Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Барбара Радзивилл (Barbara Radziwiłłówna, ; 6 желтоқсан 1520/23 – 8 мамыр 1551) – Польша патшайымы және Литваның ұлы герцогинясы, Ягеллон әулетінің соңғы ер адам монархы Сигизмунд II Августтың жұбайы. Барбара, зор сұлулыққа ие және бұрын күйеуін жоғалтқан, 1543 жылы патшаның сүйіктісі болды деп есептеледі және олар 1547 жылдың шілдесі немесе тамызында жасырын түрде үйленді. Бұл неке үлкен дау тудырды; оған Польша ақсүйектері, соның ішінде патша ана Бона Сфорца қарсы болды. Сигизмунд Август, Барбараның туысы Миколай "Қара" Радзивилл және ағасы Миколай "Қызыл" Радзивиллтің көмегімен, олардың некелерін мойындату және Барбараны Польша патшайымы етіп тағайындау үшін тынымсыз еңбек етті. Олар мұндайда табысқа қол жеткізді және Барбараның тағына отыруы 7 желтоқсан 1550 жылы Вавель соборында болды. Алайда, оның денсаулығы нашарлап, бес айдан кейін дүние салды. Ұзақ болмаса да, оның билігі Радзивилл әулетін саяси билік пен ықпалдың жаңа деңгейіне көтерді. Барбараның замандастары оған теріс көзқараспен қарады, оны рассіздік пен сиқыршылықпен айыптады. Оның өмірі көптеген қауесеттер мен аңыздармен оралыпты. Ол көптеген әдеби туындылардағы көптеген аңыздардың басты кейіпкері болды. 18 ғасырдан бастап Барбараның өмірі ұлы трагедиялық махаббат оқиғасы ретінде романтизацияланды. Ол "махаббат бәрін жеңеді" мысалы ретінде пайдаланылды, ал Бона Сфорца көбінесе басты жау ретінде бейнеленді. Ол халықтың назарын аударды және көптеген суретшілерді өлеңдер, пьесалар, фильмдер және басқа да туындылар жасауға шабыттандырды. Осының нәтижесінде Барбара Радзивилл Ұлы Литва және Польша Корольдігі тарихындағы ең белгілі және танымал әйелдердің біріне айналды.
Barbara Radziwiłł (Barbara Radziwiłłówna, ; 6 December 1520/23 – 8 May 1551) was Queen of Poland and Grand Duchess of Lithuania as consort of Sigismund II Augustus, the last male monarch of the Jagiellon dynasty. Barbara, a great beauty and already widowed, became a royal mistress most likely in 1543 and they married in secret in July or August 1547. The marriage caused a scandal; it was vehemently opposed by Polish nobles, including Queen mother Bona Sforza. Sigismund Augustus, assisted by Barbara's cousin Mikołaj "the Black" Radziwiłł and brother Mikołaj "the Red" Radziwiłł, worked tirelessly to gain recognition of their marriage and to crown Barbara as Queen of Poland. They succeeded and Barbara's coronation was held on 7 December 1550 at Wawel Cathedral. However, her health was already failing and she died just five months later. Even though it was brief, her reign propelled the Radziwiłł family to new heights of political power and influence. Her contemporaries generally viewed Barbara in a negative light, accusing her of promiscuity and witchcraft. Her life became surrounded by many rumors and myths. She was a heroine of many legends in a wide range of literary works. From the 18th century, the life of Barbara became romanticized as the great tragic love affair. It has been used as an example of "love conquers all" with Bona Sforza often acting as the chief villain. It caught public imagination and has inspired many artists to create poems, plays, films, and other works. That made Barbara Radziwiłł one of the best known and most recognized women in the history of the Grand Duchy of Lithuania and Kingdom of Poland.
