Кіріспе

Нидерланд-Оңтүстік Африка теміржол компаниясы (Nederlandsche Zuid Afrikaansche Spoorwegmaatschappij; Nederlands Suid Afrikaanse Spoorwegmaatskappy) немесе NZASM (Оңтүстік Африкада кейде SASM деп те аталады) 1887 жылы құрылған теміржол компаниясы. Компания Амстердам мен Преторияда орналасқан және 19 ғасырдың соңында Оңтүстік Африка Республикасында (ZAR) қызмет еткен. ZAR президенті Пол Крюгердің өтінішімен NZASM Португалиялық Шығыс Африкадағы (қазіргі Мозамбиктегі Мапуту) Претория мен Лоуренсо Маркес арасында теміржол желісін салды.

Өмірбаян

1806 жылы британдықтар сол кездегі голландтық Кейп колониясын басып алды. Жаңа әкімшілікті голланд отарлаушылары толығымен қабылдаған жоқ, ал 1830 жылдардан кейін мыңдаған голланд тілінде сөйлейтін отарлаушылар (бурлар деп аталды) Оңтүстік Африканың ішкі аймақтарына көшіп кетті. Ұлы көш деп белгілі болған бұл көші-қон 14 тәуелсіз республиканың құрылуына әкелді. 19 ғасырдың ортасына қарай бұл республикалар екі ірі республикаға бірікті: Оңтүстік Африка Республикасы (ЗАР) және Оранж еркін мемлекеті. Британ империясы ақырында 1852 және 1854 жылдары осы республикалардың тәуелсіздігін мойындады. 19 ғасыр бойы британдықтар мен бурлар арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болып қалып келді, әсіресе Бірінші бур соғысының (1880–81) салдарынан. Екі республика да қазіргі Оңтүстік Африканың ішкі аймағында орналасқан, жағалауға баратын жол британдықтар бақылауындағы Кейп колониясы мен Натал колониясы арқылы өтуге мәжбүр болды. ЗАР президенті Поль Крюгер мұхитқа бағытталған балама сауда жолының ЗАР үшін маңызды екенін шешті. 1886 жылдан кейін Уитватерсрандтағы алтын асығу ЗАР-дың қарқынды өнеркәсіптік дамуына әкелді, мұхитқа қол жеткізуді одан да маңыздырақ етті және республикаға ірі инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция жасауға мүмкіндік берді.

Құру

1874 жылы ЗАР-дың Фольксрады ЗАР-ды Португалияның Шығыс Африкасындағы Делагоа шығанағындағы (қазіргі Мозамбиктегі Мапуту) Луренсо Маркеспен байланыстыратын темір жол салынады деп шешті. Осы темір жолды салу жоспарын жасау үшін 1874 жылы комиссия құрылды. Бастапқыда капитал жинап, португал үкіметінен темір жол концессиясын алғаннан кейін, жоба Бірінші бура соғысының басталуына байланысты тоқтап қалды. 1881 жылы соғыс аяқталған соң жоба қайта басталды, бұл жолы Бур республикаларына британдық үстемдік орнату қаупіне байланысты жаңа күшпен. 1884 жылы голланд инвесторлар тобына концессия берілді, ал 1887 жылғы 21 маусымда Нидерландының Амстердам қаласында Голландия-Оңтүстік Африка темір жол компаниясы ресми түрде құрылды. Компанияның қаржысы голланд, неміс және бур инвесторлары есебінен жасалды. 562 шақырым (шамамен 350 миль) ұзындығындағы Претория – Делагоа шығанағы жолы 1894 жылғы 6 қарашада ашылды және бүгінге дейін қолданыста. Темір жол компаниясында 3000-ға жуық адам жұмыс істеді, олардың шамамен 1500-і Претория – Делагоа шығанағы жолын салуға қатысты. Компания көршілес Кейп үкіметтік темір жолдарының 42 дюймдік (Кейп өлшемі) стандартын қабылдады. 1896 жылғы 19 ақпанда динамитпен жүктелген вагондар түсіріліп жатқанда локомотив соқтығысып, Брамфонтейн жарылысы болды. Бұл тарихтағы ең ірі жасанды, ядролық емес жарылыстардың бірі болып есептеледі, нәтижесінде 70-тен астам адам қаза тауып, 200-ге жуық адам жарақат алды. 1897 жылы Йоханнесбургте жаңа станция салынды. Ғимарат 1895 жылы Роттердамда салынған, Амстердам көрмесінде пайдаланылған, содан соң демонтаждалып Йоханнесбургке тасымалданды және 1897 жылы қайта құрастырылды. Йоханнесбург паркі станциясы екі рет қайта жаңартылғанмен, 1897 жылғы ғимарат сақталды және Ньютаунға көшірілді, онда бүгінге дейін пайдаланылмай тұр. 1899 жылға қарай NZASM 1147 шақырым (шамамен 712 миль) темір жол желісін салды.

