүрлі халықтардың "бірлігі" идеясын жеткізу үшін "Жонг Вай И Цзя" (中外一家) немесе "Ней Вай И Цзя" (內外一家, "ішкі және сыртқы бір отбасы") деген сөз тіркесін қолданды. Ресей империясымен бандиттерге қатысты қылмыстық юрисдикция туралы келісімнің маньчжур тіліндегі нұсқасы Цин халқының адамдарын "Орталық патшалықтың халқы (Дулимбай Гурун)" деп атады. Маньчжур шенеунігі Тюлисеннің Торгут моңғолдарының басшысы Аюки Ханмен кездесуі туралы маньчжур тіліндегі есебінде, Торгуттар орыстардан өзгеше болғанымен, "Орталық патшалықтың халқы" (дулима и гуран; 中國, Чжунгуо) Торгут моңғолдарына ұқсас болған, ал "Орталық патшалықтың халқы" маньчжурларды білдірген. Цин әулеті "Қытай" (Жонггуо) терминін хань емес аймақтарды сипаттау үшін қолданған кезде, кейбір хань ғалымдары Цин императорының Жонггуо сөзін хань емес аймақтарды атауға қарсылық білдірді, оның орнына Жонггуоны мәдени хань аймақтары мен Цин империясы жаңадан бағындырған аумақтар арасындағы айырмашылықты көрсету үшін қолданды. XIX ғасырдың басында Вэй Юаньның "Шэньвуцзи" (Цинь әулетінің әскери тарихы) ішкі Азия мемлекеттерін гуо деп атады, ал дәстүрлі орталықтың жиырма жеті провинциясы, яғни "Қытайдың өзіндік" және Маньчжурияның үш шығыс провинциясы "Жонггуо" деп аталды. Минге адал болған кейбір хань ұлттық зиялылары Мин Қытайының шекарасынан тыс аймақтарды "Жонггуо" деп атаудан бас тартты, тиімді түрде Цин әулетінің заңдылығын мойындамады. Хан қытай зиялылары жаңа "Қытай" мағынасын біртіндеп қабылдап, оны өз Отаны ретінде тануға көшті. Цин әулеті хань халқы қоныстанған 18 провинцияны "nèidì shíbā shěng" (內地十八省) – "ішкі аймақтың он сегіз провинциясы" деп атады, немесе оны "nèidì" (內地) – "ішкі аймақ" деп қысқартты, сондай-ақ "jùnxiàn" (郡县) деп те атады, ал Солтүстік-Шығыс, Сыртқы Моңғолия, Ішкі Моңғолия, Синьцзян және Тибет сияқты хань емес аймақтарды "wàifān" (外藩) – "сыртқы феодалдар" немесе "сыртқы вассалдар" деп атады, немесе "fānbù" (藩部, "феодалдық аймақ") деп атады. Бұл wàifān толығымен Цин үкіметіне бағынышты және басқарылды және Қытайдың (Жонггуо) құрамына кірді, Корея, Вьетнам, Рюкю және Жапония сияқты "wàiguó" (外國, "сыртқы/шетелдік елдер") сияқты емес, олар Цин Қытайына салық төледі немесе Қытайдың вассал мемлекеттері болды, бірақ Қытайдың құрамына кірмеді.
