Тағаза – Малидегі тасталған тұз кеніштік елді мекен. Сахара саудасында маңызды рөл атқарған, 16 ғасырға дейін Батыс Африкаға тұз жеткізген. Тарихы, орны туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Малидегі тасталған тұз өндіру елді мекені Тағаза (تاغزة) (сондай-ақ Тегхаза) – Малидің солтүстік шөлді аймағындағы тұзды даланың ішінде орналасқан тасталған тұз өндіру орталығы. 16 ғасырдың соңына дейін ол Батыс Африка үшін маңызды тас тұзының көзі болды, содан кейін тасталып, оңтүстік-шығыста орналасқан Тауденни тұзды даласымен алмастырылды. Тағаза кеніштерінен алынған тұз Сахара арқылы қашықтықтан жүзеге асылатын сауданың маңызды бөлігін құрады. Тұзды дала Сиджилмасадан (Марокко) оңтүстікке қарай, Тимбуктудан (Мали) солтүстік-батысқа қарай және Уалатадан (Мавритания) солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.
Abandoned salt mining settlement in Mali
Taghaza (تاغزة) (also Teghaza) is an abandoned salt mining centre located in a salt pan in the desert region of northern Mali. It was an important source of rock salt for West Africa up to the end of the 16th century when it was abandoned and replaced by the salt pan at Taoudenni which lies to the southeast. Salt from the Taghaza mines formed an important part of the long distance trans Saharan trade. The salt pan is located south of Sijilmasa (in Morocco), north northwest of Timbuktu (in Mali) and north northeast of Oualata (in Mauritania).
Ерте араб дереккөздері
Тағаза кен орындалары алғаш рет 1275 жылы географ әл-Қазвини есімімен аталады, ол өмірінің көп бөлігін Иракта өткізген, бірақ Суданға саяхат жасаған адамнан ақпарат алған. Ол қала Магрибтің оңтүстігінде, мұхитқа жақын орналасқан және ғимараттардың қамалдары, қабырғалары және шатырлары тұздан жасалған деп жазды. Бұл тұзды Масуфа тайпасының құлдары қазып алып, жылына бір рет келетін керуенмен Суданға экспорттаған. 1068 жылы әл-Бәкри Сиджилмасадан жиырма күн жолмен орналасқан Тантатал деген жердегі тұз кен орындары туралы ұқсас сипаттама берген. Мүмкін, бұл бір және со aynı кен орындары болған. 1352 жылы марокколық саяхатшы Ибн Баттута Мали империясына бару үшін Сахара арқылы Оуалатаға бара жатқанда Сиджилмасадан 25 күндік сапардан кейін Тағазаға келді. Ибн Баттутаның айтуынша, онда ағаш жоқ, тек құм мен тұз кен орындары ғана бар еді. Ауылда тұз қазып, Сиджилмаса мен Дарья аңғарынан әкелінген құрма, түйе еті және Суданнан әкелінген тарыдан басқа ешкім тұрмады. Ғимараттар тұз тақталарынан салынған және түйе терісімен жабылған. Тұзды жерден қазып алып, қалың тақталарға бөліп, әр түйеге екі-екіден жүктейтін. Тұзды оңтүстікке, шөл арқылы Оуалатаға апарып сататын. Тұздың құны көбінесе тасымалдау шығындарымен анықталды. Ибн Баттутаның сөзіне қарағанда, Оуалата мен Мали астанасы арасында тасымалдау құны төрт есеге артқан. Ауыл қарапайым болғанына қарамастан, ол Мали алтынына толы болды. Ибн Баттута сапарынан ләззат алмады, судың кермекті екенін және ауылдың шыбыққа толы екенін байқады. Ибн Баттута сапарынан көп ұзамай Тағаза тұз кен орындары Еуропада белгілі болды, өйткені 1375 жылғы Каталон атласында Тағаза Сиджилмаса мен Тимбуктуны байланыстыратын Сахара арқылы өтетін сауда жолында көрсетілген. Алвизе Кадамосто 1455 жылы Тағаза тұзының Тимбуктуға, содан кейін Малиге жеткізілгенін білген. Содан кейін оны "алысқа" алып барып, алтынға айырбастаған. Шамамен 1510 жылы Лео Африкан Тағазада 3 күн болды. Оның Descrittione dell’Africa еңбегінде кен орындарының орналасуы, азық-түлік көзінен 20 күндік сапар, аштыққа ұшырау қаупі бар екені айтылған. Лео сапар жасаған кезде Оуалата Сахара арқылы өтетін сауда үшін маңызды тоқталған жер болмай қалды, сондықтан тұз оңтүстікке, Тимбуктуға тасымалданды. Ибн Баттута сияқты Лео да құдық суының кермектігіне наразы болды.
