Кіріспе

Малидегі тасталған тұз өндіру елді мекені Тағаза (تاغزة) (сондай-ақ Тегхаза) – Малидің солтүстік шөлді аймағындағы тұзды даланың ішінде орналасқан тасталған тұз өндіру орталығы. 16 ғасырдың соңына дейін ол Батыс Африка үшін маңызды тас тұзының көзі болды, содан кейін тасталып, оңтүстік-шығыста орналасқан Тауденни тұзды даласымен алмастырылды. Тағаза кеніштерінен алынған тұз Сахара арқылы қашықтықтан жүзеге асылатын сауданың маңызды бөлігін құрады. Тұзды дала Сиджилмасадан (Марокко) оңтүстікке қарай, Тимбуктудан (Мали) солтүстік-батысқа қарай және Уалатадан (Мавритания) солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.

Ерте араб дереккөздері

Тағаза кен орындалары алғаш рет 1275 жылы географ әл-Қазвини есімімен аталады, ол өмірінің көп бөлігін Иракта өткізген, бірақ Суданға саяхат жасаған адамнан ақпарат алған. Ол қала Магрибтің оңтүстігінде, мұхитқа жақын орналасқан және ғимараттардың қамалдары, қабырғалары және шатырлары тұздан жасалған деп жазды. Бұл тұзды Масуфа тайпасының құлдары қазып алып, жылына бір рет келетін керуенмен Суданға экспорттаған. 1068 жылы әл-Бәкри Сиджилмасадан жиырма күн жолмен орналасқан Тантатал деген жердегі тұз кен орындары туралы ұқсас сипаттама берген. Мүмкін, бұл бір және со aynı кен орындары болған. 1352 жылы марокколық саяхатшы Ибн Баттута Мали империясына бару үшін Сахара арқылы Оуалатаға бара жатқанда Сиджилмасадан 25 күндік сапардан кейін Тағазаға келді. Ибн Баттутаның айтуынша, онда ағаш жоқ, тек құм мен тұз кен орындары ғана бар еді. Ауылда тұз қазып, Сиджилмаса мен Дарья аңғарынан әкелінген құрма, түйе еті және Суданнан әкелінген тарыдан басқа ешкім тұрмады. Ғимараттар тұз тақталарынан салынған және түйе терісімен жабылған. Тұзды жерден қазып алып, қалың тақталарға бөліп, әр түйеге екі-екіден жүктейтін. Тұзды оңтүстікке, шөл арқылы Оуалатаға апарып сататын. Тұздың құны көбінесе тасымалдау шығындарымен анықталды. Ибн Баттутаның сөзіне қарағанда, Оуалата мен Мали астанасы арасында тасымалдау құны төрт есеге артқан. Ауыл қарапайым болғанына қарамастан, ол Мали алтынына толы болды. Ибн Баттута сапарынан ләззат алмады, судың кермекті екенін және ауылдың шыбыққа толы екенін байқады. Ибн Баттута сапарынан көп ұзамай Тағаза тұз кен орындары Еуропада белгілі болды, өйткені 1375 жылғы Каталон атласында Тағаза Сиджилмаса мен Тимбуктуны байланыстыратын Сахара арқылы өтетін сауда жолында көрсетілген. Алвизе Кадамосто 1455 жылы Тағаза тұзының Тимбуктуға, содан кейін Малиге жеткізілгенін білген. Содан кейін оны "алысқа" алып барып, алтынға айырбастаған. Шамамен 1510 жылы Лео Африкан Тағазада 3 күн болды. Оның Descrittione dell’Africa еңбегінде кен орындарының орналасуы, азық-түлік көзінен 20 күндік сапар, аштыққа ұшырау қаупі бар екені айтылған. Лео сапар жасаған кезде Оуалата Сахара арқылы өтетін сауда үшін маңызды тоқталған жер болмай қалды, сондықтан тұз оңтүстікке, Тимбуктуға тасымалданды. Ибн Баттута сияқты Лео да құдық суының кермектігіне наразы болды.

