Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африкадағы этникалық топ
Ethnic group in West Africa
Диула (Диула немесе Джула) – Мали, Кот-д’Ивуар, Гана және Буркина-Фасо сияқты Батыс Африканың бірнеше елінде қоныстанған манде этносы. Диулалар табысты саудагерлер кастасы ретінде белгілі және 14 ғасырда бүкіл аймақ бойынша сауда орталықтарын құруға кірісті. Көбінесе мұсылман емес билеушілермен сауда жасағандықтан, Диула мұсылман емес қоғамдардағы мұсылман азшылықтары үшін теологиялық принциптер жиынтығын жасады. Олардың алыс қашықтықтардағы сауда, ислам ғылымы және діни төзімділік салаларындағы ерекше үлесі Ислам дінінің Батыс Африкаға бейбіт түрде таралуына маңызды әсер етті.
The Dyula (Dioula or Juula) are a Mande ethnic group inhabiting several West African countries, including Mali, Cote d'Ivoire, Ghana, and Burkina Faso. Characterized as a highly successful merchant caste, Dyula migrants began establishing trading communities across the region in the fourteenth century. Since business was often conducted under non Muslim rulers, the Dyula developed a set of theological principles for Muslim minorities in non Muslim societies. Their unique contribution of long distance commerce, Islamic scholarship and religious tolerance were significant factors in the peaceful expansion of Islam in West Africa.
Тарихи негіздер
Манделер 13 ғасырда Солтүстік Африка саудагерлерімен байланыс арқылы ислам дінін қабылдады. 14 ғасырға қарай Мали империясы (шамамен 1230-1600) өзінің гүлдену шыңына жетіп, сотының исламдық үкімдерімен және Меккеге қажылық жасаған бірнеше императорлармен үлкен даңққа ие болды. Бұл императорлардың арасында Лахилатул Калаби, Меккеге қажылық жасаған алғашқы қара нәсілді ханзада болды. Осы кезде Мали Батыс Африканың алтын кендеріне жақын жерлерде отар құруға жергілікті саудагерлерін ынталандыра бастады. Бұл көшпенді саудагерлер класы "Дюла" деп аталды, бұл мандинго тілінде "саудагер" деген мағынаны білдіреді. Дюлалар Манде мәдениетінің бұрынғы аймағында, Сенегамбияның Атлантика жағалауынан Нигерге дейін, Сахараның оңтүстік шетінен оңтүстікке қарайғы орманды аймақтарға дейін тарады. Олар мұсылман емес колонияларда децентрализацияланған қалашықтар құрды, олар кең сауда желісімен байланысты болды. Профессор Филип Д. Куртин мұны "сауда диаспорасы" деп сипаттады. Кәсіби қажеттіліктермен жетекшілік етіліп, олар жаңа нарықтарға еніп, әртүрлі жергілікті билеушілердің қолдауымен елді мекендер құрды, олар көбінесе өздерін-өздері басқаруға және автономияға ие болды. Дюла сауда компанияларының ұйымы "лю" деп аталатын рулық отбасылық құрылымға негізделген. Бұл жұмыс бірлігі әкесі мен ұлдарынан және басқа да ер адамдардан тұратын. Аталған "лю" мүшелері саваннадан орманға таралып, тауарлар мен ақпарат айналымын басқарды, тапсырыс берді және сұраныс пен ұсыныстың экономикалық механизмдерін тиімді бақылады.
The Mandé embraced Islam during the thirteenth century following introduction to the faith through contact with the North African traders. By the 14th century, the Malian empire (c.1230 1600) had reached its apogee, acquiring a considerable reputation for the Islamic rulings of its court and the pilgrimages of several emperors who followed the tradition of Lahilatul Kalabi, the first black prince to make hajj to Mecca. It was at this time that Mali began encouraging some of its local merchants to establish colonies close to the gold fields of West Africa. This migrant trading class were known as Dyula, the Mandingo word for “merchant”. The Dyula spread throughout the former area of Mandé culture from the Atlantic coast of Senegambia to the Niger and from the southern edge of the Sahara to forest zones further south. They established decentralized townships in non Muslim colonies that were linked to an extensive commercial network, in what was described by professor Philip D. Curtin as a "trading diaspora". Motivated by business imperatives, they expanded into new markets, founding settlements under the auspices of various local rulers who often permitted them self governance and autonomy. Organization of dyula trading companies was based on a clan family structure known as the lu a working unit consisting of a father and his sons and other attached males. Members of a given lu dispersed from the savanna to the forest, managed circulation of goods and information, placed orders, and effectively controlled the economic mechanisms of supply and demand.