However, to introduce China proper, Winterbotham still used the outdated 15 province system of the Ming dynasty, which the Qing dynasty maintained until 1662. Although Ming dynasty also had 15 basic local divisions, Winterbotham uses the name of Kiang nan (江南, Jiāngnán) province, which had been called South Zhili (南直隶, Nán Zhílì) during the Ming dynasty and was renamed to Kiang nan (i. e., Jiangnan) in 1645, the second year after the Qing dynasty replaces the Ming dynasty. This 15 province system was gradually replaced by the 18 province system between 1662 and 1667. Using the 15 province system and the name of Kiang nan Province indicates that the concept of China proper probably had appeared between 1645 and 1662 and this concept may reflect the idea that identifies China as the territory of the former Ming dynasty after the Ming–Qing transition. The concept of "China proper" also appeared before this 1795 book. It can be found in The Gentleman's Magazine, published in 1790, and The Monthly Review, published in 1749. In the nineteenth century, the term "China proper" was sometimes used by Chinese officials when they were communicating in foreign languages. For instance, the Qing ambassador to Britain Zeng Jize used it in an English language article, which he published in 1887. "Dulimbai Gurun" is the Manchu name for China (中國, Zhongguo; "Middle Kingdom"). After conquering the Ming, the Qing identified their state as "China" (Zhongguo), and referred to it as "Dulimbai Gurun" in the Manchu language. The Qing emperors equated the lands of the Qing state (including both "China proper" and present day Manchuria, Xinjiang, Mongolia, Tibet and other areas) as "China" in both the Chinese and Manchu languages, defining China as a multiethnic state, rejecting the idea that China only meant Han populated areas in "China proper", proclaiming that both Han and non Han peoples were part of "China", using "China" to refer to the Qing in official documents, international treaties, and foreign affairs, and the "Chinese language" (Dulimbai gurun i bithe) referred to Chinese, Manchu, and Mongol languages, and the term "Chinese people" (中國人, Zhongguo ren; Manchu: Dulimbai gurun i niyalma) referred to all Han, Manchu, and Mongol subjects of the Qing. When the Qing conquered Dzungaria in 1759, they proclaimed that the new land was absorbed into "China" (Dulimbai Gurun) in a Manchu language memorial. The Qing expounded on their ideology that they were bringing together the "outer" non Han peoples like the Manchus, Mongols, Uighurs and Tibetans together with the "inner" Han people, into "one family" united under the Qing state, showing that the diverse subjects of the Qing were all part of one family, the Qing used the phrase "Zhong Wai Yi Jia" (中外一家) or "Nei Wai Yi Jia" (內外一家, "interior and exterior as one family"), to convey this idea of "unification" of the different peoples. A Manchu language version of a treaty with the Russian Empire concerning criminal jurisdiction over bandits called people from the Qing as "people of the Central Kingdom (Dulimbai Gurun)". In the Manchu official Tulisen's Manchu language account of his meeting with the Torghut Mongol leader Ayuki Khan, it was mentioned that while the Torghuts were unlike the Russians, the "people of the Central Kingdom" (dulimba i gurun; 中國, Zhongguo) were like the Torghut Mongols, and the "people of the Central Kingdom" referred to the Manchus. While the Qing dynasty used "China" (Zhongguo) to describe non Han areas, some Han scholar officials opposed the Qing emperor's use of Zhongguo to refer to non Han areas, using instead Zhongguo to mark a distinction between the culturally Han areas and the territories newly acquired by the Qing empire. In the early 19th century, Wei Yuan's Shengwuji (Military History of the Qing Dynasty) calls the Inner Asian polities guo, while the seventeen provinces of the traditional heartland, that is, "China proper", and three eastern provinces of Manchuria are called "Zhongguo". Some Ming loyalists of Han ethnicity refused to use Zhongguo to refer to areas outside the borders of Ming China, in effect refusing to acknowledge the legitimacy of the Qing dynasty. Han Chinese intellectuals gradually embraced the new meaning of "China" and began to recognize it as their homeland. The Qing dynasty referred to the Han inhabited 18 provinces as "nèidì shíbā shěng" (內地十八省), which meant the "interior region eighteen provinces", or abbreviated it as "nèidì" (內地), "interior region" and also as "jùnxiàn" (郡县), while they referred to the non Han areas of China such as the Northeast, Outer Mongolia, Inner Mongolia, Xinjiang, and Tibet as "wàifān" (外藩) which means "outer feudatories" or "outer vassals", or as "fānbù" (藩部, "feudatory region"). These wàifān were fully subject to and governed by the Qing government and were considered part of China (Zhongguo), unlike wàiguó (外國, "outer/foreign countries") like Korea, Vietnam, the Ryukyus and Japan, who paid tribute to Qing China or were vassal states of China but were not part of China.
Саяси мақсатта пайдалану
XX ғасырдың басында Қытай-Жапон қақтығыстары қытай халқының ұлттық бірлікке қабілеттілігін күшейтті, соның салдарынан біртұтас, бөлінбеген қытай ұлты туралы идея қытай ғалымдары арасында кеңінен тарады. 1939 жылдың 1 қаңтарында Гу Цзеган ««Қытайдың негізгі бөлігі» термині дереу жойылмалы» деген мақаласын жариялады. Онда Гу «中国本部» термині – сол кездегі «Қытайдың негізгі бөлігі» дегенге тең қытай және жапон терминінің, шын мәнінде Жапонияда пайда болғанын және «Қытайдың негізгі бөлігі» деп аударылғанын айтты. Осылайша, «Қытайдың негізгі бөлігі» ұғымын жапондықтар жасаған, ол қытай халқын бөлуге арналған құралға айналып, жапондықтардың Моңғолияға, Маньчжурияға және Қытайдың басқа да аймақтарына шабуыл жасауына жағдай жасады. Гудің мақаласы «Чжунхуа миндзу» (қытай ұлты) анықтамасы мен оның пайда болуы туралы пікірталас тудырып, Екінші Қытай-Жапон соғысында қытай халқын біріктіруге септі салды және кейін қалыптасқан «Чжунхуа миндзу» тұжырымдамасын қалыптастыруға әсер етті.
