Кіріспе

Шығыс Азия тілі

Маньчжу (Маньчжу: , романша: manju gisun) – Қытайдың солтүстік-шығысындағы Маньчжурияның тарихи аймағына тән, жоғары дәрежеде құрып кету қаупі төнген шығыс азиялық тунгус тілі. Маньчжурлардың дәстүрлі ана тілі ретінде, ол Қытайдың Цин династиясының (1644–1912 жж.) ресми тілдерінің бірі болды, алайда бүгінде маньчжурлардың көп бөлігі тек мандарин қытай тілінде сөйлейді. Бірнеше мың адам мемлекеттік бастауыш білім беру жүйесі арқылы немесе ересектерге арналған сыныптардағы немесе онлайн сабақтардағы тегін курстар арқылы маньчжу тілін екінші тіл ретінде меңгерген. Сондай-ақ, "Qingyu" (清語) ("Цин тілі") деп те аталады. "Ұлттық" термині Гуою (國語) ("ұлттық тіл") терминімен қатар, маньчжу тілінде де қолданылған, мысалы, Гуовэнь (國文) сияқты. Бұл термин бұрынғы хань емес династиялар өз тілдерін атау үшін, ал қазіргі заманда стандартты қытай тілін атау үшін қолданған. Нерчинск шартының маньчжу тіліндегі нұсқасында "қытай тілі" (Дулимбай гуран и бите) термині тек бір тілді емес, қытай, маньчжур және моңғол тілдерінің барлығын білдірген.

Тарихи лингвистика

Маньчжу – оңтүстік тунгус тілі. Солтүстік тунгус тілдері, мысалы, эвенки тілі дәстүрлі құрылымын сақтап келсе, қытай тілі маньчжу тіліне зор ықпал етіп, оның түрін және сөздік қорын өзгертті. 1635 жылы Хонг Тайцзи жучжэнь халқын және жучжэнь тілін «Маньчжу» деп атауға өзгертті. Жучжэньдер маньчжулардың арғы тегі болып табылады және кейінгі Цзинь династиясы (1115–1234 жылдары) билігінде болды.

Пайдаланудың төмендеуі

Маньчжу тілі Цинь әулетінің императорлық сарайының негізгі тілі ретінде пайда болды, бірақ маньчжу шенеуніктерінің қытайлануы күшейген сайын, көптегендері тілді білуді ұмытты. Маньчжу ұлтының өзіндігін сақтау үшін императорлық үкімет байрақты алып жүретіндерге маньчжу тілінен сабақтар мен емтихан ұйымдастырды, тілді жақсы білгендерге сыйлықтар берді. Қытай классикасы мен көркем әдебиеті маньчжу тіліне аударылып, маньчжу әдебиетінің қоры қалыптасты. Юнцзэн императоры (1722–1735 жылдары билік құрған) былай деді: «Егер арнайы ынталандырылмаса, ата-баба тілі берілмей, оқытылмайды». Дегенмен, 1700 жылдар бойында байрақты алып жүретіндер арасында тілдің қолданылуы азайды. Тарихи жазбаларда 1776 жылы Цянлон императорының маньчжу Гуэрмин атты шенеуніктің императордың маньчжу тілінде айтқандарын түсінбегеніне қатты таңырқағаны айтылады, тіпті ол Шэнцзин (қазіргі Шэньян) маньчжулық бекінісінен шыққан еді. 19 ғасырға келгенде тіпті императорлық сарай да тілді еркін қолдана алмайтын болды. Цзяцин императоры (1796–1820 жылдары билік құрған) өзінің шенеуніктерінің маньчжу тілін түсінуде немесе жазуда жеткіліксіз екеніне шағымданды. Цин тарихының барысында ресми құжаттарда тілдің қолданылуы да азайды. Әсіресе, династияның басында саяси және әскери мәселелерге қатысты кейбір құжаттар маньчжу тілінде, бірақ қытай тілінде ұсынылмады. Кейіннен, династияның соңғы жылдарына дейін маньчжу тіліндегі кейбір императорлық жазбалар жасала берді.

Маньчжур тілінің қолданылуы

Мұрағаттарда көптеген маньчжур құжаттары сақталып қалған, олар Цин дәуірі Қытайын зерттеу үшін маңызды. Бүгінге дейін Тыйым салынған қаланың ішіндегі архитектурада маньчжур жазуын көруге болады, оның тарихи жазбалары қытай және маньчжур тілдерінде жазылған. Тілдің тағы бір шектеулі қолданылуы Цин армиясында дауыстық бұйрықтар беру үшін болды, мұндай деректер 1878 жылға дейін сақталған.

Цинь әулеті кезінде маньчжурлық зерттеулер

Цзянсулық ханқытай Шэнь Цилиан маньчжур грамматикасы туралы кітаптар жазды, оның ішінде «Циң кітаптарына нұсқаулық» (тибыстар = жоқ; Манжу бите jy на) және «Ұлы Циң энциклопедиясы» (тибыстар = жоқ; Дайсин гуран и йони бите) кіретін. Оның әкесі Циң империясының теңіз флоты офицері болса, әкесінің әкесі Мىڭ әулетінің шенеунігі болған, бірақ ол көтерілісшілердің қолынан қаза тапқан. Шэнь Цилиан өзі Циң армиясының құрамында Үш феодалдық патшалыққа қарсы күрескен. Кейін 1677 жылы Пекинге көшіп келген соң маньчжур тілін үйреніп, маньчжур грамматикасы туралы кітаптар жаза бастады. Ол «Жүз фамилия» және «Мың иероглифтік классиканы» маньчжур тіліне аударды және 25 жыл бойы маньчжур тілін зерттеді. Шэнь былай деді: «Мен ханмын. Бірақ өмірім бойы маньчжур тілімен шұғылдандым». Шэнь жұмысының талабы ретінде маньчжур тілін үйренбеді, себебі ол шенеунік болған емес, сондықтан оны өз ынтасымен оқығанға ұқсайды. Көптеген хандар маньчжур емес тілдерді үйренуге қызығушылық танытпағандықтан, Шэньтің неге осылай істегені белгісіз, бірақ ол маньчжур жазуын қытай жазуынан қарапайым және түсінікті деп бағалады. Ханчжоулық ханқытай Чэнь Миньюань Угэ есімді маньчжурдың бірлесіп жазған «Циң тіліне кіріспе» (清文啟蒙; Cing wen ki meng bithe) кітабын редакциялауға көмектесті. Угэ жеке маньчжур тілінен сабақ берді, оған оның досы Чэнь қатысты. Чэнь кітапты басып шығаруды ұйымдастырды.