Станислав Гоштаутаспен неке
Барбара Тракай және Вильнюс воеводасы, сондай-ақ Ұлы Литва гетманы Ежи Радзвилл мен оның Подолия воеводасының қызы Барбара Коланканың кіші баласы болды. Оның нақты туған күні белгісіз. Ол 6 желтоқсанда дүниеге келгені белгілі, бірақ жылы белгісіз. Тарихшылар көбінесе Несвиж қаласында табылған Радзвилл әулетінің шежіресінде көрсетілген 1520 жылды немесе оның қабірінен табылған тақташада жазылған 1523 жылды айтады. Оның білімі туралы мәліметтер жоқ, бірақ оның кең ауқымды болғаны күмәнді. Оның хаттарынан оның поляк тілінде сөйлеп, жаза алатыны белгілі. 1549 жылдың ақпан айындағы хатынан оның латын тіліндегі білімі болғаны көрінеді, бірақ Зигизмунд Августқа жазған хаттарында бірде-бір латын тіліндегі сөз тіркесі жоқ. Замандастарының айтуынша, Барбара өте әдемі болған. Сонымен қатар, Барбара сән мен косметикаға қызығушылық танытқан; ол парфюмерия мен бет пудрасын қолданған. 1536 жылы Новгород воеводасы Станислав Гоштаутс Барбараның үлкен әпкесі Анна Эльжбета Радзвиллмен жасаған келісімін бұзды. Содан кейін Ежи Радзвилл Барбараға үйленуді ұсынды, әдетте кіші қарындас ең алдымен тұрмысқа шықпаса да. Неке шарты 1536 жылдың 20 қазанында Радунда қол қойылды. Анна Эльжбета немесе Барбараны Ұлы гетман Константи Острогскийдің жалғыз ұлы Илья Острогскийге үйлендіру жоспары да сәтсіз аяқталды. Барбара мен Станислав Гоштауттың тойы 1537 жылдың 18 мамырында Гоштауттың Иераниондағы резиденциясында өтті. Оның қалың малдарына көптеген күміс және алтынмен қапталған үстел жиындары, 24 асыл ат, алтынмен және қымбат тастармен безендірілген атлас және дамаск киімдері кірді. Алғашында Станислав Барбараға 8000 литвалық грошқа бағаланған мүлкін берді. Олардың некесі баласыз болды. Станислав қысқа аурудан кейін 1542 жылдың 18 желтоқсанында күтпеген жерден қайтыс болды.
Barbara was the youngest child of Jerzy Radziwiłł, Voivode of Trakai and Vilnius and Great Lithuanian Hetman, and his wife Barbara Kolanka, daughter of Voivode of Podolia. Her exact birth date is unknown. It is known that she was born on 6 December, but the year is not known. Historians usually provide either 1520, as recorded in Radziwiłł genealogy found in Nesvizh, or 1523, as recorded on a plaque found in her tomb. Details of her education are unknown, but it is unlikely that it was extensive. From her correspondence, it is known that she could speak and write in Polish. From a February 1549 letter it could be inferred that she understood at least some Latin, but her letters to Sigismund Augustus had not a single Latin phrase. According to her contemporaries, Barbara was very beautiful. Moreover, Barbara had an interest in fashion and cosmetics; she used perfumes and face powder. In 1536, Stanislovas Goštautas, Voivode of Nowogrodek, canceled his betrothal to Anna Elżbieta Radziwiłł, elder sister of Barbara. Jerzy Radziwiłł then offered the hand of Barbara even though it was against custom for a younger sister to wed first. The wedding treaty was signed on 20 October 1536 in Radun. Another plan to wed either Anna Elżbieta or Barbara to Ilia Ostrogski, the only son of Great Hetman Konstanty Ostrogski, fell through. The wedding of Barbara and Stanislovas Goštautas took place on 18 May 1537 in Goštautas' residence in Hieraniony. Her dowry included numerous silver and gilded tableware items, 24 fine horses, dresses of satin and damask decorated with gold and precious stones. In exchange, Stanislovas transferred property worth 8,000 kopas of Lithuanian groschens to Barbara. Their marriage was childless. Stanislovas died unexpectedly after a brief illness on 18 December 1542.
Махаббат және жасырын неке
Станислав Гоштаутс Гоштаутай әулетінің соңғы еркек мүшесі болды және баласыз жесірлерге қатысты заңға сәйкес, оның мүлкінің көп бөлігі Литваның Ұлы князі Старый Зигмунд I-ге мұрагерлік етті. 15 маусымда 1543 жылы Зигмунд мүлікті ұлы Зигмунд II Августқа берді, ол 1543 жылдың қазан айында мүлікті қабылдау үшін Иеранионға барды. Бұл Барбара мен Зигмунд Августтың махаббатқа берілген кездері болуы мүмкін, бірақ Зигмунд Августтың бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін ғана осы оқиғаға байланысты ешқандай дәлел табылмады. 1544 жылдың шілдесінде Зигмунд Август Брестке сапар шегіп, қазан айында әйелі Елизавета Австриямен бірге Вильнюске оралды, онда Барбара анасымен бірге тұрды. 