Кіріспе
Оахудағы Коолау тауының жел жақ жартасының бөлігі, Гавайи. Нуану Пали – Оаху аралындағы Нуану аңғарының басында орналасқан Коолау тауының жел жақ жартасының (гавайи тілінде пали) бір бөлігі. Оахудың жел жақ (солтүстік-шығыс) жағалауының панорамалық көрінісін ұсынады. Пали тас жолы (Гавайидің 61-ші мемлекеттік тас жолы) Каилуа/Канеохе қалаларын Гонолулу қаласының орталығымен байланыстырады және жардың ішінен салынған Нуану Пали туннельдері арқылы өтеді. Бұл аймақта Гавайи жер және табиғи ресурстар департаментінің қарауындағы Нуану тұщы су балықтарына арналған қорық пен Нуану су қоймасы да орналасқан. Нуану Пали мемлекеттік серуен жолындағы қарау тұрағы туннельдердің үстінде орналасқан. Одан Оахудың жел жақ жағының панорамалық көрінісін, сондай-ақ Канеохе, Канеохе шығанағы және Каилуа қалаларын көруге болады. Бұл жер күшті пассат желдерімен де әйгілі (қазір бұл желдер Нуану Пали туннельдерімен айналып өтеді). Нуану Пали туннельдері 1958 жылы салынған. Бұл жол ашылғанға дейін адамдар қазіргі танымал жаяу жол – Ескі Пали жолын пайдаланатын.
Nuuanu Pali is a section of the windward cliff (pali in Hawaiian) of the Koolau mountain located at the head of Nuuanu Valley on the island of Oahu. It has a panoramic view of the windward (northeast) coast of Oahu. The Pali Highway (Hawaii State Highway 61) connecting Kailua/Kāneohe with downtown Honolulu runs through the Nuuanu Pali Tunnels bored into the cliffside. The area is also the location of the Nuuanu Freshwater Fish Refuge and the Nuuanu Reservoir in the jurisdiction of the Hawaii Department of Land and Natural Resources. The Nuuanu Pali State Wayside is a lookout above the tunnels where there is a panoramic view of Oahu's windward side with views of Kāneohe, Kāneohe Bay, and Kailua. It is also well known for strong trade winds that blow through the pass (now bypassed by the Nuuanu Pali Tunnels). The Nuʻuanu Pali Tunnels were built in 1958. Before this road opened, people would use what is now known as the Old Pali Road, currently a popular hiking route.
Тарих
Нуану Пали көне заманнан бері бүгінгі күнге дейін маңызды асу болып табылады, себебі ол Кулау тау тізбегінің төменгі, кесіп өтуге қолайлы бөлігі, Гонолулу сияқты желге қарсы жатқан жағын, сондай-ақ Кайлуа мен Канеохе жақтарын байланыстырады. Бұл жолға қоныс аударушылар келіп, аймақта ауылдар құрып, Нуану аңғарында мың жыл бойы қоныстанды. Нуану Палиде Гавай тарихындағы ең қанды шайқастардың бірі – Нуану шайқасы болды, онда Камехамеха I Оаху аралын жаулап алып, оны өзінің билігіне бағындырды. 1795 жылы Камехамеха I өзінің туған Гавай аралынан 10 000 жауынгерден тұратын әскерімен, соның ішінде Гавайлік емес шетелдіктермен де келді. Мауи және Молокай аралдарын бағындырғаннан кейін ол Оахуға бет бұрды. Арал үшін шешуші шайқас Нуану аңғарында өтті, онда Каланикапуле бастаған Оаху қорғаушылары аңғарға кері шегінді, олар жардың үстінде қоршауға түсті. Камехамеханың жауынгерлері Мауи басшысы Каланикапуленің әскерін жардан құлатып, өлімге жіберді. Бұл шайқаста шамамен 400 жауынгер қаза тапты. Осы шайқастан кейін Капануи сол жерде қаза тапқандарға құрмет көрсету үшін гавай әнін орындады. 1845 жылы Нуану Пали арқылы салынған алғашқы жол, жел бағытын Гонолулумен байланыстырды. 1898 жылы бұл жол магистральға айналдырылған кезде жұмысшылар 800 адамның бас сүйегін тапты, олар жардан құлап өлген жауынгерлердің қалдықтары деп есептеледі. Бұл жол кейін 1959 жылы Пали тас жолы мен Нуану Пали туннельдерімен ауыстырылды, қазіргі таңда осы жол пайдаланылуда. Қазір жойылып кеткен Оаху нукупуу құсы соңғы рет осы аңғарда кездестірілген. Нуану Пали айналасында да бір аңыз бар. Ол – "Адамдық Ит" аңызы. Аңыз бойынша, Палиде осы итпен кездескен адамдар кері қайтуға мәжбүр болған, әйтпесе тік тауға көтеріле алмайтын еді. Осы оқиғалардың салдарынан, осы итпен кездесу каупеге, яғни апатқа алып келеді делінеді.