Сувари дәстүрі
Уақыт өте келе, диула колониялары мұсылман емес билеуші таптармен және халықпен қарым-қатынастарының діни негіздемесін жасады. Автор Нехемия Левцион оны «икемделісшіл ислам» деп атады. Осы ұстанымды қалыптастырған адам – шамамен 1500 жылы Малидің орталық аймағында өмір сүрген сонинке ғалымы шейх Әл-Хадж Салим Сувари. Ол Меккеге бірнеше рет қажылық жасады және өзінің ғылыми еңбегін «кәпір» елдеріндегі мұсылман азшылықтарына көмектесетін сенімді түсінуге арнады. Ол Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстың ислам заңгерлері мен теологтарының еңбектерін зерттеді, олар исламның кеңею ғасырларында мұсылмандардың мұсылман емес көпшілік арасында өмір сүру мәселесін талқылаған. Шейх Сувари Батыс Африкадағы мұсылман азшылықтарының міндеттерін Сувари дәстүрі деп белгілі болған нәрсеге біріктірді. Ол мұсылмандардың сенімсіздермен бейбіт қатар өмір сүру қажеттігін баса көрсетті, соның салдарынан дін мен саясатты бөлуді негіздеді. Осы түсінікте мұсылмандар өз білімдерін және құлшылығын жетілдіруі керек, осылайша айналасындағы мұсылман емес адамдарға жақсы үлгі көрсетуі тиіс. Олар мұсылман емес биліктің құзырына бағынуға болады, егер олардың дінді ұстануы үшін қажетті қорғау мен жағдайлар болса. Осы ілімде Сувари исламдық ойда, тіпті мұсылман емес немесе зұлым болса да, үкіметтің болуын, үкіметсіздіктен гөрі артық деп есептеді. Әскери джихад тек сенушілерге қауіп төнген жағдайда ғана соңғы шара ретінде қолданылды. Сувари дауа (миссионерлік қызмет) ісін ұнатпады, оның орнына Құдай мұсылман емес адамдарды өз жолымен исламға бастайды деп мәлімдеді; білімсіздік сенімге уақытында берілуі керек пе, жоқ па, деген шешімді қабылдау мұсылманның міндеті емес. Диулалар ислами амалдары дәстүрлі сенімдерге бейімделгендіктен, анимист билеушілердің сарайларында дін қызметкерлері, болжаушылар және кеңесшілер ретінде қызмет еткен.
Over time dyula colonies developed a theological rationale for their relations with non Muslim ruling classes and subjects in what author Nehemia Levtzion dubbed “accommodationist Islam”. The man credited with formulating this rationale is Sheikh Al Hajj Salim Suwari, a Soninke cleric from the core Mali area who lived around 1500. He made hajj to Mecca several times and devoted his intellectual career to developing an understanding of the faith that would assist Muslim minorities in “pagan” lands. He drew on North African and Middle Eastern jurists and theologians who had reflected on the problem of Muslims living among non Muslim majorities, situations that were frequent in the centuries of Islamic expansion. Sheikh Suwari formulated the obligations of Muslim minorities in West Africa into something known as the Suwarian tradition. It stressed the need for Muslims to coexist peaceably with unbelievers and so justified a separation of religion and politics. In this understanding, Muslims must nurture their own learning and piety and thereby furnish good examples to the non Muslims around them. They could accept jurisdiction of non Muslim authorities as long as they had the necessary protection and conditions to practice the faith. In this teaching, Suwari followed a strong predilection in Islamic thought for any government, even if non Muslim or tyrannical, as opposed to none. The military jihad was a resort only if the faithful were threatened. Suwari discouraged dawah (missionary activity), instead contending that God would bring non Muslims to Islam in his own way; it was not a Muslim's responsibility to decide when ignorance should give way to belief. Since their Islamic practice was capable of accommodating traditional cults, dyula often served as priests, soothsayers, and counselors at the courts of animist rulers.