The Taghaza mines are first mentioned by name (as Taghara) in around 1275 by the geographer al Qazwini who spent most of his life in Iraq but obtained information from a traveller who had visited the Sudan. He wrote that the town was situated south of the Maghreb near the ocean and that the ramparts, walls and roofs of the buildings were made of salt which was mined by slaves of the Masufa, a Berber tribe, and exported to the Sudan by a caravan that came once a year. A similar description had been given earlier by Al Bakri in 1068 for the salt mines at a place that he called Tantatal, situated twenty days from Sijilmasa. It is possible these were the same mines. In 1352 the Moroccan traveller Ibn Battuta arrived in Taghaza after a 25 day journey from Sijilmasa on his way across the Sahara to Oualata to visit the Mali Empire. According to Ibn Battuta, there were no trees, only sand and the salt mines. Nobody lived in the village other than the Musafa slaves who dug for the salt and lived on dates imported from Sijilmasa and the Dar'a valley, camel meat and millet imported from the Sudan. The buildings were constructed from slabs of salt and roofed with camel skins. The salt was dug from the ground and cut into thick slabs, two of which were loaded onto each camel. The salt was taken south across the desert to Oualata and sold. The value of the salt was chiefly determined by the transport costs. Ibn Battuta mentions that the value increased fourfold when transported between Oualata and the Malian capital. In spite of the meanness of the village, it was awash in Malian gold. Ibn Battuta did not enjoy his visit; he found the water brackish and the village full of flies. The salt mines became known in Europe not long after Ibn Battuta's visit as Taghaza was shown on the Catalan Atlas of 1375 on the trans Saharan trade route linking Sijilmasa and Timbuktu. Alvise Cadamosto learned in 1455 that Taghaza salt was taken to Timbuktu and then on to Mali. It was then carried "a great distance" to be bartered for gold. In around 1510 Leo Africanus spent 3 days in Taghaza. In his Descrittione dell’Africa he mentions that the location of the mines, 20 days journey from a source of food, meant that there was a risk of starvation. At the time of Leo's visit, Oualata was no longer an important terminus for the trans Saharan trade and salt was instead taken south to Timbuktu. Like Ibn Battuta before him, Leo complained about the brackish well water.
XVI ғасыр
Кейін Тагаза Сахараның арғы жағындағы Нигер өзенінің бойындағы Гао қаласында орналасқан Сонгхай империясының бақылауына түсті. Әл-Сади өзінің "Тарих әл-Судан" еңбегінде Сади әулетінің марокколық билеушілерінің 16 ғасырда Сонгхайдан кен орындарын тартып алуға жасаған күш-жігерін баяндайды. Шамамен 1540 жылы Сади сұлтаны Ахмад әл-Арадж Сонгхай көшбасшысы Аския Исхақ I-ден Тагаза кендерін беруді сұрады. Аскиялар бұған жауап ретінде Драа аңғарындағы бір қалаға шабуыл жасау үшін адамдарды жіберді, бұл Сонгхайдың күшін көрсету және ескерту болды. 1556-1557 жылдары сұлтан Мұхаммед әл-Шейх Тагазаны қысқа мерзімге басып алып, Аскияның өкілін өлтірді. Бірақ туарегтер өндірісті Тагаза әл-гизлан (Газельдердің Тагазасы) деп аталатын басқа кенге көшірді. 1578 жылы таққа отырған Ахмад әл-Мансур Тагазадан салық түсімдерін сұрады, бірақ Аския Дауд оның орнына 47 кг алтынды жомарт сыйлық ретінде берді. 1586 жылы 200 мушкетерден тұратын шағын Сади әскері Тагазаны қайтадан басып алды, ал туарегтер тағы бір жерге, мүмкін Таудениге көшті. Соңында, 1589-1590 жылдары Ахмад әл-Мансурдың жаңа талабы Аския Исхақ II-нің қарсылығына ұшырады. Бұл Ахмад әл-Мансурға испандық Джудар-паша басқаратын 4000 жалдамалы әскерді Сахара арқылы жіберуге себеп болды. 1591 жылы Тондиби шайқасында Сонгхайдың жеңіліске ұшуы олардың империясының құлауына әкелді. Басқыншылықтан кейін Тагаза тасталып, оңтүстік-шығыста орналасқан және Тимбуктуға жақын болған Тауденни аймақтың маңызды тұз өндірушісіне айналды. 1828 жылы француз саяхатшысы Рене Кайли Тимбуктудан Сахара арқылы саяхат жасағанда Тагазада тоқтады. Ол ішінде 1400 түйе болған үлкен керуенмен бірге жол жүрді, олар құлдарды, алтынды, азу тісін, иттің майын және қаздың қауырсындарын тасымалдады. Сол кезде тұз кірпіштерінен салынған үйлердің қираған қалдықтары әлі де анық көрініп тұрды.
