Кіріспе

Барбара Радзивилл (Barbara Radziwiłłówna, ; 6 желтоқсан 1520/23 – 8 мамыр 1551) – Польша патшайымы және Литваның ұлы герцогинясы, Ягеллон әулетінің соңғы ер адам монархы Сигизмунд II Августтың жұбайы. Барбара, зор сұлулыққа ие және бұрын күйеуін жоғалтқан, 1543 жылы патшаның сүйіктісі болды деп есептеледі және олар 1547 жылдың шілдесі немесе тамызында жасырын түрде үйленді. Бұл неке үлкен дау тудырды; оған Польша ақсүйектері, соның ішінде патша ана Бона Сфорца қарсы болды. Сигизмунд Август, Барбараның туысы Миколай "Қара" Радзивилл және ағасы Миколай "Қызыл" Радзивиллтің көмегімен, олардың некелерін мойындату және Барбараны Польша патшайымы етіп тағайындау үшін тынымсыз еңбек етті. Олар мұндайда табысқа қол жеткізді және Барбараның тағына отыруы 7 желтоқсан 1550 жылы Вавель соборында болды. Алайда, оның денсаулығы нашарлап, бес айдан кейін дүние салды. Ұзақ болмаса да, оның билігі Радзивилл әулетін саяси билік пен ықпалдың жаңа деңгейіне көтерді. Барбараның замандастары оған теріс көзқараспен қарады, оны рассіздік пен сиқыршылықпен айыптады. Оның өмірі көптеген қауесеттер мен аңыздармен оралыпты. Ол көптеген әдеби туындылардағы көптеген аңыздардың басты кейіпкері болды. 18 ғасырдан бастап Барбараның өмірі ұлы трагедиялық махаббат оқиғасы ретінде романтизацияланды. Ол "махаббат бәрін жеңеді" мысалы ретінде пайдаланылды, ал Бона Сфорца көбінесе басты жау ретінде бейнеленді. Ол халықтың назарын аударды және көптеген суретшілерді өлеңдер, пьесалар, фильмдер және басқа да туындылар жасауға шабыттандырды. Осының нәтижесінде Барбара Радзивилл Ұлы Литва және Польша Корольдігі тарихындағы ең белгілі және танымал әйелдердің біріне айналды.

Станислав Гоштаутаспен неке

Барбара Тракай және Вильнюс воеводасы, сондай-ақ Ұлы Литва гетманы Ежи Радзвилл мен оның Подолия воеводасының қызы Барбара Коланканың кіші баласы болды. Оның нақты туған күні белгісіз. Ол 6 желтоқсанда дүниеге келгені белгілі, бірақ жылы белгісіз. Тарихшылар көбінесе Несвиж қаласында табылған Радзвилл әулетінің шежіресінде көрсетілген 1520 жылды немесе оның қабірінен табылған тақташада жазылған 1523 жылды айтады. Оның білімі туралы мәліметтер жоқ, бірақ оның кең ауқымды болғаны күмәнді. Оның хаттарынан оның поляк тілінде сөйлеп, жаза алатыны белгілі. 1549 жылдың ақпан айындағы хатынан оның латын тіліндегі білімі болғаны көрінеді, бірақ Зигизмунд Августқа жазған хаттарында бірде-бір латын тіліндегі сөз тіркесі жоқ. Замандастарының айтуынша, Барбара өте әдемі болған. Сонымен қатар, Барбара сән мен косметикаға қызығушылық танытқан; ол парфюмерия мен бет пудрасын қолданған. 1536 жылы Новгород воеводасы Станислав Гоштаутс Барбараның үлкен әпкесі Анна Эльжбета Радзвиллмен жасаған келісімін бұзды. Содан кейін Ежи Радзвилл Барбараға үйленуді ұсынды, әдетте кіші қарындас ең алдымен тұрмысқа шықпаса да. Неке шарты 1536 жылдың 20 қазанында Радунда қол қойылды. Анна Эльжбета немесе Барбараны Ұлы гетман Константи Острогскийдің жалғыз ұлы Илья Острогскийге үйлендіру жоспары да сәтсіз аяқталды. Барбара мен Станислав Гоштауттың тойы 1537 жылдың 18 мамырында Гоштауттың Иераниондағы резиденциясында өтті. Оның қалың малдарына көптеген күміс және алтынмен қапталған үстел жиындары, 24 асыл ат, алтынмен және қымбат тастармен безендірілген атлас және дамаск киімдері кірді. Алғашында Станислав Барбараға 8000 литвалық грошқа бағаланған мүлкін берді. Олардың некесі баласыз болды. Станислав қысқа аурудан кейін 1542 жылдың 18 желтоқсанында күтпеген жерден қайтыс болды.