Ханлин

Ханлинь академиясындағы ханьқытайлар Цинь дәуірінде маньчжур тілін оқыды. Ханьқытайлық Ханлин түлегі Цы Юньши маньчжур тілін білген және Ұлы хатшылықтың мұрағатындағы маньчжур тіліндегі дереккөздерді аударып, пайдаланып, Қытайдың шекаралық аймақтары туралы қытай тілінде кітап жазған. 1740 жылы Ханлин академиясы ханьқытайлық Юань Мэйді маньчжур тілін үйренуде жетіспегендігі үшін қуды. Инжишан мен Ортай, екеуі де маньчжур, оның жұмысын қаржыландырды. Ханьқытайлық Ян Чанминг тибет, ойрат және моңғол тілдерін оқи білді. Ханьқытай шенеуніктері шекаралық аймақтардағы тілдерді және маньчжур тілін аймақ туралы жазбаларын жазу және құрастыру үшін үйренді. Ханлиннің ең жоғары дәрежелі хань диплом иелері үш жылдық маньчжур тілі курсын өтуі міндетті болды, бірақ барлық хань әдебиетшілерінің маньчжур тілін үйренуі талап етілмеді. Цинь дәуірінің соңында көптеген байрақшылардың өздері маньчжур тілін білмейтіндігі және кейіннен «(Цинь) әулетінің негізін қалаушы императорлары елдің министрлері мен халқын ұлттық жазу мен ұлттық тілді (маньчжур) үйренуге мәжбүрлей алмаған» деген пікір айтылды.

Қытай және маньчжур тілдеріндегі аударма

Қытай романдары маньчжу тіліне аударылды. Баннерлендер қытай тілінде көркем әдебиет жазды. Хуан Тайцзи қытай кітаптарын маньчжу тіліне аударған. Ханьқытайлар мен маньчжулар иезуиттерге маньчжу және қытай тілдеріне кітаптар жазуға және аударуға көмектесті. Маньчжур тіліндегі кітаптар Пекинде басылып шықты. Цяньлун императоры маньчжу тіліндегі жаңа сөздіктерді, атап айтқанда Пентаглот сияқты бір және көп тілді сөздіктерді тапсырды. Оның бұйрықтарының бірі – қытай тілінен тікелей алынған қарыз сөздерді жою және оларды жаңа маньчжу сөздіктеріне енгізілген калька аудармаларымен алмастыру болды. Бұл оның тұсында қытай туындыларының маньчжу тіліндегі аудармаларының тақырыптарында көрінді, олар тікелей аудармалар болып келді. Бұл, Каньси императорының тұсында аударылған маньчжу кітаптарынан өзгеше, олар қытай ішіндегі маньчжу әріптерінің транслитерациясынан тұрды. Пентаглот Юцзи Сити Цинь Вэньцзян (御製四體清文鑑; "Цинь императорының төрт жазу түріндегі таза мәтін айнасы") негізінде жасалған, оған бесінші тіл ретінде ұйғыр тілі қосылды. Төрт тілдік нұсқасы, тибет тілімен бірге, бұрынғы үш тілдік нұсқаға негізделген – маньчжу, монғол және қытай тілдеріндегі "Цинь императорының басылған маньчжу-монғол-қытай үш тілдегі дыбысталу айнасы" (御製滿珠蒙古漢字三合切音清文鑑), ол өз кезегінде маньчжу және қытай тілдеріндегі "Цинь императорының басылған қайта қаралып, толықтырылған айнасы" (御製增訂清文鑑) негізінде құрылды. Бұл сөздік маньчжу жазуын қытай сөздерін жазу үшін, ал қытай таңбаларын маньчжу сөздерін фанки арқылы жазу үшін пайдаланды.