15 маусымда 1545 жылы Елизавета эпилепсия ұстамасынан қайтыс болды. Зигмунд Август пен Барбара бір-бірінің қосылуын еркін пайдалана алды – олардың романтикалық кездесулері, аң аулаулары мен кештері туралы әңгімелер тарады. 1546 жылы Зигмунд Август 223 күн аң аулауға жұмсады. Олар жиі және жасырын түрде кездесу үшін Зигмунд Август патша сарайын жақын маңдағы Радзивилл сарайымен байланыстыратын құпия туннель салуға бұйрық берген деседі. Осы уақытта Зигмунд Август ата-анасымен бірге жаңа әйел іздеді. Ескі Зигмунд I Пруссия герцогы Альберттің қызы Анна Софияға үйленуді ойлады. Басқа үміткерлердің ішінде Феррара герцогтығының Анна д'Эсте, Лотарингияның жесір Аннасы, Англияның Мэри I және Францияның Маргарет ханшайымдары бар еді. 1547 жылы Зигмунд Август пен Барбара құпия түрде үйленді. Нақты күні мен жағдайлары белгісіз. Литва жылнамалары Зигмунд Августты Радзивилл туыстары Барбарамен бірге ұстаған кезде некеге мәжбүрлеген деген күмәнді мәлімдеме жазды. Владыслав Поцеханың зерттеулеріне сәйкес, үйлену тойы 26 шілде мен 6 тамыз аралығында өткен. Оның туысы Миколай "Қара" Радзивилл Польша сотына 1545 жылдың 25 қарашасында Зигмунд Август пен Барбараның үйленгенін хабарлау үшін Краковқа жіберілді. Ол тапсырманы орындамады, сондықтан Зигмунд Август Польшаға өзі сапар шегуге мәжбүр болды. 15 қарашада Вильнюстен кетіп қалды; Барбара Дубингайдағы Радзивилл мүлігіне жіберілді. 20 қарашадағы хатында Меркине старостысы Станислав Довойно Зигмунд Августқа ауыр сапардан кейін Барбараның түсік тастағанын хабарлады. Егер бұл шындық болмаса, Радзивиллдердің құрған интригасы болса, онда бұл құпия неке баланың заңдылығын қамтамасыз ету үшін жасалған болуы мүмкін. Басқа түсіндірме, қан кетуі ішкі абсцестің жарылуынан туындаған, яғни оның өлім аузындағы ауруының алғашқы белгісі болуы мүмкін.
Stanislovas Goštautas was the last male member of the Goštautai family and, according to law regarding childless widows, the majority of his possessions were inherited by Sigismund I the Old, Grand Duke of Lithuania. On 15 June 1543, Sigismund transferred the property to his son Sigismund II Augustus who visited Hieraniony in October 1543 to take over the estate. It is likely that it was when Barbara and Sigismund Augustus became lovers, though there is no evidence of the affair until after the death of Sigismund Augustus' first wife. In July 1544, Sigismund Augustus traveled to Brest and returned with his wife Elizabeth of Austria in October to Vilnius, where Barbara resided with her mother. On 15 June 1545, Elizabeth died from epileptic seizures. Sigismund Augustus and Barbara were free to enjoy each other's company – rumors spread about their romantic rendezvous, hunts, and parties. Sigismund Augustus spent 223 days in 1546 hunting. It was said that Sigismund Augustus ordered construction of a secret tunnel connecting the Royal Palace with the nearby Radziwiłł Palace so that the couple could meet frequently and discreetly. At the same time, Sigismund Augustus and his parents searched for a new bride. Sigismund I the Old contemplated a marriage to Anna Sophia, daughter of Albert, Duke of Prussia. Other candidates included Anna d'Este of Duchy of Ferrara, widowed Anna of Lorraine, Princesses Mary I of England and Margaret of France. Sometime in 1547, Sigismund Augustus and Barbara wed in secret. Neither exact date nor circumstances are known. The Lithuanian Chronicles recorded the doubtful claim that Sigismund Augustus was forced into the marriage when he was caught with Barbara by the Radziwiłł cousins. According to research by Władysław Pociecha, the wedding probably took place between 26 July and 6 August. Her cousin Mikołaj "the Black" Radziwiłł was sent to Kraków to inform the Polish court that Sigismund Augustus and Barbara were married since 25 November 1545. It seems he failed the assignment and Sigismund Augustus had to travel to Poland himself. He departed Vilnius on 15 November; Barbara was sent to the Radziwiłł estate in Dubingiai. In a letter dated 20 November, courtier Stanisław Dowojno, starosta of Merkinė, informed Sigismund Augustus that due to the difficult journey Barbara had a miscarriage. If that indeed was true, and not an elaborate intrigue by the Radziwiłłs, it would explain the secret marriage – an attempt to provide legitimacy to the child. Another explanation could be that the bleeding was caused by a rupture of an internal abscess, an early sign of her terminal illness.
