Кіріспе

14 ғасырдағы Венгрия және Хорватия королевасы Мария, сондай-ақ Анжу Мариясы (Анжу Мария, Мария Анджевенская; 1371 – 17 мамыр 1395), 1382 және 1385 жылдар аралығында, сондай-ақ 1386 жылдан өліміне дейін Венгрия және Хорватия королевасы болды. Ол Венгрия және Польша королі Ұлы Людовик пен оның әйелі Босниялық Елизаветаның қызы болды. Марияның Люксембург әулетінен шыққан Зигизмундқа үйленуі оның бір жасқа толғанға дейін шешілген еді. 1379 жылы польшалық дін қызметкерлері мен феодалдары оның әкесінен кейін Польшада мұрагерлік құқығын растады. Еркек туыстары болмағандықтан, Мария Ұлы Людовик қайтыс болғаннан кейін жеті күн өткен соң, 1382 жылдың 17 қыркүйегінде Венгрияның «королі» деп тағайындалды. 1383 жылдың басында регенттік билікті өз мойнына алған анасы, Марияға адалдық серт берген польшалық ақсүйектерді Марияның кіші қарындасы Ядвиганың пайдасына серттен босатып жіберді. Венгриялық ақсүйектердің көпшілігі Марияның алыс туысы, Неапольдің Карл III-ін заңды мұрагер деп санады. Марияның беделін нығайту үшін патша анасы оның Франция королі Карл VI-ның інісі Луиге үйленуін қалады. Олардың никесі 1385 жылдың мамыр айында жарияланды. Неапольдің Карл III 1385 жылдың қыркүйегінде Далмацияға қонды. Люксембургтың Зигизмунды Жоғарғы Венгрияға (қазіргі Словакия) шабуыл жасады, бұл патша анасын 14 жасар Марияны қазан айында оған үйлендіруге мәжбүр етті. Дегенмен, олар Карлдың Будаға кіруіне кедергі келтіре алмады. Мария тақтан бас тартқаннан кейін Карл 1385 жылдың 31 желтоқсанында король болып тағайындалды, бірақ 1386 жылдың ақпанында Марияның анасының бұйрығымен өлтірілді. Мария таққа қайта отырды, бірақ қайтыс болған корольдің жақтастары оны және анасын 25 шілдеде тұтқынға алды. 1387 жылдың қаңтарында Елизавета королевасы өлтірілді, бірақ Мария 1387 жылдың 4 маусымында босатылды. Мария формалды түрде Зигизмундпен бірге билік етті, ол осы уақытқа дейін король болып тағайындалған, бірақ үкіметке оның ықпалы минимал болды. Ол және оның мерзімінен бұрын туған ұлы жүкті кезінде аң аулауға кеткен кезде аттан құлап қайтыс болды.

Балалық шағы (13711382)