Сыртқы зерттеулер

XVIII ғасырдағы бірқатар еуропалық ғалымдар қытай тілін оқудың қиындықтарына байланысты көңілсіздікке түсті, себебі оның "күрделі" жазу жүйесі және классикалық стильде жазылуы оларға қиындық тудырды. Олар көптеген қытай құжаттары мен әдебиеттерінің маньчжур тіліне аудармаларын, немесе параллель маньчжур нұсқаларын түпнұсқа қытай тілін түсіну үшін өте пайдалы деп санады. Де Мойриак де Майла (1669–1748) тарихи жинақ – Тунцзян Гангму (Tung chien Kang mu; 资治通鉴纲目) аударғанда, параллель маньчжур мәтінінің болуынан үлкен пайда көрді. Иезуит ғалымы Жан Жозеф Амиот қытай еңбектерінің маньчжур тіліне аудармаларын да зерттеді және маньчжур тілі "барлық дәуірлердегі қытай әдебиетінің лабиринтіне оңай жол ашады" деп жазды. Орыс синологтарының маньчжур тілін зерттеуі XVIII ғасырдың басында, Пекинде Ресей православиелік миссиясы құрылғаннан кейін көп ұзамай басталды, және көптеген орыс синологтары осы миссиямен байланысты болды. (1761 жылы қайтыс болды) Кангши ханның Ұлы Татарстанның халха және ойрат тайпаларын бағындыру тарихы бес бөлімнен тұратын (История о завоевании китайским ханом Канхием калкаского и элетского народа, кочующего в Великой Татарии, состоящая в пяти частях) сияқты бірнеше маньчжур еңбектерін аударды, сондай-ақ бірқатар құқықтық трактаттар мен маньчжур-қытай сөздігін де аударды. 1830-шы жылдардың соңында Георгий М. Розов "Жин (Журчен) әулетінің тарихы" маньчжур тілінен аударды. 18 ғасырда Иркутск қаласында маньчжур тіліндегі аудармашыларды даярлайтын мектеп ашылды және ол ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді. Бүгінгі күні де кейбір тілшілер Хеихе префектурасының Айхуй ауданындағы Давудзиа ауылында тұрып жатыр. Сибелер (немесе Сибе тайпасы) көбінесе жазба маньчжур тілінің қазіргі сақтаушылары деп есептеледі. Сибелер Синьцзянның Или аңғарына жақын орналасқан Қапқал Сибе автономиялық округінде тұрады, оларға 1764 жылы Цянлон императоры көшіріп әкелген. Қазіргі жазбадағы Сибе тілі маньчжур тіліне өте жақын, бірақ жазу жүйесіндегі шағын айырмашылықтар ерекше Сибе айтылуын көрсетеді. Сөйлеу тіліндегі Сибе тілінің морфологиялық және синтаксистік құрылымында одан да маңызды айырмашылықтар бар. Мысалы, қазіргі Сибе тілінде жиі қолданылатын, бірақ маньчжур тілінде белгісіз "конверб" жұрнағы – mak бар.

Дифтонгтар

Барлығы он сегіз дифтонг және алты трифтонг бар. Дифтонгтар: ai, ao, ei, eo, ia, ie, ii, io, iu, oi, oo, ua, ue, ui, uo, ūa, ūe, ūi, және ūo. Трифтонгтар: ioa, ioo (ол деп айтылады), io(w)an, io(w)en, ioi, және i(y)ao, олар қытай сөздерінен алынған. Пауль Георг фон Меллендорфтың (1892) айтуынша, ол әрқашан соңғы буында болған. Керісінше, Иван Захаров (1879) көптеген нақты ережелер келтіреді: бір жағынан, ол әрбір прозодикалық сөз өзінің алғашқы буынының дауыстысын ұзарту арқылы сәл бөліп көрсетеді, бірақ екінші жағынан, жағдай жұрнақтары мен сұрау бөлшектері сияқты жұрнақтар, сондай-ақ толыққанды қатысу жұрнағы мен тілек жұрнағы, егер бұл формалар болашақ мағынаны білдірсе, стресс алады. Тым жақын туысқан Xibe тілінде Джерри Норман (1974) тағы бір жүйені тапты – стресс көбінесе түбірдегі соңғы буынға түседі (көбінесе алдыңғы буынға емес) және жұрнақтардың қосылуына тәуелді болмайды, тек дауыссыз дыбыспен басталатын бір буынды жұрнақтар стресс орналастыру үшін түбірдің бөлігі ретінде қарастырылады. Екі буынды жұрнақтар кейде өздеріне тән екінші деңгейдегі стресске ие болады.

Қарыз сөздер

Маньчжур тілі қытай тілінен көптеген түпкілікті емес дыбыстарды қабылдады. Қытай тілінен алынған сөздерді көрсету үшін арнайы таңбалар қолданылды. Бұл дыбыстар туған тілде кездеспегендіктен, олар дәл сол күйінде айтылған деп саналады. Олардың арасында sy (буддалық храм) және Sycuwan (Сичуань) сияқты сөздерде кездесетін жоғары, дөңгеленбеген дауыстының (әдетте y, /ɨ/ деп жазылатын) таңбасы, сондай-ақ қытай тіліндегі ü дыбысын білдіретін ioi трифтонгы болды. Қытай тілінің аффрикаттары да тек қана қарыз сөздерде қолданылатын, мысалы, дзенгсе (апельсин) (қытайша: chéngzi) және цун (дюйм) (қытайша: cùn) сөздеріндегідей, дауыссыз таңбалармен көрсетілді. Қытай тілінен алынған сөздердің өзінен басқа, мысалы, пинггури (алма) сөзі (қытайша: píngguǒ), маньчжур тілінде моңғол тілі сияқты басқа тілдерден де көптеген қарыз сөздер болды, мысалы, морин (ат) және темен (түйе) сөздері.

Диалектілері

Маньчжу тілінің диалектілері Маньчжурияның және Пекин қаласының (астананың) тарихи және қазіргі қолданыстағы түрлерін қамтиды. Ең танымал тарихи маньчжур диалектілері – Пекин, Нинггута, Алкука және Мукден диалектілері.

Өлеңдегі дауыстылардың өзгеруі

Фонетикалық тұрғыдан алғанда, Пекин акценті мен маньчжур тілінің стандартты жазылу түрін ажырататын бірнеше ерекшеліктер бар. Сөздерде дауысты дыбыстардың кейде өзгеруі мүмкін. Мысалы, (cimari /t͡ʃhimari/) [t͡ʃhumari], (ojorakū /ot͡ʃoraqʰʊ/) [ot͡ɕiraqʰʊ], және (gisun /kisun/) [kysun] деп айтылады. Атап айтқанда, /o/ дауысты немесе /oi/ дифтонгі сөздің басында келгенде, Пекин акцентінде тиісінше [ə] және [əi] болып жиі айтылады. Мысалы, (onggolo /oŋŋolo/) [əŋŋolo], (oilo /oilo/) [əilo] деп айтылады. Дауыстылардың дифтонгизациялануы. /ə/ дыбысы /əi/ (мысалы, dehi /təxi/ [təixi] деп айтылады), /a/ [ai] (мысалы, dagilambi /takilampi/ [taikilami] деп айтылады), және /i/ [iu] (мысалы, niru /niru/ [niuru], nicuhe /nit͡ʃʰuxə/ [niut͡ʃʰuxə] деп айтылады) болып өзгереді. /oi/ [uai] болып айналады, әсіресе /q/ (g) дыбысынан кейін. Мысалы, goimbi /koimpi/ [kuaimi] болады. Белгілі бір жағдайларда дауысты дыбыстардың жоғалуы. /t͡ʃʰ/ (c) немесе /t͡ʃ/ (j) консонанттарынан кейін келетін /i/ дауыстысы көбінесе жоғалады. Мысалы, ecike /ət͡ʃʰikʰə/ [ət͡ʃʰkʰə], hojihon /χot͡ʃiχon/ [χot͡ʃχon] деп айтылады. Пекин акцентінде дауысты дыбыстар жоғалатын басқа да жағдайлар кездеседі. Мысалы, ekšembi /əkʰʃəmpi/ [əkʰʃmi], burulambi /purulampi/ [purlami] деп айтылады.

