Кіріспе

Гонконгта сайлаулар белгілі бір саяси лауазымдарды толтыру қажет болғанда өтеді. Гонконгта көп партиялық жүйе бар, және Заң шығарушы кеңесте көптеген партиялар өкілдік етеді. Гонконгтың Бас атқарушысы партиялық емес, бірақ коалициялық үкімет құру үшін бірнеше партиямен жұмыс істеуге тиіс. Әр төрт жыл сайын, Гонконгтың бірпалаталы Заң шығарушы кеңесіне (LegCo) 90 өкіл сайланады. Географиялық сайлау округтерін білдіретін 20 орын халықтың тікелей дауысымен сайланады, функционалдық сайлау округтерін білдіретін 30 орын бизнес секторларындағы шағын, жабық сайлаулар арқылы сайланады, ал қалған 40 орынды сайлау комитетінің мүшелері сайлау комитеті округінен сайлайды. Гонконгтың Бас атқарушысы бес жыл сайын 1500 мүшелі сайлау комитетімен сайланады. Жергілікті сайлаулар аудандық кеңестердің мүшелерін сайлау үшін төрт жыл сайын өткізіледі. 2019–2020 жылдарғы Гонконгтағы наразылықтардан және 2019 жылғы Гонконг жергілікті сайлауларында демократияны қолдайтын күштердің күшті жеңілісінен кейін, Қытай Халық Республикасының Ұлттық Халық Конгресінің Тұрақты комитеті Гонконгтың ұлттық қауіпсіздік заңына және Гонконгтың Негізгі Заңының I және II қосымшаларына өзгерістерді бір жақты түрде қабылдады. Демократияны қолдайтын белсенділер енді болашақ сайлауларға қатысудан алынған, бұл сайлау нәтижесіне халықтың ықпалын шектейді.

Тарих

Қалалық кеңестің бейресми мүшелеріне сайлау 1888 жылдан бері өткізіліп келеді. 1888 және 1973 жылдар аралығында сайлау құқығы арнайы және жалпы қазылар тізіміндегі тұрғындарға ғана шектелді. 1973 жылы қалалық кеңеске сайлау құқығы 21 жастан асқан және Гонконгта кем дегенде үш жыл тұрған, сондай-ақ 23 нақты санаттың бірінде талапкер болуға лайықты, білім беру талаптарына (Мектептік аттестат немесе оған баламалысы), қазылар құрамына кіруге, жалақы алатын салық төлеуші болуға немесе Қалалық кеңес жарғысының (Гонконг заңдары, 101-тарау) 1-қосымшасында тізімделген белгілі бір кәсіби ұйымдардың мүшесі болуға лайықты тұрғындарға кеңейтілді. Қалалық кеңестің жартысы сайланды, бірақ бұл халықтың аз бөлігі болды. 1970 жылы сайлауға қабілетті 250 000 сайлаушы болса, 1981 жылы бұл көрсеткіш 400 000-500 000-ға жетті. Белгілі сайланған қалалық кеңесшілердің қатарында Эльзи Ту және Реформа клубының өкілі Брук Бернаки бар.

Сайланған лауазымдардың кеңейтілуі

Гонконгтағы жергілікті басқаруды реформалау жөніндегі қоғамдық кеңесулер үшін 1980 жылдың 6 маусымында «Гонконгтағы аудандық басқару үлгісі» атты жасыл кітап жарияланды. Жасыл кітап жаңадан құрылған аудандық кеңестер мен қалалық кеңестің бейресми мүшелерін сайлау үшін халықтың тікелей дауысымен сайлау жүргізуді ұсынды. 1981 жылғы қаңтарда жарық көрген «Ақ кітап: Гонконгтағы аудандық басқару» үкіметтің халықтың тікелей дауысымен сайлау өткізуге деген ниетін одан әрі нығайтты. Ақ кітаптағы ұсыныстар 1982-1983 жылдар аралығында іске асырылды, осы кезеңде аудандық кеңестер мен қалалық кеңеске сайлаулар өтті. Ұлыбритания мен Қытай Халық Республикасының 1997 жылы Гонконгты британдық басқарудан қытайлық басқаруға беру туралы келісімге келген Қытай-Британ бірлескен декларациясына қол қоюға бірнеше ай қалғанда, 1984 жылдың шілдесінде «Жасыл кітап: Гонконгтағы өкілдік үкіметтің одан әрі дамуы» жарияланды. Жасыл кітап британдық билік кезінде өкілдік үкімет құру арқылы алғашқы кең ауқымды конституциялық реформаны бекітті. Жасыл кітап Гонконгтың қалалық кеңесінің мүшелерінен, 1986 жылы құрылатын жаңа аймақтық кеңестен, аудандық кеңестерден және функционалдық топтардан немесе функционалдық сайлау округтерінен тұратын сайлау коллегиясы арқылы Гонконгтың Заң шығару кеңесінің (LegCo) бейресми мүшелерін екі кезеңде – 1985 және 1988 жылдары тікелей сайлауды енгізуді ұсынды. Заң шығару кеңесінің 24 бейресми мүшесін сайлаған алғашқы сайлау 1985 жылдың қыркүйегінде өтті.