Махаббат және жасырын неке

Станислав Гоштаутс Гоштаутай әулетінің соңғы еркек мүшесі болды және баласыз жесірлерге қатысты заңға сәйкес, оның мүлкінің көп бөлігі Литваның Ұлы князі Старый Зигмунд I-ге мұрагерлік етті. 15 маусымда 1543 жылы Зигмунд мүлікті ұлы Зигмунд II Августқа берді, ол 1543 жылдың қазан айында мүлікті қабылдау үшін Иеранионға барды. Бұл Барбара мен Зигмунд Августтың махаббатқа берілген кездері болуы мүмкін, бірақ Зигмунд Августтың бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін ғана осы оқиғаға байланысты ешқандай дәлел табылмады. 1544 жылдың шілдесінде Зигмунд Август Брестке сапар шегіп, қазан айында әйелі Елизавета Австриямен бірге Вильнюске оралды, онда Барбара анасымен бірге тұрды. 15 маусымда 1545 жылы Елизавета эпилепсия ұстамасынан қайтыс болды. Зигмунд Август пен Барбара бір-бірінің қосылуын еркін пайдалана алды – олардың романтикалық кездесулері, аң аулаулары мен кештері туралы әңгімелер тарады. 1546 жылы Зигмунд Август 223 күн аң аулауға жұмсады. Олар жиі және жасырын түрде кездесу үшін Зигмунд Август патша сарайын жақын маңдағы Радзивилл сарайымен байланыстыратын құпия туннель салуға бұйрық берген деседі. Осы уақытта Зигмунд Август ата-анасымен бірге жаңа әйел іздеді. Ескі Зигмунд I Пруссия герцогы Альберттің қызы Анна Софияға үйленуді ойлады. Басқа үміткерлердің ішінде Феррара герцогтығының Анна д'Эсте, Лотарингияның жесір Аннасы, Англияның Мэри I және Францияның Маргарет ханшайымдары бар еді. 1547 жылы Зигмунд Август пен Барбара құпия түрде үйленді. Нақты күні мен жағдайлары белгісіз. Литва жылнамалары Зигмунд Августты Радзивилл туыстары Барбарамен бірге ұстаған кезде некеге мәжбүрлеген деген күмәнді мәлімдеме жазды. Владыслав Поцеханың зерттеулеріне сәйкес, үйлену тойы 26 шілде мен 6 тамыз аралығында өткен. Оның туысы Миколай "Қара" Радзивилл Польша сотына 1545 жылдың 25 қарашасында Зигмунд Август пен Барбараның үйленгенін хабарлау үшін Краковқа жіберілді. Ол тапсырманы орындамады, сондықтан Зигмунд Август Польшаға өзі сапар шегуге мәжбүр болды. 15 қарашада Вильнюстен кетіп қалды; Барбара Дубингайдағы Радзивилл мүлігіне жіберілді. 20 қарашадағы хатында Меркине старостысы Станислав Довойно Зигмунд Августқа ауыр сапардан кейін Барбараның түсік тастағанын хабарлады. Егер бұл шындық болмаса, Радзивиллдердің құрған интригасы болса, онда бұл құпия неке баланың заңдылығын қамтамасыз ету үшін жасалған болуы мүмкін. Басқа түсіндірме, қан кетуі ішкі абсцестің жарылуынан туындаған, яғни оның өлім аузындағы ауруының алғашқы белгісі болуы мүмкін.