Қосындылардың өзгеруі

Бұл бөлім негізінен Айсин Гиоро Иньшеннің "Маньчжу тілінің түрлі танымдары" (满语杂识) кітабына негізделген. /q/ және /χ/ дыбыстарының [ʁ] дыбысына, ал /k/ және /x/ дыбыстарының [ɣ] дыбысына жүйелі бірігуі, дауысты дыбыстардың арасында. Мысалы, (sargan /sɑrqɑn/) [sɑrʁɑn] деп, ал (urgun /urkun/) [urɣun] деп айтылады. Керісінше, /χ/ дыбысы сөздің басында [qʰ] деп айтылуы мүмкін. Мысалы, (hamimbi /χɑmimpi/) [qʰamimi] деп айтылады. /n/ дыбысынан кейін тіл ұшы мен тіл ортасының жабық дауыстарының ассимиляциялануы. Мысалы, (banjimbi /pɑnt͡ʃimpi/) [pɑnnimi] деп, ал (hendumbi /xəntumpi/) [xənnumi] деп айтылады. /si/ дыбысы сөздің ортасында [ʃɨ] деп айтылады. Мысалы, (usiha /usiχɑ/) [uʃɨʁɑ] деп айтылады.

Морфология

Маньчжур тілі синтетикалық және агглютинативті тіл, типологиялық тұрғыдан көршілес моңғол және түркі тілдеріне ұқсас, алайда оның морфологиясы олардан кем күрделі, ал синтетикалық ерекшелігі оларға қарағанда нашаррақ.

Жынысы

Маньчжу тілінде грамматикалық жыныс жоқ, бірақ адамдарды білдіретін есімдер мен адам емес нәрселерді білдіретін есімдер арасындағы айырмашылық оның грамматикасында белгілі бір рөл атқарады (төменде түсіндірілгендей). Дегенмен, бұрын айтылғандай, биологиялық жыныс бірнеше сөз жұптарында әртүрлі дауыстылар арқылы білдіріледі, мұнда фонетикалық тұрғыдан артқы дауыстылар еркектермен, ал алдыңғы дауыстылар әйелдермен байланысты: ama "әке" – eme "шеше", haha "ер" – hehe "әйел", naca "қайнағала" – nece "қайнақарындас", hūwašan (қытайша héshang 和尚) "монах" – huwešen "қарындас монах", amila "еркек жануар" – emile "әйел жануар", arsalan "арыстан" – erselen "арыстанша", garudai "еркек құмай" – gerudei "әйел құмай"; сондай-ақ жынысқа қатысты сөздер үшін habtaha "еркектердің белбеуі" – hebtehe "әйелдердің белбеуі", ganggan "күшті" – genggen "әлсіз".

Саны

Адамды білдіретін есімдер ғана сан жағынан өзгеріске түседі. Көпше сан бірнеше жұрнақтарды қосу арқылы жасалады, ол сөздің өзіне байланысты өзгереді. Са/се жұрнағы кеңінен қолданылады: мысалы, көптеген кәсіптерді (факси “жұмысшы” – факсиса “жұмысшылар”) және ұлттарды (манжу “маньчжур” – манжуса “маньчжурлар”) білдіретін сөздерде қолданылады. Та/те жұрнағы көбінесе белгілі бір жастағы немесе ұрпақтың мүшелерін, сондай-ақ туысқандарды білдіретін сөздермен шектеледі (ama “әке” – amata “әкелер”), бірақ одан басқа да кейбір сөздерде қолданылады, мысалы, ежен “би” – ejete “билер”. Дегенмен, са/се жұрнағы осы мағынадағы есімдермен де қолданылуы мүмкін: gege “әпке” – gegese “әпкелер”. Си жұрнағы сирек қолданылады, көбінесе осы мағынаны білдіретін сөздерде кездеседі, мысалы, haha “ер адам” — hahasi “ер адамдар”. Соңында, кейбір сөздерде ри жұрнағы қолданылады: mama “әже” – mamari “әжелер”. Ескеріңіз, көпше жұрнақтарынан бұрын соңғы әріп n әдетте түсіп қалады: ahūn “аға” – ahūta “ағалар”; сондай-ақ, соңғы әріп i de jui “ұл” – juse “ұлдар” сөздерінде жоғалады. Көпше сан “барлығы” немесе “көп” деген мағына беретін сөздерді қосу арқылы (мысалы, geren (geren niyalma “барлық/көптеген адамдар”)), “түр” немесе “санат” деген мағынадағы сөздерді қосу арқылы (gurgu jergi “әртүрлі жабайы жануарлар”, baita hacin “әртүрлі істер”) немесе қайталау арқылы (jalan “ұрпақ, әлем” – jalan jalan “ұрпақтар, әлемдер”) білдіріледі. Атау, бағыныш, иелік, дұрыс, орналасқан және шығарылған септіктер бар. Бөлшектерді олар қолданылатын есіммен бірге немесе бөлек жазуға болады. Олар дауыстылар үйлесімділігі ережесіне бағынбайды, бірақ олар толыққанды соңғы қосымшалар да емес.