Рандтрам желісі

1880 жылдары Витватерсрандтағы алтын кен орындарының қарқынды дамуы және өсіп келе жатқан өнеркәсіптің көмірге деген қажеттілігінің нәтижесінде, 1888 жылғы 20 шілдеде ZAR үкіметі NZASM компаниясына Йоханнесбургтен Боксбургке дейінгі 16 мильдік (26 км) темір жол желісін салуға концессия берді. Желі 1890 жылғы 17 наурызда ашылды, алғашқы пойызды 14 тонналық локомотив тартты. Ол "Рандтрам" деп белгілі болды, бірақ ол іс жүзінде толыққанды темір жол болғандықтан, трамвай қозғалысына ғана арналмаған. Бұл Трансвальдағы жұмыс істейтін алғашқы темір жол желісі еді. Келесі жылы концессияны көмірдің табылуы белгілі болған Спрингс қаласына қарай шығысқа және Роудпуорт арқылы Крюгерсдорпқа қарай батысқа қарай кеңейтуге рұқсат етілді. 79 шақырымдық толық желі 1891 жылғы 10 ақпанда пайдалануға берілді. "Рандтрам" желісі батысқа және шығысқа қарай кеңейтіліп, Роудпуорт пен Спрингс арасындағы "Риф" желісіне айналды, ал 14 тонналық локомотивтер олардың көмір мен су тасымалдау сыйымдылығының шектеулі болуына қарамастан, осы желіде қызметін жалғастырды. Құрылыс барысында, теңіздік жартасқа көтерілу темір жол құрылысшылары үшін ең қиын кезең болды. Желі Уотервал-Ондерге жеткенде, олар келісілген 1/50 (2%) еңістікті сақтау үшін ұзын айналым жолды таңдауға тура келді, бұл өткір бұрылыстарды, қымбат терең қазбаларды, бөгеттерді және виадуктарды қажет етті, немесе 2,1 миль (3 км) қашықтықта 1/20 (5%) еңістікті талап ететін қысқарақ бөлімді, сондай-ақ туннельді салуға тура келді. Бірақ бұл мәселе кейіннен шешілмеді, себебі 1884 жылы Барбертон маңындағы Кейп аңғарында алтынның табылуына байланысты, кендерге жедел жеткізілімді қамтамасыз ету үшін қосымша желі салу қажет болды. Таулы жердің қиындығын ескере отырып, құрылыс құны өте жоғары болды, сондықтан ZAR үкіметі оған қарсылық танытты. Жергілікті кәсіпкерлер Льюис, Маркс және Уоткинс желіні салу үшін синдикат құрды және жұмыс Петегрю және компаниясына тапсырылды. Күшті жаңбырдан кейін көпір зақымданғаннан кейін мердігер банкротқа ұшырап, синдикат таратылды. NZASM құрылысты өз қолына алып, 1896 жылы желіні аяқтады.

Оңтүстік желі

Зуйдерлиния – NZASM-нің ЗАР-дан шығатын ең қысқа жолы болды, бірақ ол ішкі аймаққа ең алысқа созылды. 1888 жылы Кейп колониясы мен Оранж еркін мемлекеті үкіметтері Порт-Элизабет пен Блумфонтейн арасында темір жол салуға келісті. Желінің құны Кейп үкіметі төледі және оны Кейп үкіметтік темір жолдары (CGR) салды. Порт-Элизабеттен Колесбергке дейінгі бөлігі аяқталған еді, ал Колесбергтен Блумфонтейнге дейінгі желі 1890 жылдың 17 желтоқсанында ашылды. Остерлинияның құрылысы салыстырғанда баяу ілгеріледі. 1890 жылдың мамырында Йоханнесбургтің қарқынды өсіп келе жатқан халқы мен ауыр кен өндіру жабдықтарын тасымалдау қажеттілігі қалаға темір жолдың жеткенін талап етті. 1890 жылдың маусымында ЗАР Претория мен Ваал өзені арқылы салынатын көпірге келісім берді. Құрылыс екі айдан кейін басталды, бірақ NZASM қаржылық қиындықтарға тап болды және жоба тоқтап қалды. Африканер одағының мүшесі және Сесил Родстың кабинетіндегі Джеймс Сильверрайт жасаған келісім бойынша, Кейп колониясының CGR өз желісін Преторияға салды. CGR желінің ЗАР бөлігін екі жыл бойы пайдаланды, содан кейін NZASM-ге берді. Бұл темір жол желісі аяқталғаннан кейін алтын өндіру және Остерлинияның батыс бөлігін салу үшін ауыр машиналарды импорттау мүмкін болды.