Заң шығарушы органға халықтық сайлау

Сайлау реформасы бойынша кеңесулер 1985 жылғы сайлау реформасынан кейін жүргізілді. 1984 жылғы «Ақ кітап: Гонконгтағы өкілді үкіметтің одан әрі дамуы» атты құжатта 1987 жылы өкілді үкіметтің дамуы барысында тікелей сайлау идеясын қарау ұсынылды. 1987 жылдың мамырында үкімет өкілді үкіметтің дамуының келесі кезеңін қарастыру мақсатында «1987 жылғы жасыл кітап: Өкілді үкімет дамуының шолуы» атты құжатты жариялады. Кеңесулерде тікелей сайлауды енгізуге қолдау көрсеткен көпшілік пікірге қарамастан, Үкімет тікелей сайлауды енгізудің уақыты мен ауқымы туралы нақты келісімге келмегенін мәлімдеді. Кейінгі «Ақ кітап: Өкілді үкіметтің дамуы: Алға қарай жол» 1988 жылдан 1991 жылға дейінгі Заңнамалық кеңеске алғашқы тікелей сайлауды кейінге шегерді. Барлығы 60 депутаттың ішінде 18-і географиялық сайлау округтерінен халықтың тікелей дауысымен сайланды. Крис Паттен Дэвид Уилсоннан кейін Гонконгтың соңғы губернаторы болғандықтан, Паттеннің тұсаукесерлік саясатында кең ауқымды сайлау реформасы ұсынылдары жарияланды. Сайлауға қатысудың ең төменгі жасы 21-ден 18-ге төмендетілді, ал 1995 жылға дейін қалалық кеңес, аймақтық кеңес және округтік кеңестердегі барлық тағайындалған орындар жойылатын болды. Заңнамалық кеңестің географиялық сайлау округтеріне, қалалық кеңестің сайланған орындарына, аймақтық кеңестің сайланған орындарына және округтік кеңестердің сайланған орындарына бір мандатты сайлау округтері енгізілуі тиіс еді. Паттен 1995 жылы толық сайланған Заңнамалық кеңестің сайлау құқығын едәуір кеңейтті, оның құрамы Гонконгтың 1-ші Заңнамалық кеңесінің құрамына қатысты Негізгі заңның ережелеріне сәйкес келеді. Паттен 1994 жылғы Заңнамалық кеңес (сайлау ережелері) (өзгерістер) туралы заң жобасын қолдады, ол корпоративтік дауыс беруді жеке дауыс берумен алмастыру арқылы белгілі бір функционалдық сайлау округтерінің сайлау құқығын кеңейтті. Тоғыз жаңа функционалдық сайлау округі құрылды, бұл шамамен 2,7 миллион адамға функционалдық сайлау округтерінде дауыс беруге мүмкіндік берді. Округтік кеңес мүшелерінен құралған сайлау комитеті Заңнамалық кеңеске он мүше сайлады. Паттеннің реформаларына жауап ретінде Пекин 1997 жылы Қытайға егемендік берілгеннен кейін Гонконгтың 1-ші Заңнамалық кеңесі ретінде ант беруге мүмкіндік беретін «тікелей байланыс» схемасын жойды. Қытай Ұлттық Халық Конгресінің жанындағы Гонконг АЖӘ-нің Дайындық комитеті 1996 жылғы 26 қаңтарда Уақытша Заңнамалық кеңес құрды, ол 1998 жылдың шілдесіне дейін Гонконгтың уақытша заң шығарушы органы ретінде жұмыс істеді.