Сауда және саяси экспансия
Мусульмандар ретінде диула саудагерлері Сахель аймағындағы сауда орталықтарында кездескен Солтүстік Африка арабтары мен берберлері жүзеге асырған Сахара арқылы жүргізілетін құнды сауда желісін бағалай алды. Маңызды сауда тауарларының ішінде оңтүстіктен алтын, қарақұмық, құлдар және кола жаңғақтары, ал солтүстіктен құлдарға арналған әшекей бұйымдар мен каури қабықтары (ақша ретінде қолдану үшін) болды. Мали билігі тұсында Нигер өзенінің иілісіндегі Гао және Дженне сияқты ірі қалалар гүлденді, әсіресе Тимбукту Еуропа бойынша зор байлығымен танымал болды. Оңтүстік-Батыс Африкадағы маңызды сауда орталықтары орман мен саванна арасындағы көшіру аймағында дамыды; мысалдарға Бегхо және Боно Мансо (қазіргі Гана) және Бондуку (қазіргі Кот-д'Ивуар) жатады. Батыс сауда жолдары маңыздылығын сақтап қалды, Уадан, Уалата және Чингуэти қазіргі Мавританиядағы маңызды сауда орталықтары болды.
As fellow Muslims, dyula merchants were also able to assess the valuable trans Saharan trade network conducted by North African Arabs and Berbers whom they met at commercial centers across the Sahel. Some important trade goods included gold, millet, slaves, and kola nuts from the south and slave beads and cowrie shells from the north (for use as currency). It was under Mali that the great cities of the Niger bend including Gao and Djenné prospered, with Timbuktu in particular becoming known across Europe for its great wealth. Important trading centers in Southern West Africa developed at the transitional zone between the forest and the savanna; examples include Begho and Bono Manso (in present day Ghana) and Bondoukou (in present day Côte d'Ivoire). Western trade routes continued to be important, with Ouadane, Oualata and Chinguetti being the major trade centres in what is now Mauritania.
Оңтүстік орманды аймақтарға ену
Гана мен Кот-д’Ивуардағы Dyula саудасының дамуы маңызды саяси салдарларға әкелді, кейде әскери тұрғыдан да әсер етті. Диулалар оңтүстіктегі орманды аймақтарға манде тайпаларының енуіне бастаушы болды. Олар аймақтағы стратегиялық жерлерде керуен жолдары мен сауда посттарын құрып, кола өндіретін аймақтарға қарай жол ашты. XVI ғасырдың басына қарай, диула саудагерлері қазіргі Гананың жағалауына дейін сауда жасады. Орманның солтүстік шетінде Боно және Банда сияқты жаңа мемлекеттер пайда болды. Алтын мен коланың экономикалық құндылығы арта түскенде, бұрынғыда ауыл шаруашылығының мүмкіндігі шектеулі болғандықтан сирек қоныстанған осы мемлекеттердің оңтүстігіндегі орман аймақтары тығыз халыққа толып, саяси және әскери жұмылдырудың ұстанымдары да сол жерде қолданыла бастады. Ауылдық қауымдастықтар билеуші топтарға бағынышты болды, ал кейбір мүшелері патшалық үйлерді, әскерлерді және сауда кәсіпорындарын ұстау үшін қажетті клиенттер мен құлдарға айналды. Кейде бұл саяси өзгерістер Диуланың мүддесіне жатпады, олар керуендерді күзету үшін манде жауынгерлерін жалдады және қажет болған жағдайда Судан мемлекеттерінен үлкен күштер шақыра алды. XVII ғасырда Бегходада мұсылмандар мен жергілікті дін өкілдері арасындағы шиеленіс құрылымды соғысқа ұласып, Банда астанасының толық тасталуына әкелді. Жергілікті халық ақырында шығысқа қарай бірнеше қалаға қоныстанды, ал диулалар батысқа, Банда төбелерінің арғы жағына шегінді, онда Бондюкудың жаңа сауда орталығын құрды.