Саяси күресі
Зигмунд Август өзінің некесі туралы ата-анасына 1548 жылдың 2 ақпанында Пётркув Трибуналскиде хабарлады. Бұл жаңалық поляк ақсүйектері арасында қыжыр-қияр тудырды, себебі Зигмунд Август Сенаттың мақұлдауысыз үйленді. Барбара оның бағыныштысы және сүйіктісі болды. Патша ана Бона Сфорца ең белсенді қарсыластардың бірі еді. Некеге қарсы науқан кезінде Барбараны рассіздікпен айыптады және Зигмунд Августы баурап алу үшін сиқыр немесе у қолданды деді. Әртүрлі авторлар, соның ішінде Станислав Оржеховский мен Миколай Рей, түрлі қорлаушы памфлеттерді жариялады және таратты. Қазіргі тарихшылар оның рассіздігі туралы айыптаманы дәлелсіз деп есептесе де, жиі жазады. Литва ақсүйектері некеге ашық қарсылық білдірмеді, бірақ Радзивиллдерге және олардың билікке жоталауына күмәнмен қарады. 1548 жылдың 1 сәуірінде Ескі патша Зигмунд I қайтыс болды. Вильнюске қысқа уақытқа оралған Зигмунд Август жерлеуге қатысу үшін Краковқа қайтуға мәжбүр болды. Барбара Вильнюсте қалды. Осы шамада Барбара оған тағы бір жүктілік туралы хабарлады, бірақ ол да түсікпен аяқталды. Бұл туралы Радзивиллдердің хабарларынан ғана белгілі болғандықтан, оның шынымен жүкті болғаны немесе тағы бір интрига болғаны белгісіз. 1548 жылдың қыркүйегінде Зигмунд Август Барбараны Польшаға шақырды, осылайша олардың некесінің мықтылығын көрсетпек болды. Бұл мәселе 31 қазан – 12 желтоқсан күндері Пётркув Трибуналскиде өткен жалпы сеймде талқыланды. Отырыстар дауысты және шулы өтті. Ақсүйектер, соның ішінде воеводалар Пётр Кмита Собиенский, Ян Габриэль Тенчинский және Пётр Боратынский, патшадан некеден бас тартуын өтінді, тіпті қару қолданумен қорқытты. Зигмунд Август одан бас тартты және әйеліне адал болды, тіпті тақтан бас тартуды да қарастырды деген қауесет тарады. Сейм нәтижесіз аяқталды. Сеймнен кейін Зигмунд пен Барбара 1549 жылдың 13 ақпанында Краковқа кірді. Вавельде Барбара зәулім өмірге және қымбат сыйлықтарға ие болды. 1549 жылдың мамырында ол Тракай воеводствосындағы үлкен жерлерді алды, соның ішінде Каунас қамалы, Румшишкес, Алитус, Меркине, Немунайтис, Бирштонас, Жиежмарай, Стаклишкес, Кармелава, Вилкия, Скиршнемуне, Велиуона, Дарсунишкес. Ол Зигмунд Августқа үлкен ықпал еткенімен, өзінің амбициялы туыстары Миколай "Қара" Радзивилл мен інісі Миколай "Қызыл" Радзивилл сияқты саясатқа қызығушылық танытпады. Олар күйеуімен бірге Польша тағын алуға тырысқанда, ол ақсүйектердің қолдауын немесе халықтың құрметін жеңіп алуға тырыспады. Барбараны Зигмунд Августтың әйелі деп мойындау, бірақ оны Польша патшайымы деп таққа отыртпау туралы компромистік шешім ұсынылғанда, Зигмунд Август бас тартты, себебі бұл болашақ балаларының заңдылығына күмән тудырар еді. 1549 жылдың жазында өзін қарулы көтерілістен қорғау үшін Зигмунд Август Венгрия королі Фердинандпен одақ жасады, ал әпкесі Изабелла Ягеллонды Венгрия корольдігіндегі мұрагерлік дауларда өз күшімен күресуге қалдырды. Барбараның тәж киюіне рұқсат беретін папалық бұйрық алу үшін Зигмунд Август ереске қарсы жарлық шығарды – бұл шығыста көптеген православиеліктер тұратын елде даулы қадам болды. Сондай-ақ, ол поляк ақсүйектерін некеге қарсылық білдірмеуге итермелеу, пара беру немесе басқа жолмен көндіру үшін жұмыс істеді. Оның анасы және ең белсенді қарсыластарының бірі, жесір патшайым Бона Сфорца, сарайдан алынып, Мазовияға көшірілді.