Саяси күресі

Зигмунд Август өзінің некесі туралы ата-анасына 1548 жылдың 2 ақпанында Пётркув Трибуналскиде хабарлады. Бұл жаңалық поляк ақсүйектері арасында қыжыр-қияр тудырды, себебі Зигмунд Август Сенаттың мақұлдауысыз үйленді. Барбара оның бағыныштысы және сүйіктісі болды. Патша ана Бона Сфорца ең белсенді қарсыластардың бірі еді. Некеге қарсы науқан кезінде Барбараны рассіздікпен айыптады және Зигмунд Августы баурап алу үшін сиқыр немесе у қолданды деді. Әртүрлі авторлар, соның ішінде Станислав Оржеховский мен Миколай Рей, түрлі қорлаушы памфлеттерді жариялады және таратты. Қазіргі тарихшылар оның рассіздігі туралы айыптаманы дәлелсіз деп есептесе де, жиі жазады. Литва ақсүйектері некеге ашық қарсылық білдірмеді, бірақ Радзивиллдерге және олардың билікке жоталауына күмәнмен қарады. 1548 жылдың 1 сәуірінде Ескі патша Зигмунд I қайтыс болды. Вильнюске қысқа уақытқа оралған Зигмунд Август жерлеуге қатысу үшін Краковқа қайтуға мәжбүр болды. Барбара Вильнюсте қалды. Осы шамада Барбара оған тағы бір жүктілік туралы хабарлады, бірақ ол да түсікпен аяқталды. Бұл туралы Радзивиллдердің хабарларынан ғана белгілі болғандықтан, оның шынымен жүкті болғаны немесе тағы бір интрига болғаны белгісіз. 1548 жылдың қыркүйегінде Зигмунд Август Барбараны Польшаға шақырды, осылайша олардың некесінің мықтылығын көрсетпек болды. Бұл мәселе 31 қазан – 12 желтоқсан күндері Пётркув Трибуналскиде өткен жалпы сеймде талқыланды. Отырыстар дауысты және шулы өтті. Ақсүйектер, соның ішінде воеводалар Пётр Кмита Собиенский, Ян Габриэль Тенчинский және Пётр Боратынский, патшадан некеден бас тартуын өтінді, тіпті қару қолданумен қорқытты. Зигмунд Август одан бас тартты және әйеліне адал болды, тіпті тақтан бас тартуды да қарастырды деген қауесет тарады. Сейм нәтижесіз аяқталды. Сеймнен кейін Зигмунд пен Барбара 1549 жылдың 13 ақпанында Краковқа кірді. Вавельде Барбара зәулім өмірге және қымбат сыйлықтарға ие болды. 1549 жылдың мамырында ол Тракай воеводствосындағы үлкен жерлерді алды, соның ішінде Каунас қамалы, Румшишкес, Алитус, Меркине, Немунайтис, Бирштонас, Жиежмарай, Стаклишкес, Кармелава, Вилкия, Скиршнемуне, Велиуона, Дарсунишкес. Ол Зигмунд Августқа үлкен ықпал еткенімен, өзінің амбициялы туыстары Миколай "Қара" Радзивилл мен інісі Миколай "Қызыл" Радзивилл сияқты саясатқа қызығушылық танытпады. Олар күйеуімен бірге Польша тағын алуға тырысқанда, ол ақсүйектердің қолдауын немесе халықтың құрметін жеңіп алуға тырыспады. Барбараны Зигмунд Августтың әйелі деп мойындау, бірақ оны Польша патшайымы деп таққа отыртпау туралы компромистік шешім ұсынылғанда, Зигмунд Август бас тартты, себебі бұл болашақ балаларының заңдылығына күмән тудырар еді. 1549 жылдың жазында өзін қарулы көтерілістен қорғау үшін Зигмунд Август Венгрия королі Фердинандпен одақ жасады, ал әпкесі Изабелла Ягеллонды Венгрия корольдігіндегі мұрагерлік дауларда өз күшімен күресуге қалдырды. Барбараның тәж киюіне рұқсат беретін папалық бұйрық алу үшін Зигмунд Август ереске қарсы жарлық шығарды – бұл шығыста көптеген православиеліктер тұратын елде даулы қадам болды. Сондай-ақ, ол поляк ақсүйектерін некеге қарсылық білдірмеуге итермелеу, пара беру немесе басқа жолмен көндіру үшін жұмыс істеді. Оның анасы және ең белсенді қарсыластарының бірі, жесір патшайым Бона Сфорца, сарайдан алынып, Мазовияға көшірілді.

