Кіріспе

Құс түрі

Кіші қаз (Branta hutchinsii) – Солтүстік Америка және Шығыс Азияда кездесетін қаздың бір түрі.

Жүйелілік

Бранта туысы атауы – көне норвег тіліндегі «Brandgás» сөзінің латыншаланған түрі, яғни «күйген (қара) қаз», ал «hutchinsii» деген эпитет ағылшын хирургі Томас Хатчинстің құрметіне берілген. Қаққал қаз бұрын Канада қазының бір түрі немесе кіші түрі саналған, бірақ 2004 жылдың шілдесінде Америка орнитологтар одағының (AOU) Сыныптау және номенклатура комитеті оларды екі жеке түрге бөліп, қаққал қазды ғылыми атауы «Branta hutchinsii» болатын толыққанды түр етіп бекітті. 2005 жылдың маусымында Британ орнитологтар одағы (BOU) да осы шешімді қабылдады. AOU осыған байланысты көптеген кіші түрлерді екі түрге бөліп берді. Осы түрлерге мыналар жатқызылды:

Ричардсонның қаққал қазы (B. h. hutchinsii)
Алеут қазы (B. h. leucopareia)
Кішкентай қаққал қаз (B. h. minima)
Тавернердің қаққал қазы (B. h. taverneri)
†Беринг қаққал қазы (B. h. asiatica) – B. h. leucopareia-дан айырмашылығы күмәнді; жойылған (шамамен 1929 ж.)

Екі қаздың арасындағы айырмашылықтар орнитологтар арасында көптеген шатасулар мен пікірталастарға әкеп соқты. Бұл Канада қазының кішкентай түрлері мен қаққал қазының ірі түрлерінің арасындағы ұқсастықтармен күшейді. Бұрынғы «кішкентай Канада қаздары» жартылай гибридтік популяция деп есептелді, ал «taverneri» деп аталатын құстар «minima» және «occidentalis» және «parvipes» кіші түрлерінің қоспасы саналды, олар бүгінгі күні нағыз Канада қазының құрамында қалады. Бірақ шындығында, «taverneri» – қаққал қаздардың ірі кіші түрлерінің бірі. Сонымен қатар, балықша қаздың (B. leucopsis) қаққал қаздың тегінен пайда болғаны, ал Гавай қазының (B. sandvicensis) Канада қазының аралдық өкілі екені анықталды. 2004 және 2005 жылдары AOU және BOU енгізген дербес түр ретіндегі ресми мәртебеге байланысты туындаған талқылаулардың нәтижесінде Гарольд С. Хансон 2007 жылы Канада және қаққал қаздарды алты түрге және 200 кіші түрге бөлуді ұсынды. Бұл ұсыныстың радикалдылығы таңқалдырды, AOU-дан Ричард Бэнкс Хансонның ұсыныстарын қабылдамас бұрын сақтық танытуға шақырды. Осы орнитологтар одағының ешқайсысы одан әрі қайта жіктеу жүргізбеді.

Ауқым

Бұл түр Солтүстік Америкаға тән. Ол Канаданың солтүстігі мен Аляскадағы түрлі тундра жағдайларында көбейеді. Дегенмен, ұясы көбінесе суға жақын, биік жерде орналасады. Жұмыртқалар өсімдік қалдықтарымен және қауырсынмен төселген, беткей шұңқырға салынады. Аталықтары аумағын қорғауда өте шабуылшыл бола алады. Жұптар өмір бойы жұптасады (шамамен 20 жылға дейін). Ересек қаздарды көбінесе балаларын тізім бойынша, бір ата-анасы алдында, екіншісі артында жетектеп бара жатқанда көруге болады. Басқа қаздар сияқты, бұл түр де табиғи түрде көшіп-қонып тұрады, қыстау орындары АҚШ-тың көп бөлігі, сондай-ақ Батыс Канаданың және Солтүстік Мексиканың кейбір аймақтары. "V" пішінде ұшып келе жатқан үлкен қаздар тобының жоғарыдан естілетін дауысы көктем мен күздің басталуын хабарлайды. Кейбір аймақдарда мекендеу ортасы мен тамақ көздерінің өзгеруіне байланысты көші-қон бағыттары өзгерген. Көктемде батыс Еуропаға да қаздар табиғи түрде жеткен, бұл құстарды сақиналау арқылы анықталған. Бұл қаздар кем дегенде hutchinsii тұқылы, және мүмкін басқа тұқылы да болуы мүмкін. Көктемде бұл қаздар Камчатка түбегінде, Шығыс Сібірде, Шығыс Қытайда және Жапонияның барлық аймақтарында кездеседі. Осыған қарамастан, IUCN оны Жапонияда жойылған деп санайды, онда бұрын көбеймейтін (қысқы) популяциясы болған. Құстар Жақында Жапония мен Сібірге қайтадан қоныстандырылды.

Тамақтандыру

Бұл құстар негізінен өсімдіктермен қоректенеді. Суда тамақтанғанда, олар су өсімдіктеріне жету үшін басын және мойнын суға батырады, кейде су бетінде жүзіп, басын алға иеді. Бұл құстардың топтары көбінесе көшіп бара жатқанда немесе қыс айларында егістікте қалған астық тұқымдарын жейді. Сонымен қатар, олар кейбір жәндіктер, ұлулар және шаяндармен де қоректенеді.

Мәртебе

ХХ ғасырдың басына қарай, XIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы тым көп аулау және мекендеу ортасының жоғалуы осы құстың туған жеріндегі санының күрт азаюына әкелді. Аңшылық заңдарын жақсарту және мекендеу ортасын қалпына келтіру мен сақтау бағдарламаларының арқасында олардың саны көп бөлігінде қалпына келді, бірақ кейбір жергілікті популяциялар, әсіресе minima және leucopareia түрлері, әлі де азаюы мүмкін. Бұрын Жапонияда қыстаған Командор аралдары мен Курил аралдары популяцияларының таксономиялық айырмашылығы туралы пікірлер қарама-қайшы болғанымен, олардың 1929 жыл шамасында жоғалып кеткені даусыз.