Sigismund Augustus informed his parents of the marriage on 2 February 1548 in Piotrków Trybunalski. The news caused an uproar among Polish nobles as Sigismund Augustus wed without the approval of the Senate. What was worse, Barbara was his subject and lover. Queen mother Bona Sforza was one of the most vocal opponents. In the ensuing campaign against recognizing the marriage, Barbara was widely accused of promiscuous behavior and of using witchcraft or poison to seduce Sigismund Augustus. Various authors, including Stanisław Orzechowski and Mikołaj Rej, published and distributed various derogatory pamphlets. The charge of promiscuity often enters works of modern historians though it is not based on any actual evidence. Lithuanian nobles did not openly protest the marriage, but were distrustful of the Radziwiłłs and their rise to power. King Sigismund I the Old died on 1 April 1548. Sigismund Augustus, who briefly returned to Vilnius, had to travel back to Kraków to attend the funeral and secure himself on the Polish throne. Barbara stayed in Vilnius. It seems that around the same time Barbara informed him of another pregnancy; it too ended in a miscarriage. Since it is known only from Radziwiłł reports, it is unknown whether it was a real pregnancy or another intrigue. In September 1548, Sigismund Augustus invited Barbara to Poland to show the strength of their marriage. The issue was discussed by the general sejm on 31 October – 12 December in Piotrków Trybunalski. The sessions were loud and rowdy. The nobles, including voivodes Piotr Kmita Sobieński, Jan Gabriel Tęczyński, and Piotr Boratyński, pleaded the King to abandon the marriage and even threatened to take up arms. Sigismund Augustus steadfastly refused and stood by his wife; reportedly he even considered abdication. The sejm ended in a stalemate. After the sejm, Sigismund and Barbara entered Kraków on 13 February 1549. In Wawel, Barbara enjoyed a luxurious lifestyle and expensive gifts. In May 1549, she received large territories in the Trakai Voivodeship, including Kaunas Castle, Rumšiškės, Alytus, Merkinė, Nemunaitis, Birštonas, Žiežmariai, Stakliškės, Karmėlava, Vilkija, Skirsnemunė, Veliuona, Darsūniškis. While she had immense influence on Sigismund Augustus, she showed no interest in politics unlike her ambitious cousin Mikołaj "the Black" Radziwiłł and brother Mikołaj "the Red" Radziwiłł. While they worked with her husband to secure her the Polish crown, she made no gestures to win support from the nobles or favor from the people. When a compromise solution was offered – recognize Barbara as Sigismund Augustus' wife but not to crown her as Queen of Poland – Sigismund Augustus refused because that would cast a doubt on legitimacy of any future children. In summer 1549, to protect himself from a possible armed rebellion, Sigismund Augustus concluded an alliance with Ferdinand, King of Hungary, leaving his sister Isabella Jagiellon to fend for herself in the succession disputes in the Kingdom of Hungary. To obtain papal brief allowing Barbara's coronation, Sigismund Augustus issued an edict prohibiting heresy – a controversial move in a country that had many Eastern Orthodox believers in the east. He also worked to threaten, bribe, or otherwise persuade Polish nobles not to oppose the marriage. His mother and one of the most vocal opponents, dowager Queen Bona Sforza, was removed from the court and moved to Mazovia.
Ауру және өлім
1550 жылдың мамыр-шілде айларында өткен келесі сеймде ешкім некеге қарсылық білдірмеді. Сондықтан сейм де, сенат та нақты рұқсат бермегенмен, 1550 жылдың 7 желтоқсанында Вавель соборында Гнезно архиепископы Миколай Дзержговский Варбараны Польша патшайымы деп коронациялады. Бірақ оның билігі бес айға ғана созылды. 1547 жылы үйленгеннен бері ол денсаулығының нашарлығына, әсіресе асқазан ауруына немесе "ішкі тастарға" шағымданып келді. Коронациядан кейін денсаулығы одан да нашарлады. Оның дене температурасы көтеріліп, ішкі аурулар, тәбет жоғалды. Асқазанында іріңмен толған ісік пайда болды. Сигизмунд Август Литвадан әйел емшілерді, соның ішінде еврей әйелін шақыруды өтінді. 1551 жылдың наурыз айында оның жағдайы біршама жақсарды және ол Бона Сфорцадан келген елшіні қабылдай алды, ол Бонаның Сигизмунд Августпен жасаған некесін мойындағанын жеткізді. Бұл оның соңғы жеңісі деп есептелді. Денсаулығы нашарлай берді, қызуы көтеріліп, іш өтпе, құсу пайда болды. Ауырған әйеліне жеке өзі күтім жасаған Сигизмунд Август, тіпті одан жағымсыз иіс келсе де, оған қамқорлық жасады. Оны Неполомицеге апарып, көктемгі ауа райының азабын жеңілдетеді деп үміттенді. Варбараны тасымалдауға арналған арнайы көлік қала қақпасынан өте алмайтыны анықталғанда, Сигизмунд Август қақпаны бұзуға бұйрық берді. Варбара 1551 жылдың 8 мамырында Краковта қайтыс болды. Ол Вильнюсте жерленуді өтінді, оның денесі Вильнюс соборындағы жерлеу орнына жеткізілді, онда ол 23 маусымда Сигизмунд Августың бірінші әйелі Елизавета Австрияның қасына жерленді. Оның өлімі патша үшін ауыр қайғы болды; айтуынша, ол саяхатының көп бөлігін оның табынына жаяу ілесіп жүрген. Ол қалған өмірі бойы қара киім киіп, той-думандардан қашып жүрді. Оның ауруының себебі замандастары мен тарихшылар тарапынан талқыланды. Джованни Франческо Комендонедің хатшысы оның ауруының себебін контрацепциялық шараларды қолданумен байланыстырды. Радзивиллдер өз хаттарында оның жұқпалы ауруға шалдыққан болу мүмкіндігін талқылады. Бона Сфорца оны улаған деген қауесет тарады. Қазіргі тарихшылар оның жатыр мойны немесе жұмыртқа безінің қатерлі ісігі болғанын айтады.