Ауру және өлім

1550 жылдың мамыр-шілде айларында өткен келесі сеймде ешкім некеге қарсылық білдірмеді. Сондықтан сейм де, сенат та нақты рұқсат бермегенмен, 1550 жылдың 7 желтоқсанында Вавель соборында Гнезно архиепископы Миколай Дзержговский Варбараны Польша патшайымы деп коронациялады. Бірақ оның билігі бес айға ғана созылды. 1547 жылы үйленгеннен бері ол денсаулығының нашарлығына, әсіресе асқазан ауруына немесе "ішкі тастарға" шағымданып келді. Коронациядан кейін денсаулығы одан да нашарлады. Оның дене температурасы көтеріліп, ішкі аурулар, тәбет жоғалды. Асқазанында іріңмен толған ісік пайда болды. Сигизмунд Август Литвадан әйел емшілерді, соның ішінде еврей әйелін шақыруды өтінді. 1551 жылдың наурыз айында оның жағдайы біршама жақсарды және ол Бона Сфорцадан келген елшіні қабылдай алды, ол Бонаның Сигизмунд Августпен жасаған некесін мойындағанын жеткізді. Бұл оның соңғы жеңісі деп есептелді. Денсаулығы нашарлай берді, қызуы көтеріліп, іш өтпе, құсу пайда болды. Ауырған әйеліне жеке өзі күтім жасаған Сигизмунд Август, тіпті одан жағымсыз иіс келсе де, оған қамқорлық жасады. Оны Неполомицеге апарып, көктемгі ауа райының азабын жеңілдетеді деп үміттенді. Варбараны тасымалдауға арналған арнайы көлік қала қақпасынан өте алмайтыны анықталғанда, Сигизмунд Август қақпаны бұзуға бұйрық берді. Варбара 1551 жылдың 8 мамырында Краковта қайтыс болды. Ол Вильнюсте жерленуді өтінді, оның денесі Вильнюс соборындағы жерлеу орнына жеткізілді, онда ол 23 маусымда Сигизмунд Августың бірінші әйелі Елизавета Австрияның қасына жерленді. Оның өлімі патша үшін ауыр қайғы болды; айтуынша, ол саяхатының көп бөлігін оның табынына жаяу ілесіп жүрген. Ол қалған өмірі бойы қара киім киіп, той-думандардан қашып жүрді. Оның ауруының себебі замандастары мен тарихшылар тарапынан талқыланды. Джованни Франческо Комендонедің хатшысы оның ауруының себебін контрацепциялық шараларды қолданумен байланыстырды. Радзивиллдер өз хаттарында оның жұқпалы ауруға шалдыққан болу мүмкіндігін талқылады. Бона Сфорца оны улаған деген қауесет тарады. Қазіргі тарихшылар оның жатыр мойны немесе жұмыртқа безінің қатерлі ісігі болғанын айтады.

Физикалық қалдықтар

Оның сүйегі 1931 жылы су тасқынынан кейін Вильнюс соборында табылды. Жазғы уақытта Краковтан Вильнюске ұзақ сапар кезінде оның денесін сақтау үшін оны күл мен күйдірілген әк қоспасымен жапты. Ағаштан жасалған табыт шіріп кеткенде, әк қаттынып, оның сүйектерін жақсы сақтап қалған қорғаныш қабық пайда болды. Ол патшалық рәміздермен (күміс алтын жалатылған тәж, күміс таяқ, айқышпен алтын шар) және зергерлік бұйымдармен (ұзын алтын алқа, үш алтын сақина; олардың бірі, Зигизмунд Август сыйлаған, қара шыны эмальмен жабылған және үш тас – бриллиант, рубин және изумруд – орнатылған) бірге жерленген. Бұл және басқа да артефакттар Вильнюс соборында сақталған, бірақ олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кетті. Оның сүйегін Стефан Батори университетінің профессорлары Михаль Райхер мен Витольд Сильванович тазалап, консервациялап, біріктірді. Олар оның бойын , сол заман үшін өте биік деп есептеді. Оның тістері ақ және түзу, денесі жұқа, беті мен мұрны тар болған. Олар анатомиялық аномалияларды да байқады – мойын (қосымша) қабырғасы және әсіресе жазық сакраль, бұл рахитке ұқсас, бірақ оның сүйектерінің қалған бөлігінде аурудың белгілері жоқ. Дегенмен, олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы тақырыптағы монографияны аяқтауға үлкермеді. Барбараның сүйегі Киелі Казимир шіркеуінің астындағы криптаға көшірілді және 2001 жылға дейін тиіспей қалды. Михаил Михайлович Герасимов әзірлеген әдістерді пайдалана отырып, Витаутас Урбанавичус оның бет-әлпетін қайта құрастырды және оның портреттерінде жоқ бүркіт мұрынды екенін анықтады.