Сифаттар

Маньчжу тіліндегі сын есімдер грамматикалық қасиеттері тұрғысынан есімдерден көп ерекшеленбейді, сондықтан көптеген ғалымдар олардың жеке сөз табы емес екенін айтады; олар сапалық мәні бар есімдердің бір түрі ғана деп саналады. Сын есім, анықтауыш ретінде, есімнің алдында, кейс жұрнақтарысыз тұрады. Ал баяндама ретінде, сөйлем соңында келеді. Сын есімнің өзінде инфлекциялық категория ретінде салыстыру түрі жоқ; оның орнына, салыстыру аблятивтік жұрнақпен иілген салыстырылатын есім арқылы жасалады.

Қатысушы

Маньчжур грамматикасында партициптер маңызды рөл атқарады, себебі көптеген толық формалар олардан туындайды. Олар сөйлемде төрт түрлі қызмет атқара алады:

Оларды анықтаушы ретінде қолдануға болады. Олар зат есімдейтін жұрнақтарды – олардың ішінде септік көрсеткіштерін – қабылдай алады, және осы түрінде олар зат есімдер сияқты грамматикалық субъект, объект және т.б. қызметін атқара алады. Олар тәуелді сөйлемдегі баяндауыштың орнына қолданыла алады. Олар тіпті байланыс сөзсіз де сөйлемнің баяндауышы ретінде қолданыла алады.

Кемелсіз қатысуы

Ха/хе/хо деген толық қатыстық көбінесе өткен шақтағы әрекетті білдіреді: мысалы, араха, бастапқыда "жазған" деген мағынаны білдірсе, сонымен қатар "((Мен, сен, т.б.) жаздым" мағынасында да қолданылуы мүмкін. Кейбір етістіктер ha/he/ho орнына ka/ke/ko жұрнағын алады, одан да азы nka/nke/nko жұрнағын алады, ал кейбіреулерінің ерекше формалары бар: bahambi "табу" – baha, hafumbi "тегіс ету/сіңіру" – hafuka.

Қарым-қатынас / белгісіз қатысу

"Барлық" деген белгісіз есімдік толық немесе толық емес қатыстыққа қосылғанда, пайда болған түйіннің салыстырмалы/белгісіз мағынасы болады: bisire ele jaka "қазіргі нәрселердің бәрі", mini alaha ele ba "мен айтқанның бәрі", "мен айтқан әр нәрсе". Есімдік алдыңғы сөзге қосымша ретінде de бірігіп, -le жұрнағын түзеді: arahale, ararale "жазғанның бәрі", "жазылған нәрсе", duleke ele ba "өткен жерлердің бәрі", "барлық өткен жерлер". Бұл жұрнақ көне маньчжур тілінде дауыстылар үйлесімділігінің өзгеруін көрсетпеген, бірақ кейіннен артқы түрі la пайда болды.

Ұзақ мерзімді қатысу есім

Mbihe-дегі ұзақ уақыттық жіктеме, мендегі толық емеген конвербтен және bi "болу" етістігінің толыққанды жіктемесі bihe-ден пайда болған сияқты: осылайша, дерлік сөзбе-сөз "(кім) бір нәрсе жасап тұрды" деп аударылады. Ол өткен шақта аяқталмаған немесе жалғасып жатқан әрекетті көрсетеді: arambihe "((Мен) жазып тұрдым)".

Конвербтер

Конвербтер (кейде гирундтер деп те аталады) есімшелік қызмет атқарады, ал олармен құрылатын конструкциялар ағылшын тіліндегі бағынышты сөйлемдерге ұқсас келеді.

Кемел емес конверб

Мендегі кемелсіз конверб шекті етістіктің әрекетімен бір мезгілде болатын әрекетті білдіреді, бірақ ол сондай-ақ тәсіл, жағдай, себеп және мақсат сияқты екіншілік мағыналарды да білдіре алады және көбінесе ағылшын тілінде инфинитивпен аударуға болады. Бұл конвербтің ең көп кездесетін түрі: arame "жазу кезінде", hendume "айту кезінде", fonjime "сұрау кезінде", necihiyeme toktobumbi "бағындыру", тура мағынасы – "теңгеру кезінде тұрақтандыру" (қытай тіліндегі píng dìng 平定 сөзінің тікелей аудармасы).

Тұрақты конверб

Кемілсіз конверб жұрнағы -me тек түбірге ғана емес, сонымен қатар mbi-дегі толық емес формаға да қосылуы мүмкін (бұл, өз кезегінде, бастапқыда кемелсіз конверб пен copula verb bi "болу" біріктірілісі, төменде қараңыз). Нәтижесінде -mbime жұрнағымен аяқталатын форма жеке ұзақ кемелсіз конверб ретінде сипатталған, ол аяқталмаған немесе жалғасып жатқан әрекетті көрсетеді. Мысалы, arambime (< ara me bi me) "жазу барысында". Бұл форма Конфуцийдің төмендегі цитатасында да қолданылады:

Шартты конверб

Шартты конверб "ci" жағдайды білдіре алады, сонымен қатар оқиғаның болған уақытын да көрсетеді: "araci" – "егер, жазғанда"; "si niyalma de nikeneci" – "егер адамдарға сенер болсаңыз"; "yamun de tucifi tuwaci" – "ол залға шығып, тексергенде". Қатты қалыптасқан формалары "oci" және "seci" – "егер" (сәйкесінше "омби" – "болу" және "sembi" – "айту" сөздерінен туындаған). Олар сондай-ақ тақырыпты белгілеуге де қолданылады.