The development of Dyula trade in Ghana and the adjacent Ivory Coast had important political consequences and sometimes military implications as well. The dyula spearheaded Mande penetration of the forested zones in the south by establishing caravan routes and trading posts at strategic locations throughout the region en route to cola producing areas. By the start of the sixteenth century, dyula merchants were trading as far south as the coast of modern Ghana. On the forest's northern fringes, new states emerged, such as Bono and Banda. As the economic value of gold and kola became appreciated, forests south of these states which had hitherto been little inhabited because of limited agricultural potential became more thickly populated, and the same principles of political and military mobilization began being applied there. Village communities became tributaries of ruling groups, with some members becoming the clients and slaves needed to support royal households, armies, and trading enterprises. Sometimes these political changes were not to the advantage of the Dyula, who employed Mande warriors to guard their caravans and if necessary could call in larger contingents from the Sudanic kingdoms. In the seventeenth century, tensions between the Muslims and the local pagans in Begho erupted into a destructive war which eventually led to the total abandonment of the Banda capital. The local people eventually settled in a number of towns further east, while the dyula withdrew to the west to the further side of the Banda hills where they established the new trading center of Bonduku.
Гонья штаты
Диуланың болуы және билік тепе-теңдігінің өзгеруі басқа жерлерде саяси дүрбелеңдерге себеп болды. Дженненің оңтүстігіндегі сауда жолдарындағы маңызды Манде саяси бастамаларының бірі – 16 ғасырда Набаның Гонджа диула мемлекетін құруы болды. Бұл диула саудагерлерінің бәсекеге қабілеттілігінің жалпы нашарлауымен байланысты және үш факторға байланысты туындады: (1) Боно Акан патшалығының орман өнімдерін экспорттаудағы дерлік монополиялық бақылауы; (2) жергілікті тұз кендерін бақылайтын Дагомба патшалығының солтүстікке қарай күшеюі; және (3) аймаққа Хаусаландтан келген бәсекелес алыс қашықтыққа саудагерлердің келуінен кейін бәсекелестіктің күшеюі. Боно Банда Гонджа аймағындағы диуланың осы жағдайларға реакциясы – солтүстік саудагерлерінің қазіргі Ганада орналасқан Акан ормандық жерлеріне жету үшін өтуге тиіс болған Гонджада өздерінің патшалығын құру болды. 1675 жылға қарай Гонджа патшалықты басқару үшін Ягбонгвура аталған жоғары басшыны орнатып алды. Бірақ Гонджа орталықтандырылған үкіметті сақтауға қолайлы жер емес еді. Өйткені солтүстіктегі Дагомба және оңтүстіктегі Акан билігі тым күшті болды; осылайша, жаңа патшалық тез күшін жоғалтты.
The dyula presence and changes in the balance of power occasioned political upheavals in other places. Among the paramount Mande political initiatives along trade routes south of Jenne was creation of the dyula state of Gonja by Naba'a in the 16th century. This was motivated by a general worsening of the competitive position of dyula traders and was occasioned by three factors: (1) a near monopoly control in exporting forest produce achieved by the Akan kingdom of Bono; (2) the rise to power further north of the Dagomba Kingdom which controlled local salt pans; and (3) increased competition following the arrival in the region of rival long distance traders from Hausaland. The reaction of the Dyula in the Bono Banda Gonja region to these developments was to establish a kingdom of their own in Gonja the territory northern traders had to cross to reach Akan forestlands, situated in what is now modern Ghana. By 1675, Gonja had established a paramount chief called Yagbongwura to control the kingdom. But Gonja was not a fruitful land in which to try to maintain a centralized government. This is because the Dagomba power to the north and Akan power to the south were too powerful; thus, the new kingdom rapidly declined in strength.