At some point Taghaza came under the control of the Songhai Empire which had its capital at the city of Gao on the Niger River across the Sahara. Al Sadi in his Tarikh al Sudan chronicles the efforts of the Moroccan rulers of the Saadi dynasty to wrestle control of the mines from the Songhai during the 16th century. In around 1540 the Saadian Sultan Ahmad al Araj asked the Songhai leader Askia Ishaq I to cede the Taghaza mines. The Askia responded by sending men to raid a town in the Draa valley as a warning and demonstration of Songhai power. In 1556 7 Sultan Muhammed al Shaykh briefly occupied Taghaza and killed the Askia's representative. However the Tuareg shifted the production to another mine called Taghaza al ghizlan (Taghaza of the gazelles). On his succession in 1578 Ahmad al Mansur asked for the tax revenues from Taghaza but Askiya Dawud responded instead with a generous gift of 47 kg of gold. In 1586 a small Saadian force of 200 musketeers again occupied Taghaza and the Tuareg moved to yet another site – probably Taoudeni. Finally, a new demand by Ahmad al Mansur in 1589–90 was met with defiance by Askiya Ishak II. This provided the pretext for Ahmad al Mansur to send an army of 4,000 mercenaries across the Sahara led by the Spaniard Judar Pasha. The defeat of the Songhai in 1591 at the Battle of Tondibi led to the collapse of their empire. After the conquest Taghaza was abandoned and Taoudenni, situated to the southeast and thus nearer to Timbuktu, took its place as the region's key salt producer. In 1828 the French explorer René Caillié stopped at Taghaza on his journey across the Sahara from Timbuktu. He was travelling with a large caravan that included 1,400 camels transporting slaves, gold, ivory, gum and ostrich feathers. At that date the ruins of houses constructed of salt bricks were still clearly visible.
Қалдықтар
Тағазада екі түрлі елді мекеннің қираған қалдықтары бар, олардың біреуі ежелгі тұзды көлдің (немесе сабханың) екі жағында орналасқан. Олардың арасы 3 км қашықтықта. Батысқа қарай орналасқан үлкен елді мекен шамамен 400 м х 200 м аумақты құрайды. Мешіттен басқа барлық үйлер басым жел бағытына перпендикуляр, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізілген. Шығысқа қарай орналасқан елді мекендегі үйлер де осылай тізілген және 200 м х 180 м аумақты алып жатыр. Екі елді мекеннің неліктен пайда болғаны белгісіз, бірақ бұл Тағазаның тұз кені ретінде және маңызды Сахара арқылы өтетін сауда жолындағы тоқтау орны ретіндегі қызметімен байланысты болуы мүмкін.
At Taghaza there are ruins of two different settlements, one on either side of the ancient salt lake (or sabkha). They are separated by a distance of 3 km. The larger more westerly settlement extended over an area of approximately 400 m by 200 m. All the houses, except the mosque, were aligned in a northwest to southeast direction, perpendicular to the prevailing wind. The houses in the more easterly settlement were aligned in the same manner and occupied an area of 200 m by 180 m. The reason for the dual settlements is not known but could be connected with Taghaza's service both as a salt mine and as a stopping point on an important trans Saharan trade route.
Климат
Тағазада өте құрғақ, ыстық шөлді климат (Köppen BWh) басылады. Бұл жер – Жер бетіндегі ең құрғақ жерлердің бірі және жаздағы ең ыстық жерлердің бірі, тек Ченашеннен кейін ғана. Шілде айындағы орташа ең жоғары температура , Калифорниядағы Өлім сарқылымындағы Фурнас-Крикке қарағанда 0,8°C жоғары, Тауденниге қарағанда 0,3°C жоғары және Ченашеннен 0,1°C төмен.
Taghaza has a hyper arid hot desert climate (Köppen BWh). It is one of the driest places on earth and one of the hottest during summer, only being behind Chenachène. The average high temperature in July is , which is 0.8°C higher than Furnace Creek, Death Valley, California, 0.3°C higher than Taoudenni and only 0.1°C cooler than Chenachène.