Концессивті/адверсивті конверб

Сибе тіліндегі концессивті немесе қарсылық конверб "егер болса да" немесе "хош, бірақ" мағынасын беретін құрылысты құрайды: арасибе – "егер мен жазсам да". Ол шартты түбірден туындаған сияқты.

Терминативті конверб

Тала/теле/толодағы терминативті конвербті "дейін" сөздерімен басталатын бағынышты сөйлемдер арқылы аударуға болады; ол шекті етістіктің әрекетімен бірдей уақытта жүріп жатқан бағынышты әрекетті көрсетеді, ал соңғысы біріншісі аяқталғанға дейін жалғасады. Мысалы, "hūsun moho tolo" – "оның күші таусылғанша". Классикалық маньчжур тілінде бұл форма енді аса қолданылмайды. Ең көп кездесетін түрі – "isitala" "дейін" (isimbi "жету" сөзінен) және "otolo" "дейін" (ombi "болу", "айналу" сөзінен).

Сипаттамалық конверб

Хай/хей/хои немесе кай/кей/кой, сондай-ақ тай/тей/той жұрнақтарымен бірігіп, ұзаққа созылған, мерзімді, жиі немесе қарқынды әрекеттерді немесе процестерді білдіреді: алахай – "көп рет айту", джонкой – "үнемі еске салу". Бұл формалар ha/he/ho (кейбір етістіктерде ka/ke/ko) түріндегі өткен шақ есімдігінен және оның есімдік функциясындағы i жұрнағынан туындаған болып көрінеді. Мұндай формалар кейде үстеуге айналады: cohotoi – "әсіресе", cohombi – "әсіресе жасау, ең маңызды аспект деп қарастыру" сөздерінен. Бұл қолданыстың басқа мысалдары: "бее бее валиятаи" – "өзін-өзі аямай", тура мағынасында "үнемі айналып жүру", және "bucetei afambi" – "өлімге дейін күресу", тура мағынасында "күресу, үнемі өлу".

-нгала/-нгеле/-нголодағы жалғауы

Нггала / нгеле / нголодағы конвербті "алдында" деген жалғаумен аударуға болады; ол негізгі әрекет орын алмас бұрын жасалатын, бағынышты әрекетті көрсетеді: аранггала "жазу алдында"; досинггала асуки исибумби "кірер алдында, шу шығарылады". Қатаңдалған түрі онгголо "алдында" болып табылады.

Түпкіленген нысандар

Маньчжур тіліндегі шекті етістік формалары басқалардан ерекшелігі – олар тәуелсіз сөйлемдегі предикаттың басы ретінде ғана қолданылуы мүмкін. (Бұрын айтылғандай, кейбір артикльдер де осындай функцияны атқара алады, бірақ олармен шектелмейді.) Маньчжур тіліндегі барлық көрсеткіштік етістік формалары, сияқты, артикльдер мен конвербтер сияқты шексіз формалардан туындаған.

Кемел емес индикативті

Кемелдік жақ -mbi жұрнағы арқылы жасалады, ол -me жұрнағынан (етістіктің толық емес формасының соңғы буыны) және "болу" көмекші етістігі bi-ден туындаған. Бұл етістіктің сөздік түрі. Бұл форма қазіргі немесе болашақ шақ мағынасын білдіреді. Ол әдеттегі, жиі қайталаналатын, жалпылама әрекеттерді, қазіргі уақыттағы нақты оқиғаларды немесе болашақтағы әрекеттерді көрсете алады.

Опциялық

Ин ки оптиваты сөйлеушінің өзі немесе басқалар орындаған әрекетті қалауын немесе орындауын тілеуін білдіреді. Оның мағынасы кейде қытай тіліндегі yào 要 сөзіне ұқсас. Сондықтан би генэки – "Мен барамын", ал и генэки – "Оны жіберсін". Басқа мысалдар: араки – "Мен жазуға ниеттенемін/жазғым келеді", алаки – "Мен айтуға ниеттенемін/айтқым келеді", би мажу гисун бе такики – "Мен маньчжу тілін үйренуге ниеттенемін/үйренгім келеді", фа хубалаки – "Мен терезелерді қағазбен жабамын", теки – "Отырыңызшы". Оптив екінші немесе үшінші тұлғаға қатысты болғанда, оның мағынасы бұйрыққа жақын. Егер ол әлі орын алмаған әрекетті білдірсе, болашақ шақ мағынасын да береді.

Жоқ ету

Горелованың айтуынша, шекті етістік формалары да, конвербтер де ерекше теріс формаларына ие емес; тек қатысу (причастие) ғана ие. Егер етістікті немесе конвербті теріске шығару қажет болса, олардың орнына қатысу қолданылуы керек. Қатысу "аку" сөзімен біріктіріліп теріс түріне айналады: демек, сөзбе-сөз, "Мен X істемеймін". Дегенмен, Меллендорф (1892) "аку" ("болып тұрмау") сөзімен көрсетілген индикативті форманың теріс мысалын келтіреді: bi gisurembi akū "Мен сөйлемеймін". Бұл тұжырымды қытай тіліндегі wú 無, bù 不, wèi 未, méiyǒu 沒有 сөздерімен беруге болады.

Вакамен терістеу

Бөлшекті вака көбінесе теріс байланыс ретінде қолданылады. Мысалы, "бі вака ания кай" – "Мен кінәлі емес, жыл жаман", "ину жа байта вака" – "Бұл оңай мәселе емес".

Үндеумен терістеу

«Унде» деген сөз толық емес етістік түрінен кейін, ра/ре/ро жұрнағымен бітетін сөйлем соңында қолданылады: jidere unde "(ол) әлі келмеді", bi sabure unde "Мен оны әлі көрмедім".

Қабылдау

Кемелсіз қатысуын hū-мен біріктіру арқылы, қорқыныш/үрейді білдіретін форма жасауға болады (participium metuendi; моңғол тіліндегі ujai-мен салыстырыңыз): jiderahū "Егер ол келмесе". Горелова бұл форманың бастапқыда ра (а)kū етістігінің жоқтығын білдіру арқылы жасалғанын санайды.