Қазіргі заманғы
Бүгінде Қытайдың өзі Қытай ішінде даулы ұғым болып табылады, себебі қазіргі ресми көзқарас Қытайдың орталық және шеткері аймақтарын ерекшелеп көрсетпейді. Қытай тілінде оған дәл сәйкес келетін, кеңінен қолданылатын термин жоқ. Қытайды хань этникалық тобы басымдығымен "нағыз Қытай" деп, ал ұйғырлар үшін Шығыс Түркістан (Қытай Түркістаны) сияқты этникалық азшылықтар үшін басқа мемлекеттерге бөлу, Қытайдың қазіргі аумақтық шекараларының заңдылығын күмәндетеді, ол мемлекеттердің жаңару принципіне негізделген. Шығыстанушы Колин Маккеррастың пікірінше, шетелдік үкіметтер Қытайдың этникалық азшылықтарға қатысты талаптарын көбінесе қабылдаған, өйткені әрбір билік ауысқан сайын елдің аумағын қайта анықтау, соғыс пен тұрақсыздыққа алып келер еді. Сонымен қатар, ол: "Егер Цин империясының шекаралары заңсыз деп есептелсе, неге оны Тан империясының кең аумағына қарағанда, әлдеқайда кіші Мин империясының шекараларына қайтару керек?" – деп сұрайды.
Ауқымы
Қытайдың нақты географиялық шекарасы жоқ, себебі ол Қытайдың орталық және шет аймақтары арасындағы қарама-қайшылықты тарихи, әкімшілік, мәдени және тілдік тұрғысынан көрсетеді.
Этникалық көзқарас
Қытайдың өзі көбінесе Қытайдың басым этносы болып табылатын хань халқымен және қытай тілдерінің таралу аймағымен байланысты, бұл хань этносының маңызды біріктіруші факторы болып табылады. Дегенмен, қазіргі хань аймақтары Цин әулетінің Он сегіз провинциясына толық сәйкес келмейді. Қытайдың оңтүстік-батысының көп бөлігі, мысалы Юньнань, Гуанси және Гуйчжоу провинцияларындағы аймақтар, хань этносының бірінен соң бірі басқарған династиялардың құрамында болды, оның ішінде Мин әулеті және Цин әулетінің Он сегіз провинциясы да бар. Алайда, бұл аймақтарда түрлі хань емес азшылық топтары, мысалы Чжуан, Мяо және Буйе халықтары тұрды және тұрып келеді. Керісінше, хань халқы Маньчжурияның көп бөлігінде, Ішкі Монголияның көп бөлігінде, Синьцзянның көптеген аймақтарында және Тибеттің шашыраңқы бөліктерінде басымдылық құрайды, бұл Цин әулетінің соңында, Қытай Республикасы және Қытай Халық Республикасы тарапынан ынталандырылған хань қонысының кеңеюіне байланысты. Хань этносы қытай тілінде сөйлейтін адамдармен бірдей емес. Хуэй және Маньчжу сияқты көптеген хань емес этностар негізінен қытай тілінде ғана сөйлейді, бірақ өздерін хань этносының өкілдері деп санамайды. Қытай тілінің өзі күрделі құрылым, және егер оның ішкі бөлімдерін жіктеу үшін өзара түсіністік критерийі қолданылса, оны жеке тіл ретінде емес, туысқан тілдер отбасы ретінде сипаттаған дұрыс. Сауалнамалар бойынша Тайвань халқының көпшілігі өздерін тек "тайвандықтар" деп атайды, ал қалғаны "тайвандықтар және қытайлықтар" немесе тек "қытайлықтар" деп атайды. Тайвань халқының 98% -і 1600 жылдан бері Қытай материгінен келген иммигранттардың ұрпақтары, бірақ Тайваньды Қытайдың анықтамасына қосу мәселесі әлі де даулы. Толық ақпарат алу үшін Тайвань тарихы және Тайваньның саяси мәртебесі туралы беттерді қараңыз.