Жеке хат алмасу

Барбараның барлығы 53 хаты сақталған. Олардың 44-ін Александр Пшездзецкий «Jagiellonki polskie x XVI wieku» (1868) еңбегінде жариялаған. Олар оның отбасына жолданған (41 хат ағасы Миколай «Қызыл» Радзивіллге, екі хат немерелеріне, бір хат әкесі Ежи Радзивіллге, бір хат анасы Барбара Коланкаға), күйеуіне (8 хат) және Пруссия герцогы Альбертке (бір латын тіліндегі хат). Ол поляк дворяндары мен Венгрияның Изабелла Ягеллон сияқты кең ауқымды адамдарға көптеген хаттар жазғаны белгілі. Сақталған хаттардың саны мен жиілігі нақты көрсетілмейді: Зигмунд Август өсиетімен қарындасы Анна Ягеллонға жеке хаттарын жоюды тапсырған, ал Миколай «Қызыл» Радзивілл өзінің барлық хат алысып-қауысуларын сақтауға ерекше мән берген. 52 хат поляк тілінде (15-і Барбараның өзі жазған, қалғаны оның хатшысы Станислав Коцуцкийдың қолымен жазылған). Оның 1547 жылдың қарашасы мен 1548 жылдың наурызы аралығында Дубингайда жазған Сигизмунд Августқа жолданған сегіз хаты – сол кезеңдегі сақталған жалғыз махаббат хаттары. Дегенмен, олар ресми үлгіде жазылған және әсем тіл қолданылған. Ең бастысы, оның хаттары оның көңілжайлылығын және күйеуіне бағынуын көрсетеді. Барбара өзін әдетте оның ең кіші және қарапайым қызметшісі деп атайды. Ол оның денсаулығын сұрайды, оның мейірімі мен игілігінің кез келген белгісі үшін алғыс айтады, оны ұмытпауын өтінеді. Басқаларға, әсіресе хатшысына жазған хаттары да осыған ұқсас, бірақ ол шынайы және жылы тілектерді білдіруге тырысады. Бастапқыда, Сигизмунд Август оған «біз» деген патшалық сөзді дұрыс қолдану туралы ескерту жасаған, өйткені ол «мен» деген жалғыздықпен хат жіберген. Ол өзі туралы немесе саясат туралы сирек жазады. Ол көбінесе хат алғандардың денсаулығын сұрап, оларға Құдайға және Оның мейіріміне сенім артып, жақсы денсаулық тілейді. Оның ағасымен хат алысуын Сигизмунд Август қадағалағандықтан, ол күйеуінен жасырын бірнеше хат жазды.

Танымал мәдениетте

Барбараның өмірі мен өлімі аңыздарға, суреттерге, әдеби туындыларға және фильмдерге шабыт берді. Пан Твардовский туралы танымал аңызда Фаусттай тұлға патша Сигизмунд Август үшін Барбараның рухын шақырады. 1817 жылы Алойзи Фелински трагедия, ал 1858 жылы Антони Эдвард Одинек драма, «Барбара Радзивилл» жазды. XIX ғасырдағы Михал Кулезаның оны інжу-маржанмен бейнелеген литографиясы суретшінің ең танымал туындыларының бірі саналады. 1936 жылы режиссер Йозеф Лейтес «Барбара Радзивилл» фильмін түсірді, онда Витольд Захаревич патша Сигизмунд, ал Ядвига Смосарска Барбара рөлінде ойнады. Фильм Венеция және Канн кинофестивальдерінде халықаралық даңққа ие болды. 1983 жылы Януш Маевский «Барбара Радзивиллға ескерткіш» (Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny) фильмін режиссерлік етті, ол Барбараның патша Сигизмунд Августпен болған махаббаты, оның өлімі және Вильнюске қайта оралуы туралы айтады. Анна Димна Барбара, ал Ежи Зельник патша Сигизмунд Август рөлін сомдады. Барбара сондай-ақ Telewizja Polska телеарнасындағы «Каралева Бона» (Królowa Bona) телесериалында басты кейіпкер ретінде пайда болды. Литвада екі пьеса жазылды: Балис Сруоганың 1946 жылғы (аяқталмаған) «Барбора Радвилайте» және Юозас Грушастың 1972 жылғы «Барбора Радвилайте». Соңғысы Каунас мемлекеттік драма театрында қойылды, режиссері – Йонас Юрашас. 1982 жылы Видмантас Бачиулис осы пьесаны фильмге түсірді. 2012 жылы Анжелика Холинаның «Жигиманто Аугусто және Барбора Радвилайте аңызы» мюзиклі Литвадағы ең ірі және ең қымбат жоба деп аталды. Барбара Радзивиллдің тарихы 2013 жылы беларусьтік фолк-метал тобы Litvintroll-дің «Czornaja Panna» альбомының тайтл-трегіне шабыт берді, ол Барбараның өлімінен кейін Сигизмундтың қайғысы мен күйзелісі туралы лирикалық әңгіме. Топ бұл әннің альбомға ғана есім бергенін емес, сонымен қатар «оның барлық контурын қалыптастырғанын» мәлімдейді. 2018 жылдың 6 қазанында Чикагодағы Аудитория театрында «Зигимантас Августас және Барбора Радвилайте аңызы» мюзиклі қойылды. Мюзиклді Анжелика Холина режиссерлік етіп, хореографиясын қойды, музыкасын Мантас Янкавичус жазды, ал либретто авторы – Ромас Лилейкис. Хор ретінде «Дайнава» литвалық хор ансамблі қолданылды.