Көмекші етістіктер

Құрама етістіктер bimbi, bi "болу, қалу", ombi "болу/айналу (сияқты), мүмкін болу", sembi "айту, түсіндіру, есептеу", acambi "қолайлы болу", mutembi "істеуге қабілетті болу" және hamimbi "жақындау, жақын болу" көмекші етістіктері арқылы жасалады.

ombi "болу, болу"

Императив – Императивтің синтетикалық формалары, ombi етілігінің императиві ala – alame osu сияқты, конверб пен osu-дан тұратын аналитикалық формалармен алмастырылуы мүмкін.

"Семби" - "айтуға"

Императивтің синтетикалық формаларын конверб пен сереодан құралған аналитикалық формалармен алмастыруға болады: alarao – alame sereo.

Өзара

Өзара дауыс ndu: aisilambi "көмектес" – aisilandumbi "бір-біріне көмектесу" арқылы жасалады.

Қауымдастығы

Ассоциативтік дауыс ca / ce / co немесе nu: ilimbi "тұру" – ilicambi "топтап тұру", afambi "шайқасу" – afanumbi "басқалармен бірге шайқасу".

Қалып: ұзақ, жиі және қарқынды

Ұзақ мерзімдік аспекті ta/ te/ to, nja/ nje/ njo немесе ša/ še/ šo жұрнақтарымен, қайталамалықты ta/ te арқылы, ал жиі қайталануын немесе қарқындылығын ca/ ce/ co арқылы білдіруге болады: jailambi "қашу" – jailatambi "әр жерде қашу", injembi "күлу" – injecembi "көпшілікте үздіксіз күлу", halambi "өзгерту" – halanjambi "кезегімен өзгерту", ibembi "алға жылжу" – ibešembi "қадам-қадаммен алға жылжу".

Бағыт: ventive, andative және missive

Локомотивтік етістіктерде ең кең мағынасында сөйлеушіден алыстау (андатив) және сөйлеушіге қарай қозғалыс (вентив) арасында айырмашылық бар. Бұл қытай тіліндегі бағытты білдіретін толықтыруға ұқсас (андатив qù 去 "бару" және вентив lái 來 "келу"). Андативті na/ne/no жұрнағы (мүмкін genembi "бару" сөзімен байланысты) ал вентивті nji жұрнағы (мүмкін jimbi "келу" сөзімен байланысты) арқылы білдіреді. Сонымен қатар, nggi жұрнағымен (мүмкін unggimbi "жіберу" сөзімен байланысты) жіберу мағынасын білдіретін форма жасалады: alambi "хабарлау" – alanambi "хабарлау үшін бару", alanjimbi "хабармен келу", alanggimbi "хабарды жіберу", fekumbi "секіру" – fekunembi "сонда секіру", fekunjembi "мұнда секіру", ebišembi "жуыну" – ebišenembi "жуынуға бару".

Сөз құрастыру

Маньчжур тілінде көптеген өнімді тудырма жұрнақтар бар.

Іс-әрекеттер

Бірқатар жұрнақтар етістіктерді тудырады, көбінесе есімдерден. Ла/ле/ло жұрнағы етістік құрайды, онда түбір есім әрекеттің нысаны болады: songko "із" – songkolo "із іздеу"; aba "аң аулау" – abala "аң аулау". Ра/ре/ро жұрнағы да осы сияқты қолданылады: gisun "сөз" – gisure "сөйлеу", monggo "Моңғолия" – monggoro "моңғол тілінде сөйлеу", "моңғолша әрекет ету". На/не/но жұрнағы белгілі бір деңгейде бастамалық етістік түрін құрайды немесе заттың немесе адамның дамуын немесе қабілетін көрсетеді: fiyeren "жарық" – fierene "жару", ilha "гүл" – ilhana "гүлдеу". Са/ше/шо жұрнағы белгілі бір нәтижеге жетуге жасалған күш-жігерді білдіретін етістіктерді құрайды: sain "жақсы" – saiša "мақтау", oncohon "мақтаншақ" – oncohošo "мақтанғану", buleku "көзге көрінетін" – bulekuše "көзге көріну". Да/де/до жұрнағы интенсивті немесе созылған мағынаны білдіретін немесе әрекеттің біртіндеп дамуын көрсететін етістіктерді құрайды: jili "ашу" – jilida "ашулану", ceku "серуендеу" – cekude "серуендеу", eruwen "бұрғылау" – eruwede "бұрғылау", goho "әдемі" – gohodo "әдемілену". Жа/же/жо жұрнағы да интенсивті немесе созылған мағынаға ие: gūninja "күшпен ойлау" gūnin "ойлау" сөзінен. Бұл типтегі басқа жұрнақтар – ta/te/to (gosita "жақсы көру" gosin "сүйіспеншілік" сөзінен), tu, li және mi. Етістіктер басқа етістіктерден де туындайды, кейде интенсивті және себептік мағынасымен, niye және kiya/kiye, giya/giye, hiya/hiye жұрнақтары арқылы: мысалы, ebeniye "жақсы ылғалдандыру" ebe "ылғалдандыру" сөзінен, jalukiya "толтыру" jalu "толу, толған" сөзінен, tuwakiya "қорғау" tuwa "күзету" сөзінен. Белгілі бір аспектісі, дауысы немесе бағыты бар етістіктердің қалыптасуы туралы грамматика бөлімін қараңыз.