At the next sejm in May–July 1550, no one objected to the marriage. Therefore, while neither the sejm nor the senate gave an express permission, Barbara was crowned as Queen of Poland on 7 December 1550 in Wawel Cathedral by Mikołaj Dzierzgowski, Archbishop of Gniezno. However, her reign lasted only five months. Almost since her wedding in 1547, she complained of poor health, particularly of stomach pain or "internal stones". After the coronation her health took a turn for worse. She had fever, stomach pain, lost appetite. A lump appeared on her stomach full of pus. Sigismund Augustus asked to send women healers, including a Jewish woman, from Lithuania. In March 1551, her condition improved somewhat and she was able to receive a messenger from Bona Sforza who informed her that Bona recognized her marriage to Sigismund Augustus. It was described as her last victory. Her health continued to decline and she had fever, diarrhea, nausea. Sigismund Augustus personally tended to his sick wife even though reportedly she stank of pus. He wanted to take her to Niepołomice where he hoped that spring weather would lessen her suffering. When there was a doubt whether a special wagon to transport Barbara could fit through the city gates, Sigismund Augustus ordered the gate demolished. Barbara died on 8 May 1551 in Kraków. She asked to be buried in Vilnius and her body was transported to Vilnius Cathedral, where she was buried on 23 June next to Sigismund Augustus' first wife Elizabeth of Austria. Her death was a severe loss to the King; it is said that for a good portion of the journey he followed her coffin on foot. It was said that Sigismund Augustus became more serious, avoided parties, and liked to dress black for the rest of his life. The cause of her illness has been debated by contemporaries and historians. Secretary of Giovanni Francesco Commendone claimed that her illness was caused by her use of contraceptive measures. Radziwiłłs in their letters debated whether she had a sexually transmitted disease. There were persistent rumors that she was poisoned by Bona Sforza. Modern historians tend to think it was cervical or ovarian cancer.
Физикалық қалдықтар
Оның сүйегі 1931 жылы су тасқынынан кейін Вильнюс соборында табылды. Жазғы уақытта Краковтан Вильнюске ұзақ сапар кезінде оның денесін сақтау үшін оны күл мен күйдірілген әк қоспасымен жапты. Ағаштан жасалған табыт шіріп кеткенде, әк қаттынып, оның сүйектерін жақсы сақтап қалған қорғаныш қабық пайда болды. Ол патшалық рәміздермен (күміс алтын жалатылған тәж, күміс таяқ, айқышпен алтын шар) және зергерлік бұйымдармен (ұзын алтын алқа, үш алтын сақина; олардың бірі, Зигизмунд Август сыйлаған, қара шыны эмальмен жабылған және үш тас – бриллиант, рубин және изумруд – орнатылған) бірге жерленген. Бұл және басқа да артефакттар Вильнюс соборында сақталған, бірақ олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кетті. Оның сүйегін Стефан Батори университетінің профессорлары Михаль Райхер мен Витольд Сильванович тазалап, консервациялап, біріктірді. Олар оның бойын , сол заман үшін өте биік деп есептеді. Оның тістері ақ және түзу, денесі жұқа, беті мен мұрны тар болған. Олар анатомиялық аномалияларды да байқады – мойын (қосымша) қабырғасы және әсіресе жазық сакраль, бұл рахитке ұқсас, бірақ оның сүйектерінің қалған бөлігінде аурудың белгілері жоқ. Дегенмен, олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы тақырыптағы монографияны аяқтауға үлкермеді. Барбараның сүйегі Киелі Казимир шіркеуінің астындағы криптаға көшірілді және 2001 жылға дейін тиіспей қалды. Михаил Михайлович Герасимов әзірлеген әдістерді пайдалана отырып, Витаутас Урбанавичус оның бет-әлпетін қайта құрастырды және оның портреттерінде жоқ бүркіт мұрынды екенін анықтады.
Her remains were found in Vilnius Cathedral after a flood in 1931. To preserve her body during the long summer trip from Kraków to Vilnius, it was covered in a mixture of ash and burnt lime. While the wooden coffin rotted away, the lime hardened and formed a protective shell that preserved her bones rather well. She was buried with regal symbols (silver gilded crown, silver scepter, golden orb with a cross) and jewelry (long gold necklace, three gold rings; one of them, gifted to her by Sigismund Augustus, was covered with black vitreous enamel and had three stones – brilliant, ruby, and emerald). These and other artifacts were kept at Vilnius Cathedral, but they disappeared during World War II. Her skeleton was cleaned, conserved, and glued together by Michał Reicher and Witold Sylwanowicz, professors at Stefan Batory University. They calculated her height at , which was rather tall for her times. Her teeth were white and straight; her body was slim; her face and nose were narrow. They also noted anatomical abnormalities – a cervical (extra) rib and particularly flat sacrum, which could indicate rickets, but the rest of her skeleton showed no signs of the disease. However, they were unable to complete their monograph on the subject due to World War II. Barbara's remains were moved to a crypt under the Chapel of Saint Casimir and remained untouched until 2001. Her height was recalculated at Using methods developed by Mikhail Mikhaylovich Gerasimov, Vytautas Urbanavičius reconstructed her facial features and revealed that she had an aquiline nose, a feature absent from her portraits.