Конг империясы
Диула құрған сауда бекеттерінің көпшілігі кейіннен базар ауылдары немесе қалаларға айналды, мысалы, бүгінгі Солтүстік-Шығыс Кот-д'Ивуардағы Конг. Ол Мали саудагерлерінің аумақта сауда жасауын бастаған кезде, онда пұтқа табынушы Сенуфо және басқа да Вольталық топтар тұрған кезде, сауда орталығы ретінде пайда болды. Конг ауданының префектурасы Конг пен Дабакала аралығында орналасқан. Осы аймақ диула саудагерлерінің алғаш рет он екінші ғасырда қоныстанған жері болып есептеледі. Нигер өзенінің жағалауындағы сауда орталықтары мен оңтүстікке қарай Бауле және Ашанти басшылықтары бақылаған орман аймағы арасындағы сауданың дамуы нәтижесінде Конг аймағындағы диуланың саны он жетінші ғасырда тез өсті. Диула сауда шеберлігі мен байланыстарын алып келді және Конгты солтүстік шөлдерінен тұз бен мата сияқты, ал оңтүстік орманнан кола жаңғағы, алтын және құлдар сияқты тауарларды алмасатын халықаралық нарыққа айналдырды. Қала сонымен қатар діни орталық болды, онда мұсылман ғалымдарының үлкен академиялық қауымы болды, сарайлар мен мешіттер дәстүрлі Судан стилінде салынды. Конг өркендегенде, Таравере руының алғашқы билеушілері диула мен Сенуфо дәстүрлерін біріктіріп, айналасындағы аймаққа билігін кеңейтті. Он сегізінші ғасырға қарай диула аймақта өте күшті болды және Сенуфо басшыларына бағынудан құтылуды қалады. Бұл Секу Ваттараның (Уаттара) басшылығымен болған көтерілісте жемісті болды. Диула сарбазы болған ол Малинке Кейта әулетінен шыққанмын деп мәлімдеді және сарбаз болардан бұрын Құранды оқып, саудамен айналысқан. Секу Ваттара аймақтағы барлық диулаларды біріктіріп, жергілікті басшылықтарды оңай жеңіп, 1710 жылы Батыс Африкадағы алғашқы тәуелсіз диула мемлекетін құрды. Ол өзін билеуші етіп бекітті және оның билігімен қала кішкентай мемлекеттен үлкен Конг империясының астанасына дейін өсіп, аймақтың көп бөлігін бақылады. Конг диулалары Гвинея шығанағы маңындағы Атлантика жағалауындағы еуропалық саудагерлермен сауда байланыстарын сақтап, олардан бағалы еуропалық тауарларды, әсіресе мылтықтарды, оқ-дәріні және маталарды оңай алды. Қару-жарақ алу түрлі кіші басшылықтардың аумақтары арқылы өтетін сауда жолдарын қорғауға арналған қарулы жасақ құруға мүмкіндік берді. Өз мемлекетін дамыту барысында Секу Ваттара басым көпшілігі жеңілген пұтқа табынушы топтардан құралған күшті армия құрды. Армия басшылығы ақырында сонанги деп аталатын жаңа жауынгерлік топқа айналды, ол біртіндеп жалпы диула саудагерлерінен бөлінді. Секу Ваттараның қайтысынан кейін Конг империясы құлдырауға бет бұрды. Мұрагерлік күрес патшалықты екіге бөліп, солтүстік аймақты Секудің інісі Фамаган басқарды, ол оңтүстікте Секудің үлкен ұлының билігін мойындаудан бас тартты. XIX ғасырдың соңына қарай Конгтың көптеген провинциялары тәуелсіз басшылықтарға айналды. Конг қаласы ислам сауда орталығы ретінде беделін сақтап қалды, бірақ маңызды саяси биліктің ортасы болмады. 1898 жылы ол француз отаршылдығының бақылауына өтті. Даңқынан құлағанға қарамастан, он жетінші ғасырдың Конг жұма мешіті сақталды және қала негізінен дәстүрлі Судан-Сахель сәулет стилінде қайта салынды, онда Құран мектебі бар.
Many of the trading posts established by the Dyula eventually became market villages or cities, such as Kong in today's Northeastern Côte d'Ivoire. It emerged as a commercial center when Malian merchants began trading in the territory which was inhabited by pagan Senufo and other Voltaic groups. The sous préfecture of Kong, in the area of Kong to Dabakala, is said to be the “origin” area, where dyula traders first settled in the twelfth century. Dyula presence in the Kong area grew rapidly in the seventeenth century as a result of the developing trade between the commercial centers along the Niger banks and the forest region to the south which was controlled by the Baule chiefdoms and the Ashanti. The dyula brought their trading skills and connections and transformed Kong into an international market for the exchange of northern desert goods, such as salt and cloth, and southern forest exports, such as cola nuts, gold, and slaves. The city was also a religious center that housed a substantial academic community of Muslim scholars, with palaces and mosques built in the traditional Sudanese style. As Kong grew prosperous, its early rulers from the Taraweré clan combined dyula and Senufo traditions and extended their authority over the surrounding region. By the eighteenth century the dyula had become quite powerful in the area and wished to rid themselves of subordination to Senufo chiefs. This was achieved in an uprising led by Seku Wattara (Ouattara), a dyula warrior who claimed descent from the Malinke Keita lineage and who had studied the Quran and engaged in commerce before becoming a warrior. By rallying around himself all dyula in the area, Seku Wattara easily defeated local chiefdoms and set up an independent Dyula state in 1710, the first of its kind in West Africa. He established himself as ruler and under his authority, the city rose from a small city state to the capital of the great Kong Empire, holding sway over much of the region. The dyula of Kong also maintained commercial links with European traders on the Atlantic coast around the Gulf of Guinea, from whom they easily obtained prized European goods, most notably rifles, gunpowder, and textiles. The acquisition of weapons allowed for the creation of an armed militia force that protected trade routes passing through the territories of various minor rulers. In the course of developing his state, Seku Wattara built a strong army composed mostly of defeated pagan groups. The leadership of the army eventually developed into a new warrior class, called sonangi, which was gradually separated from the overall dyula merchant class. The Kong Empire started to decline after the death of Seku Wattara. Succession struggles divided the kingdom into two parts, with the northern area being controlled by Seku's brother Famagan who refused to recognize the rule of Seku's oldest son in the south. Towards the end of the nineteenth century, many of Kong's provinces had formed independent chiefdoms. The city of Kong retained the prestige of an Islamic commercial center, but it was no longer the seat of an important political power. It eventually came under French colonial control in 1898. Despite the fall from glory, the seventeenth century Kong Friday Mosque survived, and the city was largely rebuilt in a traditional Sudano Sahelian architectural style and features a Qur'anic school.