Келесіге ауыстырылу

Кейбір кейінге қосымшалар, мысалы, бару "қа", басқа сөздерден туындамаған, ал кейбіреулері бастапқыда сөздердің басқа түрлерінің өзгерген формалары болып табылады, мысалы, белгілі бір жағдайдағы есімдер (мысалы, даде "қосымша", тура мағынасында "негізде") және етістік-туралғыштар (dahame "сәйкес", тура мағынасында "кейін"). Деле "үстінде", "жоғарғы" сияқты кейбіреулері тікелей есімдермен бірдей. Әрбір кейінге қосымша белгілі бір есім жатын анықтайды, көпшілігі, бару "қа", дерги "жоғарыда" және саса "пен" сияқтылары генетив жатын басқарады, ал екі кіші топ дативті (мысалы, иситала "дейін") және аблативті (мысалы, амала "артында") басқарады. "Жақа" "бірге" мағынасын береді және наматыв жатын қабылдайды. Кейінге қосымшалар орынды (дерги "жоғарыда"), уақытты (амари "кейін"), серіктестік мағынаны (емги "пен"), себептілікті (жалинде "үшін"), ұқсастықты (геле "сияқты") немесе шектеуді (тек teile "тек", генетив жатын басқарады, мысалы, damu ilan sarhani teile ilan boo de tehe "үш үйде тек үш әйел тұрды", тура мағынасында "тек үш әйелдің ішінде"). Кейінге қосымшалар қатыстық сөздерді басқара алады, олардың мағынасы етістік есімдерге айналады, ал кейінге қосымшалардың өзі жалғауларға ұқсас функцияны иеленеді (sain ehe be tuwaha manggi "көргеннен кейін", manggi "пен, қарай").

Бірлескен сөздер

Кейбір жалғаулар есімдермен сәйкес келеді (мысалы, damu "тек", "бірақ", geli "сондай-ақ", "және", jai "қайта", "және", eici "әлдебақан", "немесе"). Ал басқалары бастапқыда жағдай түрі немесе есімшелер (bade "қашан", әдеби мағынасы "орында", bici "егер", әдеби мағынасы "егер олай болса", bihede "қашан", әдеби мағынасы "сол күйде болғандықтан").

Лексисі

Тунгус тілінен мұраға қалған сөздерден басқа, маньчжу тілінде негізінен моңғол және қытай тілдерінен алынған сөздер көп. Сондай-ақ түркі тілінен алынған көптеген сөздер де бар; олар, әдетте, моңғол тілі арқылы келген болуы мүмкін. Маньчжу тілінің сөздік қорындағы 20-30 пайыз моңғол тілінен алынған сөздерден тұрады деп есептеледі.

Жазу жүйесі

Маньчжур тілі маньчжур жазуын қолданады, ол дәстүрлі моңғол жазуынан туындаған, ал ол өз кезегінде исламға дейінгі, тік жазылатын ұйғыр жазуына негізделген. Қазіргі кезде маньчжур тілі көбінесе Джерри Норманның 2013 жылғы «Толық маньчжур-ағылшын сөздігінде» қолданылған транслитерация жүйесі бойынша латын әріптерімен жазылады. Маньчжур тілінің алдындағы юрчен тілі юрчен жазуын қолданған, ол хитан жазуынан алынған, ал хитан жазуы өз кезегінде қытай таңбаларынан дамыған. Юрчен жазуы мен маньчжур жазуының арасында ешқандай байланыс жоқ. Маньчжур тілін транслитерациялау үшін дыбыздама ретінде қолданылатын қытай таңбаларын да пайдалануға болады. Маньчжур тіліндегі барлық дауыстылар мен дауыссызға басталатын буындар, сондай-ақ i, n, ng және o әріптерімен аяқталатын буындар бір қытай таңбасымен бейнеленеді; ал r, k, s, t, p, l, m әріптерімен аяқталатындары екі таңбаның дыбыстарының бірігісімен көрсетіледі, себебі мандарин тілінде осы әріптермен аяқталатын буындар жоқ. Осылайша, маньчжур тіліндегі «ам» буыны қытай таңбаларымен 阿木 (a mù) деп жазылады, ал «маньчжур» сөзі «Канси сөздігінде» 瑪阿安諸烏 (mă ā ān zhū wū) деп көрсетілген.

Оқыту

Моңғолдар жазуын сөздік ретінде үйренді, буындарын он екі түрлі классқа бөлді, буынның соңғы фонемаларына сүйене отырып, барлығы дауыстылармен аяқталды. Маньчжурлар маньчжу жазуын үйренгенде де осы сөздік әдісті қолданды, буындар да соңғы фонемалары бойынша он екі классқа бөлінді. Бүгінде бұл жазу әліпбилік пе, сөздік пе деген мәселеде түрлі сарапшылар арасында пікірлер екіге бөлінген. Қытайда оны сөздік деп есептейді және маньчжу тілін әлі де осылай оқытады. Алфавиттік тәсілді көбінесе тіл үйренгісі келетін шетелдіктер қолданады. Маньчжу жазуын сөздік ретінде оқу көбірек уақыт алады. Әліпбилік сипатына қарамастан, маньчжу тілінде батыс тілдеріндегідей әр әріпке фонеманы жеке үйретпеген; маньчжу балалары жазуды үйренгенде маньчжу тіліндегі барлық буындарды жеке жаттап алуға үйретілген, қытай иероглифтері сияқты. 1849 жылғы Медоустың сөзін қайталап айтсақ, маньчжурлар үйренгенде l, a—la; l, o—lo; сияқты айтудың орнына бірден la, lo, деп айтуға үйретілген. Олардың әріптерінен тізімдегіден гөрі әлдеқайда көп буын жасауға болар еді, бірақ олар оларды басқаша құрастыруға үйренбеген. Мысалы, l, m, n және r дауыссыздарын батыстықтар қолданғандай қолданбаған; сондықтан, егер маньчжур әріптері s, m, a, r, t осы ретпен біріктірілсе, маньчжу оларды ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар 'smart' сөзін айтқандай дұрыс айта алмас еді. Дегенмен, бұл 1849 жылғы жағдай, және ҚХР-да қолданылатын қазіргі оқыту әдістері туралы толығырақ зерттеулер қажет.