Жеке хат алмасу
Барбараның барлығы 53 хаты сақталған. Олардың 44-ін Александр Пшездзецкий «Jagiellonki polskie x XVI wieku» (1868) еңбегінде жариялаған. Олар оның отбасына жолданған (41 хат ағасы Миколай «Қызыл» Радзивіллге, екі хат немерелеріне, бір хат әкесі Ежи Радзивіллге, бір хат анасы Барбара Коланкаға), күйеуіне (8 хат) және Пруссия герцогы Альбертке (бір латын тіліндегі хат). Ол поляк дворяндары мен Венгрияның Изабелла Ягеллон сияқты кең ауқымды адамдарға көптеген хаттар жазғаны белгілі. Сақталған хаттардың саны мен жиілігі нақты көрсетілмейді: Зигмунд Август өсиетімен қарындасы Анна Ягеллонға жеке хаттарын жоюды тапсырған, ал Миколай «Қызыл» Радзивілл өзінің барлық хат алысып-қауысуларын сақтауға ерекше мән берген. 52 хат поляк тілінде (15-і Барбараның өзі жазған, қалғаны оның хатшысы Станислав Коцуцкийдың қолымен жазылған). Оның 1547 жылдың қарашасы мен 1548 жылдың наурызы аралығында Дубингайда жазған Сигизмунд Августқа жолданған сегіз хаты – сол кезеңдегі сақталған жалғыз махаббат хаттары. Дегенмен, олар ресми үлгіде жазылған және әсем тіл қолданылған. Ең бастысы, оның хаттары оның көңілжайлылығын және күйеуіне бағынуын көрсетеді. Барбара өзін әдетте оның ең кіші және қарапайым қызметшісі деп атайды. Ол оның денсаулығын сұрайды, оның мейірімі мен игілігінің кез келген белгісі үшін алғыс айтады, оны ұмытпауын өтінеді. Басқаларға, әсіресе хатшысына жазған хаттары да осыған ұқсас, бірақ ол шынайы және жылы тілектерді білдіруге тырысады. Бастапқыда, Сигизмунд Август оған «біз» деген патшалық сөзді дұрыс қолдану туралы ескерту жасаған, өйткені ол «мен» деген жалғыздықпен хат жіберген. Ол өзі туралы немесе саясат туралы сирек жазады. Ол көбінесе хат алғандардың денсаулығын сұрап, оларға Құдайға және Оның мейіріміне сенім артып, жақсы денсаулық тілейді. Оның ағасымен хат алысуын Сигизмунд Август қадағалағандықтан, ол күйеуінен жасырын бірнеше хат жазды.
In total, there are 53 surviving letters from Barbara. 44 of them were published by Alexander Przezdziecki in Jagiellonki polskie x XVI wieku (1868). They are addressed to her family (41 letters to her brother Mikołaj "the Red" Radziwiłł, two letters to her nephews, one letter to her father Jerzy Radziwiłł, one letter to her mother Barbara Kolanka), her husband (8 letters), and Albert, Duke of Prussia (one letter in Latin). It is known that she wrote many more letters to a wider circle of recipients, including Polish nobles and Isabella Jagiellon of Hungary. The surviving letters do not represent actual number or frequency: Sigismund Augustus in his last will asked his sister Anna Jagiellon to destroy his personal correspondence, while Mikołaj "the Red" Radziwiłł was particularly careful to preserve all his correspondence. 52 letters are in Polish (15 of them written by Barbara herself; the rest were written by her secretary Stanisław Koszutski). Her eight letters to Sigismund Augustus, all written between November 1547 and March 1548 from Dubingiai, are the only surviving love letters of the period. However, they are formulaic and use flowery language. Above all, her letters show her humility and subservience to her husband. Barbara habitually refers to herself as his most humble and smallest servant. She inquires about his health, thanks him for any sign of his good grace and favor, asks him not to forget her. Letters written to others, particularly those by her secretary, are similarly standard though she manages to include more honest and warm greetings and wishes. Initially, Sigismund Augustus lectured her on the proper use of the royal "we" after she sent letters with singular "I". She rarely writes about herself or politics. She often inquired about the recipients' health and wished them good health, trusting God and His good grace. Her correspondence with her brother was controlled by Sigismund Augustus; therefore she wrote several letters to him in secret from her husband.