XVI ғасыр

Кейін Тагаза Сахараның арғы жағындағы Нигер өзенінің бойындағы Гао қаласында орналасқан Сонгхай империясының бақылауына түсті. Әл-Сади өзінің "Тарих әл-Судан" еңбегінде Сади әулетінің марокколық билеушілерінің 16 ғасырда Сонгхайдан кен орындарын тартып алуға жасаған күш-жігерін баяндайды. Шамамен 1540 жылы Сади сұлтаны Ахмад әл-Арадж Сонгхай көшбасшысы Аския Исхақ I-ден Тагаза кендерін беруді сұрады. Аскиялар бұған жауап ретінде Драа аңғарындағы бір қалаға шабуыл жасау үшін адамдарды жіберді, бұл Сонгхайдың күшін көрсету және ескерту болды. 1556-1557 жылдары сұлтан Мұхаммед әл-Шейх Тагазаны қысқа мерзімге басып алып, Аскияның өкілін өлтірді. Бірақ туарегтер өндірісті Тагаза әл-гизлан (Газельдердің Тагазасы) деп аталатын басқа кенге көшірді. 1578 жылы таққа отырған Ахмад әл-Мансур Тагазадан салық түсімдерін сұрады, бірақ Аския Дауд оның орнына 47 кг алтынды жомарт сыйлық ретінде берді. 1586 жылы 200 мушкетерден тұратын шағын Сади әскері Тагазаны қайтадан басып алды, ал туарегтер тағы бір жерге, мүмкін Таудениге көшті. Соңында, 1589-1590 жылдары Ахмад әл-Мансурдың жаңа талабы Аския Исхақ II-нің қарсылығына ұшырады. Бұл Ахмад әл-Мансурға испандық Джудар-паша басқаратын 4000 жалдамалы әскерді Сахара арқылы жіберуге себеп болды. 1591 жылы Тондиби шайқасында Сонгхайдың жеңіліске ұшуы олардың империясының құлауына әкелді. Басқыншылықтан кейін Тагаза тасталып, оңтүстік-шығыста орналасқан және Тимбуктуға жақын болған Тауденни аймақтың маңызды тұз өндірушісіне айналды. 1828 жылы француз саяхатшысы Рене Кайли Тимбуктудан Сахара арқылы саяхат жасағанда Тагазада тоқтады. Ол ішінде 1400 түйе болған үлкен керуенмен бірге жол жүрді, олар құлдарды, алтынды, азу тісін, иттің майын және қаздың қауырсындарын тасымалдады. Сол кезде тұз кірпіштерінен салынған үйлердің қираған қалдықтары әлі де анық көрініп тұрды.

Қалдықтар

Тағазада екі түрлі елді мекеннің қираған қалдықтары бар, олардың біреуі ежелгі тұзды көлдің (немесе сабханың) екі жағында орналасқан. Олардың арасы 3 км қашықтықта. Батысқа қарай орналасқан үлкен елді мекен шамамен 400 м х 200 м аумақты құрайды. Мешіттен басқа барлық үйлер басым жел бағытына перпендикуляр, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізілген. Шығысқа қарай орналасқан елді мекендегі үйлер де осылай тізілген және 200 м х 180 м аумақты алып жатыр. Екі елді мекеннің неліктен пайда болғаны белгісіз, бірақ бұл Тағазаның тұз кені ретінде және маңызды Сахара арқылы өтетін сауда жолындағы тоқтау орны ретіндегі қызметімен байланысты болуы мүмкін.

Климат

Тағазада өте құрғақ, ыстық шөлді климат (Köppen BWh) басылады. Бұл жер – Жер бетіндегі ең құрғақ жерлердің бірі және жаздағы ең ыстық жерлердің бірі, тек Ченашеннен кейін ғана. Шілде айындағы орташа ең жоғары температура , Калифорниядағы Өлім сарқылымындағы Фурнас-Крикке қарағанда 0,8°C жоғары, Тауденниге қарағанда 0,3°C жоғары және Ченашеннен 0,1°C төмен.