Өткiзуден кейінгі даму

Пекин үкіметі демократиялық реформалар бойынша қытай-британдық қақтығысы кезінде құрылған Уақытша заң шығарушы кеңес (УЗК) келесі заң шығарушы кеңестің сайлау жүйесін анықтады. Географиялық сайлау округтері үшін, әкімшілік аймақ үкіметі 1995 жылы енгізілген «бірінші келген жеңіске ие болады» жүйесін алмастырып, ең үлкен қалдық әдісімен пропорционалды ұсынуды, Hare квотасын қолданды. Бұл жүйе Пекинге жақын әлсіз кандидаттарды қолдау және демократтардың сайлаудағы күшін әлсірету үшін жасалған. Функционалдық сайлау округтері үшін 1995 жылы жойылған корпоративтік дауыс беру қайта жаңартылды. Бұл сайлауға қатысатын адамдардың санын шамамен 90 пайызға азайтты, 1995 жылы 1,1 миллионнан астам адам болса, 1998 жылы 140 мыңнан кем болды. Тун Чхихуа үкіметі сайланған қалалық және аймақтық кеңестерді де таратып жіберді. ХКҚР-дағы алғашқы заң шығарушы сайлау 1998 жылы өтті, онда 20 депутат географиялық сайлау округтерінен тікелей сайлау арқылы, 10 депутат 800 мүшелі сайлау комитеті арқылы және 30 депутат функционалдық сайлау округтері (ФСО) арқылы сайланды. Географиялық сайлау округтерінен (ГСО) сайланған заң шығарушы кеңес депутаттарының саны 2000 жылы 20-дан 24-ке, ал 2004 жылы 30-ға дейін өсті, бұл заң шығарушы органның жартысын құрады. Сайлау комитеті арқылы сайланған депутаттар 2004 жылы жойылды. Егемендік берілгеннен кейін бас атқарушының алғашқы сайлауы 2002 жылы өтті. Қызметтегі Тун Чхихуа қарсы кандидатсыз сайланды. Келесі бас атқарушылар сайлау комитеті арқылы сайланды, оның мүшелері белгілі бір қауымдастықтар мен кәсіптердің мүшелерімен сайланды.

Бас атқарушы сайлау

Сайлау комитеті Бас атқарушы лауазымына кандидаттарды ұсынуға және сайланған Бас атқарушыны сайлауға жауапты. Ұлттық Халық Конгресі бастамасымен жасалған 2021 жылғы Гонконг сайлау жүйесіндегі өзгерістерге сәйкес, Бас атқарушы сайлауына түсетін әрбір кандидатты Сайлау комитетінің кем дегенде 188 мүшесі ұсынуы тиіс. Олардың үміткерлігі Гонконг Арнайы әкімшілік аймағының Ұлттық қауіпсіздікті сақтау комитеті берген пікірлерге сәйкес, Гонконгтың үміткерлерді тексеру комитеті қарастырып, растағаннан кейін бекітіледі. Содан кейін Сайлау комитеті абсолютті көпшілік дауыспен Бас атқарушыны сайлайды.

Функционалдық сайлау округтері

2021 жылғы Гонконг сайлау өзгерістеріне сәйкес 28 функционалдық сайлау округі (ФСО) 30 мүшелікті сайлайды. Еңбек ФСО көпшілік дауыс беру жүйесі арқылы үш мүшелікті сайлайды. Қалған ФСО-лар әрқайсысы бір мүшелікті сайлайды, бірінші болып келген жеңіске ие болады. 2021 жылғы сайлау реформасы аудандық кеңес (бірінші) және аудандық кеңес (екінші) ФСО-ларын таратып жіберді. 3 қолданыстағы ФСО қайта құрылды: Ақпараттық технологиялар ФСО Технология және инновация ФСО болып қайта ұйымдастырылды; Медициналық ФСО және Денсаулық сақтау ФСО бірігіп Медициналық және денсаулық сақтау ФСО-сын құрады. 2 жаңа ФСО құрылды, атап айтқанда, Коммерциялық (үшінші) және Ұлттық Халық Конгресінің Гонконг әкімшілігіндегі депутаттары, Қытай Халық Саяси Консультативтік Конференциясының Ұлттық Комитетінің Гонконг әкімшілігіндегі мүшелері және тиісті ұлттық ұйымдардың өкілдерінен тұратын ФСО. Функционалдық сайлау округтері енді негізінен ұйымдық дауыс беру арқылы сайланады; жеке дауыс беру жүйесі бар ФСО-лардың саны азайтылды, сондай-ақ жеке және ұйымдық дауыс берудің аралас жүйелері жойылды.