Танымал мәдениетте
Барбараның өмірі мен өлімі аңыздарға, суреттерге, әдеби туындыларға және фильмдерге шабыт берді. Пан Твардовский туралы танымал аңызда Фаусттай тұлға патша Сигизмунд Август үшін Барбараның рухын шақырады. 1817 жылы Алойзи Фелински трагедия, ал 1858 жылы Антони Эдвард Одинек драма, «Барбара Радзивилл» жазды. XIX ғасырдағы Михал Кулезаның оны інжу-маржанмен бейнелеген литографиясы суретшінің ең танымал туындыларының бірі саналады. 1936 жылы режиссер Йозеф Лейтес «Барбара Радзивилл» фильмін түсірді, онда Витольд Захаревич патша Сигизмунд, ал Ядвига Смосарска Барбара рөлінде ойнады. Фильм Венеция және Канн кинофестивальдерінде халықаралық даңққа ие болды. 1983 жылы Януш Маевский «Барбара Радзивиллға ескерткіш» (Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny) фильмін режиссерлік етті, ол Барбараның патша Сигизмунд Августпен болған махаббаты, оның өлімі және Вильнюске қайта оралуы туралы айтады. Анна Димна Барбара, ал Ежи Зельник патша Сигизмунд Август рөлін сомдады. Барбара сондай-ақ Telewizja Polska телеарнасындағы «Каралева Бона» (Królowa Bona) телесериалында басты кейіпкер ретінде пайда болды. Литвада екі пьеса жазылды: Балис Сруоганың 1946 жылғы (аяқталмаған) «Барбора Радвилайте» және Юозас Грушастың 1972 жылғы «Барбора Радвилайте». Соңғысы Каунас мемлекеттік драма театрында қойылды, режиссері – Йонас Юрашас. 1982 жылы Видмантас Бачиулис осы пьесаны фильмге түсірді. 2012 жылы Анжелика Холинаның «Жигиманто Аугусто және Барбора Радвилайте аңызы» мюзиклі Литвадағы ең ірі және ең қымбат жоба деп аталды. Барбара Радзивиллдің тарихы 2013 жылы беларусьтік фолк-метал тобы Litvintroll-дің «Czornaja Panna» альбомының тайтл-трегіне шабыт берді, ол Барбараның өлімінен кейін Сигизмундтың қайғысы мен күйзелісі туралы лирикалық әңгіме. Топ бұл әннің альбомға ғана есім бергенін емес, сонымен қатар «оның барлық контурын қалыптастырғанын» мәлімдейді. 2018 жылдың 6 қазанында Чикагодағы Аудитория театрында «Зигимантас Августас және Барбора Радвилайте аңызы» мюзиклі қойылды. Мюзиклді Анжелика Холина режиссерлік етіп, хореографиясын қойды, музыкасын Мантас Янкавичус жазды, ал либретто авторы – Ромас Лилейкис. Хор ретінде «Дайнава» литвалық хор ансамблі қолданылды.
Barbara's life and death have inspired legends, paintings, literary works and film. The popular legend of Pan Twardowski has that Faust like figure summoning Barbara's ghost for King Sigismund August. In 1817 Alojzy Feliński wrote a tragedy, and in 1858 Antoni Edward Odyniec a drama, Barbara Radziwiłłówna. A 19th century lithograph by Michał Kulesza depicting her with pearls is considered among the painter's notable works. In 1936 director Józef Lejtes directed the film "Barbara Radziwiłłówna" starring Witold Zacharewicz as the King Sigismund and Jadwiga Smosarska as Barbrara. The film gained international fame and recognition during Venice and Cannes film festivals. In 1983 Janusz Majewski directed a film, Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny (Epitaph for Barbara Radziwiłł) about Barbara's romance with King Sigismund August, her death and her posthumous return to Vilnius. Anna Dymna starred as Barbara, and Jerzy Zelnik as King Sigismund August. Barbara has also appeared as a major character in Królowa Bona (Queen Bona), TV series on Telewizja Polska. In Lithuania, two plays Barbora Radvilaitė were written, by Balys Sruoga in 1946 (unfinished) and Juozas Grušas in 1972. The latter was staged by the Kaunas State Drama Theater and directed by Jonas Jurašas. It was also turned into a film, directed by Vidmantas Bačiulis, in 1982. In 2012, musical Žygimanto Augusto ir Barboros Radvilaitės legenda by Anželika Cholina was described as the biggest and most expensive in Lithuania. The story of Barbara Radziwiłł served as an inspiration for the title track from the 2013 album Czornaja Panna by the Belarusian folkmetal band Litvintroll, a lyrical account of Sigismund's pain and grief after Barbara's death. The band claims the song not only to have given the name to the album but also to have "set its whole outline." On 6 October 2018, a musical titled "The Legend of Zygimantas Augustas and Barbora Radvilaite," was performed at the Auditorium Theater in Chicago. The musical was directed and choreographed by Anzelika Cholina, composed by Mantas Jankavicius, and the libretto was authored by Romas Lileikis. The Lithuanian Choral Ensemble "Dainava" was utilized as the chorus.