Васулу патшалығы
Тоғызыншы ғасырдағы манде жаулап алушылары Дюла құрған сауда жолдарын жиі пайдаланды. Шындығында, олардың сауда желісін игеруі әскери көшбасшы Самори Туреге (1830–1900) Жоғарғы Нигер аймағында үстемдікке жете алуына мүмкіндік берді. Гвинеядағы Санакородан шыққан диула отбасының мүшесі Самори 1860 жылдары диула мемлекеттерін жаулап алып, біріктірді. Ол 1871 жылы Мило өзені аңғарына бақылау орнатып, 1881 жылы Канкан ауылын басып алды және Жоғарғы Нигердегі ең басты билікке ие болды. 1883 жылға қарай Самори жергілікті басшыларды өзінің бақылауына алды және Васулу патшалығын ресми түрде құрды. Империя құрғаннан кейін, ол 1884 жылы Алмами діни лауазымын қабылдады және Мали мемлекетін қайта жаңғыртты. Бұл жаңа мемлекетті Самори және канцлерлік пен қазыналықты басқаруды өз мойнына алған туысқандары мен ізбасарларынан құралған кеңес басқарды, сондай-ақ сот істері, дін және сыртқы қатынастармен айналысты. Өзінің замандастарының кейбір мемлекет құрушыларынан айырмашылығы, Самори діни уағызшы емес еді, ал Васулу реформалық мемлекет те емес еді. Дегенмен, ол исламды ұлтты біріктіру үшін пайдаланды, исламдық білім беруді қолдады және өзінің билігін шариғатқа (ислам заңына) негіздеді. Алайда, Саморидің кәсіби армиясы оның империясының маңызды институты және нағыз күші болды. Ол жылқы мен қару-жарақ импорттады және армияны еуропалық үлгіде жаңғыртты. Диула саудагерлері альмамы кезіндегідей гүлденгенді ешқашан көрген емес. Олар мемлекет құруда басты рөл атқармаса да, диула Самориді қолдады, өйткені ол сауданы белсенді түрде ынталандырды және сауда жолдарын қорғады, соның арқасында адамдар мен тауарлардың еркін қозғалысын қамтамасыз етті. Самори Батыс Африкадағы еуропалық колонизацияға ең күшті қарсылық көрсетті, он жеті жыл бойы француз және британдықтармен күресті. Саморидің болашақ мұсылман империясы француздықтармен құлатылды, олар 1898 жылы Сикассоны басып алып, Самориді жер аударып, ол 1900 жылы қайтыс болды.