Zuid-Oosterlijn (Оңтүстік-шығыс желісі)

Zuid Oosterlijn – шетелдік теміржол желілерімен және жағалаумен байланысқан үш NZASM желісінің соңғысы болды. Алтынның табылуынан кейін Кейп колониясы мен Натал колониясы Рэндті жағалаумен байланыстыру үшін жарысқа түсті. Лейдисмиттен Ньюкаслға дейінгі кезеңде Натал және ЗАР үкіметтері Ньюкаслдан Рэндке дейін желіні ұзартуға келісті. Желі 1890 жылғы 15 мамырда Ньюкаслға жетті және дереу Шарльстаунға дейін созылды. Ньюкасл мен Шарльстаун арасындағы 57 шақырымдық қашықтықта 452 метрге көтерілетін теміржол 1891 жылғы 7 сәуірде ЗАР президенті Крюгер және Натал губернаторының қатысуымен ашылды. Лайнгс Нек өткеліне жеткенде, оны өткізу үшін 674 метрлік туннель салынды. NGR (Натал үкіметі теміржолдары) желісі 1891 жылғы 7 сәуірде Шарльстаунға жеткен еді, бірақ президент Крюгер Остерлинь Делагоа шығанағына дейін аяқталғанша оларға өз желісін ЗАР-ға дейін кеңейтуге рұқсат бермеді. Делагоа шығанағы желісі 1895 жылғы 1 қаңтарда пайдалануға берілді. 1894 жылғы 3 ақпанда ЗАР үкіметі мен NGR арасында жасалған келісім шарттарына сәйкес, NGR Натал-ЗАР шекарасы мен қолданыстағы NZASM теміржол желісі арасындағы 250 шақырымдық байланысты салды. Шекара мен Гейдельберг арасындағы 210 шақырымдық алғашқы бөлігі 1895 жылғы 27 сәуірде, ал қалған бөлігі сол жылдың 15 қарашасында ашылды. 1895 жылғы 1 желтоқсанда шекара мен Шарльстаунды байланыстыратын 4 шақырымдық жол ашылды, ал 15 желтоқсанда Гейдельберг пен Юнион-Джанкшн арасындағы 41 шақырымдық жол ашылды (Гермистоннан 9 шақырым қашықтықта). 1894 жылғы қарашада ЗАР мен Ұлыбритания Свазилендте кездесуге келісті, президент Крюгер мен британдық жоғары комиссары сэр Генри Лох қол қоюшылар болды. Крюгер мен Лох елдері бір-бірін дипломатиялық тұрғыдан танымады, сондықтан келіссөздер жүргізу үшін жолаушылар вагоны көпірдің үстіне дөңгелектеліп, тараптар өз елдеріне оралды. Келісім желі ашылғанға бір жыл бұрын жасалғандықтан, бұл қысқа теміржол желісі Volksrust-Standerton желісі салынар алдында аяқталған және ол аймаққа теміржол құрылысына қажетті материалдарды тасымалдау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл желіні Натал үкіметі қаржыландырды. Олар шығындарды өтеуге асықты, себебі олар күткен пайда шығындарды толығымен жабуы тиіс еді.

Zuid-Westerlijn (Оңтүстік-Батыс желі)

1885 жылы Кейп темір жолы Кимберлиге жетті, ал келесі жылы ZAR-ға 5000 фунт стерлинг көлемінде несие алу қиындық тудырғанда және Макмердо Делагоа шығанағының батпақты жерлері арқылы Делагоа шығанағы желісін салуға күрескенде, президент Крюгер мен Кейп үкіметі Кимберли желісін Ранд аймағына дейін ұзартуды ұсынды. Келісімге қол жеткізілмеді, демек Zuid Westerlijn халықаралық емес, ішкі желі ретінде құрылды. 1886 жылдың тамызында Клерксдорп маңындағы Риетвлей фермасында алтын табылды, осыдан кейін Крюгерсдорп пен Спрингс арасында Рандтрам желісі салынды. 1884 жылдың 18 тамызында Volksraad Крюгерсдорп пен Клерксдорп арасында желі салу туралы шешім қабылдады. Бұл желі, Zuid Westerlijn, Рандтрамның сол теміржол кеңдігімен жалғасы болды. NZASM желіні салуға құлшынбады, себебі олар оның тиімсіз болатынын түсінді. Ақырында, ZAR үкіметі мен NZASM үкіметтің шығындардың жартысын өтеуге және NZASM-ның пайыздық үлесіне кепілдік беруге келісті. Жол 1894 жылдың бірінші жартысында жоспарланды, ал сол жылдың 18 қыркүйегінде Volksraad құрылысты бастауға рұқсат берді. Құрылыс 1895 жылдың 18 шілдесінде басталды, бірақ Джеймсон шабуылынан кейін жұмыс кешікті. Желі 1897 жылдың 11 шілдесінде Потчефструмға жақын аймақта ашылды және 3 тамызда Клерксдорпке қызмет көрсетуді бастады. 1897 жылы желі Клерксдорп станциясынан 3975 жолаушыны, 270 тоннадан астам жүк және шамамен 1848 жылқы, мал және көлік құралдарын тасымалдады. Кіріс 5976 фунт стерлинг болды, ал шығын 6779 фунт стерлингті құрады. 1898 жылдың басында алтын өндіру саласын қолдау мақсатында теміржол тарифі төмендетілді, бірақ сол жылдың соңына қарай шығын 13 047 фунт стерлингке дейін өсті.