Нуану су қоймасы
Нуану су қоймасы Нуану Пали жолымен Каилуаға қарай, аңғардың жартасты орманды бөлігінде орналасқан. Бұл шағын су айдынында түрлі сортты шабақ және паукбасс балықтары бар. Су қоймасын сақтау мақсатында, сапар күніне жарты жыл бұрын жазбаға тіркелу қажет. Бұл судан балық аулайтын адамдар санын бақылауға мүмкіндік береді, артық балық аулаудың алдын алады. Мұнда балық аулау үшін тұщы су балық аулау лицензиясы және кіру картасы талап етіледі. Бір лицензия бойынша екі балыққа рұқсат беріледі, ал 16 дюйм немесе одан ірі шабақ балығы міндетті түрде сақталып қойылуы керек.
Нуану жолы
Нуануға апаратын жол Каланикауадан басталып, Каумакапили шіркеуінен солтүстікке қарай Каманувай тоғанынан ағып шыққан өзеннің төменгі жағына дейін созылды. Сол жерде жол оңға сәл бұрылып, тоғанның жиегімен жүріп, суға түсті. Сосын, Вайакемиге қарай жағалауға көтеріліп, Ваакекупуаға, таро егістіктерінің жағалауымен, Пауоа өзеніне, Пуалоалоға дейін, және Нуану Палидегі жартасқа дейін жеткізді.
Өнертану
Нуану аңғарының арт жағындағы екі үлкен тас, Хапуу және Ка лаэ хау ола, палиден төмен өтетін жолдың қорғаушылары саналған екі құдайдың бейнесі еді. Саяхатшылар қауіпсіз сапар үшін гүлдер немесе капа (қабықтан жасалған мата) сыйлықтарын қалдыратын, ал ата-аналар жаңа туған балаларының кіндік бауын жамандықтан сақтау үшін тастардың астына жерлейтін. Аңыз бойынша, бұл жол моу ваине деген шаянмен мекенделген, ол әдемі әйелдің кейпіне енеді және батыс әуестіктеріне немесе русалкаға ұқсас, ер саяхатшыларды тік жардан құлатты. Гавайи халықтық әңгімелерінде адамдар Нуану Пали арқылы, әсіресе түнде шошқа етін тасымалдамауы керек делінеді. Пеле, жанартау құдайы, Камапуаамен – жартылай адам, жартылай шошқа құдайымен болған дауға байланысты жолдан өтуге кедергі келтірді және оған (шошқа еті түрінде) аралдың өзінің жағына енуге рұқсат бермеді.
Мәдени сілтемелер
"Pali Gap" (Nu'uanu Pali) – гитарист Джими Хендрикстің 1971 жылғы Rainbow Bridge альбомындағы ән атауы. "Пали" және оның айналасындағы Танталус кратері сияқты аймақтар Майкл Крайтон мен Ричард Престонның "Микро" романындағы басты орын болып табылады. 2015 жылғы "Pali Road" фильмі Пали асуының үстінен өтетін ескі жолдың құрметіне аталған, бірақ оқиғаның көп бөлігі Оаху аралының басқа жерлерінде орын алады.