Кіріспе

Бір жолды көлік құралын басқару техникасы – автомобильдерде қолданылатын ұқсас атаудағы техника.

Кері бағыттауды велосипедшілер мен мотоциклшілер сияқты бір жолды көлік құралдарын пайдаланушылар белгілі бір бағытқа бұрылыс бастау үшін, қалаған бағытқа қарсы бағытта ("солға бұрылу үшін оңға бұрылу") қысқа мерзімге рульді бұру арқылы қолданады. Бұрылысты сәтті орындау үшін, жүргізуші мен бір жолды көлік құралының біріктірілген массалық орталығы алдымен бұрылыс бағытына қарай еңкейтілуі керек, ал кері бағыттағы қысқаша рульді бұру осы еңкейуді тудырады. Жүргізушінің кері бағыттау әрекеті кейде "бағыт беру командасы" деп аталады. Ғылыми әдебиетте кері бағыттаудың нақты және толық анықтамасы жоқ. Шындығында, "рульдің бұрылу бұрышы мен айналу моменті арасындағы нақты айырмашылық әрдайым көрсетілмейді".

Тұрақты иісу

Қалаған бұрышқа жақындағанда, алдыңғы доңғалақты бұрылысқа қарай бұру қажет, әйтпесе велосипед гравитация күшімен иіліп, оның жылдамдығы арта түседі және бүйірі жерге тиеді. Бұл процеске көбінесе ешқандай физикалық күш қажет болмайды, себебі көптеген велосипедтердің рульдік жүйесінің геометриясы алдыңғы доңғалақтың иілген бағытта бұрылуға бейімделуін қамтамасыз етеді. Тұрақты бұрылысты сақтау үшін жүргізушінің рульге қолданатын күш велосипедтің геометриясы, массаның таралуы, жүргізушінің позасы, шиналардың сипаттамалары, бұрылыс радиусы және жылдамдық сияқты факторлардың күрделі комбинациясы болып табылады. Төмен жылдамдықтарда жүргізушіге қажетті рульдік күш көбінесе теріс болады, яғни бұрылыс бағытына қарсы, тіпті руль бұрылыс бағытында болған жағдайда да. Ал жоғары жылдамдықтарда қажетті күштің бағыты көбінесе оңға өзгереді, яғни бұрылыс бағытымен сәйкес келеді.

Төмен жылдамдықта

Төмен жылдамдықтарда қарсы бағыттау да дәл солай қажет, бірақ ондағы қарсы бағыттау соншалықты нәзік болады ki, велосипедті тепе-теңдікте ұстау үшін жасалатын үнемі түзетулермен жасырынып қалады, көбінесе ол жүргізушінің сезім қабілетінің шегінен де төмен түседі. Төмен жылдамдықтардағы қарсы бағыттау, бұрылыс бағытында мүмкін болатын әлдеқайда үлкен руль бұрылысының арқасында одан әрі жасырылуы мүмкін.

Гироскопиялық әсерлер

Алдыңғы дөңгелекті бұрудың салдарының бірі – гироскопиялық прецессия тудыратын айналу моменті. Бұл моменттің мөлшері алдыңғы дөңгелектің инерция моментіне, оның айналу жылдамдығына (қозғалысқа), жүргізушінің рульге күш түсіру арқылы алдыңғы дөңгелекті бұру жылдамдығына және басқару осі мен вертикаль арасындағы бұрыштың косинусына пропорционал. Басқа сөздер: "Бұрылу үшін мотоцикл еңкейтілуі керек", "Мотоциклді еңкейту үшін, бұрылыс бағытында тұтқаны басыңыз" немесе "Солға басыңыз – солға еңкейіңіз – солға жүріңіз". Мотоцикл қауіпсіздігі қоры өз мектептеріндегі барлық студенттерге, сондай-ақ барлық мотоцикл жарыс мектептерінде кері бағыттауды үйретеді. Кері бағыттау АҚШ штаттарының, мысалы, Вашингтон, Нью-Джерси, Калифорния және Миссури штаттарының мотоцикл операторларына арналған нұсқаулықтары мен емтиханға енгізілген.

Қауіпсіздік

"Херт" есебіне сәйкес, АҚШ-тағы мотоциклшілердің көпшілігі соқтығысудан қашуға тырысқанда артқы дөңгелекті күшті тежеп сырғаққа түсіріп, алдыңғы дөңгелекті жеткілікті тежемейді. Көптеген мотоцикл жүргізушілерде кері рульмен басқару және жаңғақтау қабілеті болмаған. Мотоциклді еңкейту үшін қажетті, тіпті 0,125 секундқа созылатын шамалы бастапқы кері рульмен басқару әрекеті, көптеген жүргізушілерді осы принциптен хабарсыз қалдырады.

Көп жолды көлік құралдары

Үш дөңгелекті мотоциклдерді кері бағыттау қажет емес, ал бір бағыттағы бастапқы рульдің бұрылу моменты автоматты түрде қарсы бағытта бұрылуға әкелмейді. Бұған велосипедке тікелей бекітілген қосалқы арбалары да кіреді. Үш дөңгелекті BRP Can Am Spyder Roadster екі алдыңғы дөңгелекті пайдаланады, олар еңкейтілмейді, сондықтан ол автомобиль сияқты басқарылады. Үш дөңгелекті Piaggio MP3 механикалық байланыстарды қолданады, бұл екі алдыңғы дөңгелекті артқы рамамен бірге еңкейтуге және екі дөңгелекті мотоцикл сияқты кері бағыттауға мүмкіндік береді. Бос еңкейтілетін көп ізді көліктерді бұру алдында кері бағыттау арқылы теңестіру қажет. Carver сияқты күштеп еңкейтілетін көп ізді көліктер басқаруды кері бағыттамай еңкейтіледі және оператормен теңгерілмейді. Carver-дің кейінгі нұсқаларында еңкейту жылдамдығын арттыру және көлікті еңкейту үшін қажет күшті азайту үшін автоматты кері бағыттау енгізілді. Басқа күштеп еңкейтілетін көліктерде автоматты кері бағыттау жүйесі болуы мүмкін. 1984 жылы автоматты кері бағыттауды қолданатын және теңгерімді қажет етпейтін көп ізді бос еңкейтілетін көліктің прототипі жасалды.