Локомотивтер

NZASM локомотивтерді нақты классқа жіктемеді, олардың паркінде қолданылған сегіз түрі салмағымен белгілі болды. 19 ғасырдың соңында Германияның локомотив өнеркәсібі қарқынды өсіп, Ұлыбританияны озып кетті. NZASM 50% голланд және 47% неміс капиталымен қаржыландырылатын голланд компаниясы болғандықтан, оның локомотивтерінің көп бөлігі Германияда жасалған. Парктегі 258 локомотивтің 249-ын неміс фирмасы Maschinenfabrik Esslingen, ал 6-ын британдық Manning Wardle және Нидерландының Утрехт қаласындағы Louis Smulders & Co. компаниясы құрастырған. Локомотивтердің көпшілігін оларды жасаған компаниялар шығарғанмен, 26 Esslingen локомотивін Smulders компаниясы салған. Екінші Бур соғысы басталғанда, Претория-Питерсбург теміржолы британдық иелерінен ZAR үкіметімен тартып алынып, NZASM басқаруына берілді. PPS локомотивтерінің барлығы Ұлыбританияда өндірілді.

Жыл Сан NZASM нөмірі Конфигурация NZASM түрі SAR түрі Күш (kN) Күш (lbf) Өндіруші 1890 3 6 8 0 4 0T 10 тонна Louis Smulders & Co. 1889 1 0 4 0T 13 тонна 22.9 5,150 Maschinenfabrik Esslingen 1889 5 1 5 0 4 0T 14 тонна 33.9 7,623 Maschinenfabrik Esslingen 1890 6 9 14 0 6 0ST 18 тонна 31.8 7,140 Manning Wardle 1890 92 24 15 38 0 4 2T 19 тонна 34.5 7,744 Maschinenfabrik Esslingen, Maschinenfabrik Breda 1896 97 3 экс ППС 0 6 0ST 26 тонна 44 9,800 Hawthorn, Leslie and Co. 1892 97 4 991 994 0 4 2RT 32 тонна 120.8 27,154 Maschinenfabrik Esslingen 1887 1 экс ППС 4 6 0T 35 тонна 41.6 9,354 Nasmyth, Wilson & Company 1891 92 20 41 60 0 6 2T 40 тонна 74.3 16,707 Maschinenfabrik Esslingen 1893 99 195 61 237 0 6 4T 46 тонна Class B 73.8 16,580 Maschinenfabrik Esslingen, Werkspoor NV 1897,1900 6 экс ППС 2 6 4T 55 тонна Class D 69.4 15,610 Beyer, Peacock and Company

Оңтүстік Африка соғысы қазіргі уақытқа дейін

1899 жылы Оңтүстік Африка соғысының, сондай-ақ Екінші Буер соғысының (1899–1902) басталғаннан кейін, ZAR үкіметі NZASM-ге берілген жеңілдіктерге сәйкес компанияны мемлекеттік бақылауға алу құқығын жүзеге асырды. Соғыстың аясында компания, Оранж еркін мемлекетінің теміржол компаниясымен (OVSM) бірге, британдықтардың әскери бақылауына өтті. 1904 жылы NZASM және OVSM Орталық Оңтүстік Африка теміржолдарына біріктірілді. Ұзақ келіссөздерден кейін NZASM акционерлері мен кредиторларына британдықтардың компанияны тартып алғандығына байланысты туындаған қарыздар мен шығындар үшін белгілі бір мөлшерде өтемақы төленді. NZASM 1908 жылы ресми түрде таратылды, ал соңғы қаржылық есептері 1909 жылы акционерлерге ұсынылды. Компания "In Memoriam" атты кітапты да жариялады, ол Zuid Afrikahuis және Амстердамдағы Нидерланд экономикалық тарих мұрағатында (NEHA) сақталады. Zuid Afrikahuis қорындағы NZASM фотосуреттері цифрлық форматқа ауыстырылды және оларды онлайн көруге болады. NZASM-мен байланысты мұрағаттық материалдарды Ұлыбритания Ұлттық мұрағаты сияқты басқа да мұрағаттарда табуға болады.