The Mande conquerors of the nineteenth century frequently utilized trade routes established by the Dyula. Indeed, it was his exploitation of their commercial network that allowed military leader Samory Touré (1830–1900) to rise to a dominant position in the Upper Niger region. A member of a dyula family from Sanankoro in Guinea, Samori conquered and united Dyula states during the 1860s. He gained control over the Milo River Valley in 1871, seized the village of Kankan in 1881, and became the principal power holder on the Upper Niger. By 1883, Samori had successfully brought the local chieftains under his control and officially founded the kingdom of Wasulu. Having established an empire, he adopted the religious title of Almami in 1884 and recreated the Malian realm. This new state was governed by Samori and a council of kinsmen and clients who took on the management of the chancery and the treasury, and administered justice, religious affairs, and foreign relations. Unlike some of his contemporary state builders, Samori was not a religious preacher, and Wasulu was not a reformist state as such. Nevertheless, he used Islam to unify the nation, promoting Islamic education and basing his rule on shari’a (Islamic law). However, Samori's professional army was the essential institution and the real strength behind his empire. He imported horses and weapons and modernized the army along European lines. Dyula traders had never enjoyed as much prosperity as they did under the almamy. Even though they did not play a central part in the creation of the state, the dyula supported Samori because he actively encouraged commerce and protected trade routes, thus promoting a free circulation of people and goods. Samori put up the strongest resistance to European colonial penetration in West Africa, fighting both the French and British for seventeen years. Samori's would be Muslim empire was undone by the French, who took Sikasso in 1898, and sent Samori into exile, where he died in 1900.
Дюла мәдениеті мен қоғамы
Дюла қоғамы иерархиялық немесе касталық құрылымға негіделген, ақсүйектер мен вассалдары бар. Көптеген басқа африкалық халықтар сияқты, олар бұрын құлдарды (жонв) ұстаған, көбінесе өз аумағын қоршаған жерлерден соғыс тұтқындары болған. Бұрынғы патшалар мен генералдардың ұрпақтары көшпелі және отырықсыңқы елдестерінен жоғары мәртебеге ие болды. Уақыт өте келе бұл айырмашылықтар топтардың экономикалық жағдайына байланысты жойылды. Дәстүрлі дюла әлеуметтік құрылымы түрлі отбасылық кландық топтарға бөлінген, ал кландық байланыс ұжымдық және жеке сәйкестіктің маңызды аспектісі болып табылады. Адамдар өз кландарына берілгендікпен қарастырады, көбінесе мәдени тарихы мен адалдығын би және әңгіме айту арқылы көрсетеді. Дюлалар әке шежірелі және патриархалды, егде жастағы еркектер ең көп билікке және ықпалға ие. Ерлер мен әйелдер көбінесе саздан немесе цементтен жасалған бөлек үйлерде тұрады – ерлер дөңгелек үйлерде, ал әйелдер төртбұрышты үйлерде. Әке отбасының басшысы, ал мүлік әкеден ұлдарына мирас болып көшеді. Заңмен тыйым салынғанмен, дюлалар әлі де көп әйел алуды қанағаттандырады және жастарды өз кландарының ішінде үйленуге көндіреді. Дюла әлеуметтік иерархиясында ерекше мәртебеге ие болған тағы бір тұқым қуалайтын топ – тунтиги немесе жауынгерлер класы. Дюлалар қалаларын бекіністермен қоршауға және қажет деп тапқан жағдайда өздерін қорғау үшін, сондай-ақ сауда керуендерінің үздіксіз ағынын сақтау үшін қаруға көтеруге дағдыланған. Осының нәтижесінде олар тунтиги жауынгерлерімен тығыз байланыста болды.
Dyula society is hierarchical or caste based, with nobility and vassals. Like numerous other African peoples, they previously held slaves (jonw), who were often war prisoners from lands surrounding their territory. Descendants of former kings and generals had a higher status than their nomadic and more settled compatriots. With time, that difference has eroded, corresponding to the economic fortunes of the groups. The traditional dyula social structure is further organized into various familial clan groups, and clan affiliation continues to be a dominant aspect of both collective and individual identity. People are fiercely loyal to their clan lineage, often expressing their cultural history and devotion through the oral traditions of dance and storytelling. The dyula are patrilineal and patriarchal, with older males possessing the most power and influence. Men and women commonly reside in separate houses made of mud or cement men occupying roundhouses and women in rectangular ones. The father heads the family, and inheritances are passed down from fathers to their sons. Despite being illegal, the dyula still practice polygamy, and young people are often encouraged to marry within their own clan. Another hereditary class that was afforded a particularly important status by the dyula social hierarchy was occupied by the tuntigi or warrior class. The dyula had long been accustomed to surrounding their cities with fortifications and taking up arms when it was deemed necessary in order to defend themselves and maintain the smooth flow of trade caravans. As a result, they became closely associated with the tuntigi warriors.