Сайлау комитеті сайлау округі

Сайлау комитеті сайлау округі Гонконгтың Негізгі Заңында қарастырылған үш сайлау округінің бірі болды, тікелей сайланатын географиялық округтермен және жанама сайланатын функционалдық округтермен қатар, алғашқы және екінші мерзімдегі Заң шығарушы кеңес үшін (ҚХР құрамына кірген алғашқы кезеңде). Соңғы британдық губернатор Крис Паттеннің сайлау реформасымен ЭКК 1994 жылы сайланған барлық округтік кеңес мүшелерінен құралды. 1995 жылғы сайлауда бірыңғай трансферттік дауыс беру жүйесі қолданылды. Гонконгтың тапсырылуынан кейін ЭКК-ге ҚХР Заң шығарушы кеңесіндегі барлық 60 орынның 10-ы бөлінді, оның құрамына сайлау комитетінің барлық мүшелері кірді, сондай-ақ олар әр бес жыл сайын бас атқарушыны сайлады. 2000 жылы сайлау округінің мөлшері алты орынға дейін азайтылды және 2004 жылғы сайлауда толығымен таратылып, оның орнына тікелей сайланатын географиялық округтердің орындары келді. 1998 және 2000 жылдары көпшілік дауыс беру жүйесі қолданылды. 2021 жылғы сайлау реформасында Сайлау комитеті сайлау округі қайтадан енгізіліп, Заң шығарушы кеңестің 90 орынның 40-ын, шамамен жартысын алып, көпшілік дауыс беру жүйесімен жұмыс істейді. Сайлаушылар құрамына сайлау комитетінің жаңадан кеңейтілген 1500 мүшесі кіреді.

2012 жылғы қосымша сайлау процедурасына өзгерту енгізу туралы ұсыныс

2011 жылдың мамыр айының ортасында, 2010 жылғы Гонконг сайлауына әкелген отставкаларды «де-факто референдум» деп санайтын және оларды «дұрыс емес» әрі ресурстарды ысырап ету деп есептейтін үкімет, сайлау арқылы депутаттық орындарды толықтыруды жою жоспарын жариялады. Конституциялық және материктік істер жөніндегі хатшы Стивен Лам, кез келген географиялық сайлау округінде немесе жаңадан құрылған бес орындық аудандық кеңестің «суперсайлау округінде» депутаттың отставкасы немесе қайтысы салдарынан босаған орынды, өткен сайлаудағы ең жақсы нәтиже көрсеткен кандидатпен «тікелей ауыстыру» механизмі арқылы толтыруды ұсынды. Бұл жоспар Пандемократтардың сынына ұшырады, тіпті заң шығарушы органдағы оның одақтастары да жоспардың іске асырылу мүмкіндігіне күмән білдірді. Адвокаттар алқасы жоспарды қатаң сынап, ұсыныстардың конституциялық тұрғыдан дұрыстығына, әсіресе қатысу құқығына қойылған шектеулердің негізділігіне алаңдаушылық білдірді. Үкімет 13 шілдеде сайлауға қатысты қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізу үшін заң жобасын ұсынды. Орталық үкіметтің байланыс кеңсесінің қайта қарау туралы ұсынысын ескеріп, үкімет 28 маусымда өз ұсынысын өзгертті, онда сол сайлау тізімі бойынша жеңіліске ұшыраған кандидатты тағайындау қарастырылды.

Партиялар бойынша сайлау нәтижелері

Партия 1998 2000 2004 2008 2012 2016 % Орын % Орын % Орын % Орын % Орын % Орын 42.87 13 31.66 12 25.19 9 20.63 8 13.65 6 9.22 7 3.40 10 1.88 8 6.72 10 4.33 7 2.69 5 0.99 4 25.23 9 28.40 11 22.73 10 22.92 10 20.22 13 16.68 12 ПА – 5 1.95 4 0.80 0 10.03 3 6.78 2 6.89 1 2.19 1 2.81 1 3.99 0 4.75 1 4.22 1 2.79 1 1.69 1 1.53 0 7.33 2 3.95 1 2.80 1 4.50 1 3.33 1 2.80 1 2.42 1 0.97 1 1.60 1 0.25 0 – 1 – 1 АФА 1.38 0 3.44 1 2.97 3 5.70 4 7.06 6 7.93 5 13.66 5 14.08 6 9.59 6 10.10 3 4.86 1 2.61 1 2.04 1 6.19 4 4.70 1 9.73 3 4.59 1 ЕС 0.32 3 3.76 2 7.73 3 1.91 1 НД 1.58 1 1.46 0 2.29 7 2.06 2 5.63 1 2.34 1 ДГ 1.76 1

Аудандық кеңес сайлауы

Гонконгта он сегіз округ бар, демек, он сегіз округтік кеңес жұмыс істейді, олардың әрқайсысы өз ауданы үшін қалалық кеңес қызметін атқарады. 2019 жылғы мәлімет бойынша, 452 тікелей сайланған сайлау округі бар және Гонконгта 7,4 миллионнан астам тұрғын болғандықтан, орташа есеппен әр 17 000 тұрғынға бір сайлау округі шамасында келеді. Әрбір сайлау округінен бір депутат көп дауыс алғандық бойынша сайланады. 27 ауылдық комитет төрағалары кеңестердің құрамына қызметтік түрде кіреді.