Мария 1371 жылдың соңғы жартысында Венгрия және Польша патшасы Ұлы Людовик пен оның екінші әйелі Босниялық Елизаветадан дүниеге келді. Ол ата-анасының екінші қызы еді. Марияның үлкен әпкесі Катерина 1370 жылы туғанға дейін, олар он жылдан астам уақыт баласыз болған. 1374 жылы Мария мен Екатерина үшінші бауырлары Ядвиганы дүниеге әкелді. Людовик ұлдары болмағандықтан, ол Венгрия, Польша және Неаполь мен Провансқа деген құқықтарын қыздарына мұра қалдыруы мүмкін болғандықтан, олар Еуропалық патшалық отбасыларының мүшелері үшін ізденіс жасайтын күйеулерге айналды. Марияның бірінші туған күніне дейін әкесі Рим императоры Карл IV-ке Марияның императордың екінші ұлы Люксембургтің Зигмундына үйленеді деп уәде берді. Людовик 1373 жылдың маусым айында уәдесін ресми түрде бекітті. Мария мен Зигмунд жақын туыстар еді, себебі оның әжесі, Польшаның Елизаветасы, оның атасы, Польшаның Казимир III-нің әпкесі болған. Папа Григорий XI 1374 жылдың 6 желтоқсанында олардың некесіне қажетті рұхсат берді. Венгрия және Польша ақсүйектері Людовиктің Мария мен Зигмундтың некесі туралы уәдесін 1375 жылдың 14 сәуірінде растады. Марияның үлкен әпкесі Катерина, Франция патшасы Людовикке айтылған, 1378 жылдың соңында қайтыс болды. Ұлы Людовик 1379 жылы Золиумда (қазіргі Словакиядағы Зволен) Зигмундтың ағасы, Рим патшасы Вацлавқа Мария мен Зигмундтың некесі туралы бұрынғы уәдесін қайта бекітті. Людовик пен Вацлав сондай-ақ Урбан VI-ны Климент VII-ге қарсы заңды папа ретінде мойындауға келісті. Сол жылы Мария Нагишембатта (қазіргі Словакиядағы Трнава) Зигмундқа ресми түрде келісім берді. Осы уақыт аралығында Бранденбург маргравы болған Зигмунд Венгрияға келді. Людовик 1379 жылдың қыркүйегінде поляк дін қызметкерлерін және ақсүйектерін Кассаға (қазіргі Словакиядағы Кошице) шақырып, оларды Марияның Польшада оған мұрагерлік құқығын мойындауға көндірді. Людовикке қарсы болған Ян Цзарнков, поляктар монархтың қала қақпаларын жауып, олардың қаладан кетуіне кедергі келтіргеннен кейін ғана монархтың талабына мойынсұнғанын жазды. 1380 жылдың басында Австрия герцогы Леопольд III-мен кездесуде Людовик Венгрияны Леопольд III-нің ұлы Вильгельмге үйленген кіші қызы Ядвигаға мұра қалдыратынын айтты. Людовиктің талабы бойынша, поляк ақсүйектерінің делегациясы 1382 жылдың 25 шілдесінде Зигмунд пен Марияға қайтадан құрмет көрсетті. Тарихшы Оскар Халецкинің сөзіне қарағанда, Людовик өзінің патшалықтарын аман қалған екі қызының арасында бөліп алғысы келді, бірақ Пал Энгель мен Клод Мишо ауруға шалдыққан патша Мария мен Зигмундқа Венгрия мен Польшаны мұра қалдыруды қалағанын жазды.

Бірінші жылдар (13821384)

Ұлы Людовик 1382 жылдың 10 қыркүйегінде қайтыс болды. Эстергом архиепискобы, кардинал Деметрий 17 қыркүйекте, әкесі жерленгеннен кейін бір күн өткен соң Марияны Венгрияның қасиетті тәжімен «патша» деп тағайындады. Марияның титулы және оның күйеу жігіті Зигизмундтың жоқтығында тез таққа отыруы оның анасы мен анасының қолдаушылары Марияның монарх ретіндегі рөлін көрсетуге және Зигизмундтың таққа отыруын кейінге қалдыруға немесе тіпті кедергі келтіруге тырысқанын көрсетеді. Королева-ана Елизавета регенттік билікті өз мойнына алды. Палатин Николай Гарай және кардинал Деметрий оның басты кеңесшілері болды. Людовиктің барондарының көпшілігі өз лауазымдарын сақтап қалды; королева-ана тек шарапшылардың бастығы Георгий Чудар мен оның інісі Петрді, Рутения воеводасын ғана қызметтен босатті. XV ғасыр тарихшысы Ян Длугош айтуынша, Чудар ағайындылары литвалықтарға бекіністерді тапсырған, олар оларды «көптеп пара берген». Королева Елизавета Петр Чударды 1 қарашаға дейін түрмеге қамады; оның жарғыларында оның тұтқындалу себептері нақтыланбаған, тек «көрінетіндей, адал емес» деп жазылған. Марияның билік құрған алғашқы алты айында шыққан барлық патшалық жарғылары оның әкесінің тәжін заңды түрде мұраға алғанын көрсетті. Дегенмен, көптеген венгр дворяндары әйел монарх идеясына қарсы болды. Олар Карл III Неапольдікті Ұлы Людовиктің заңды мұрагері деп санады, өйткені Карл Анжу үйінің Капетиялық тармағының соңғы еркек мұрагері болды. Карл Венгрияға ашық түрде талап қоя алмады, өйткені оның Неаполь патшалығы үшін бәсекелесі, Анжу герцогы Людовик I, Франция королі Карл VI-ның туысы, алдыңғы жылы Оңтүстік Италияға шапқан болатын. Ұлы Польша дворяндары 25 қарашада Радомскодағы жиналыста Марияға немесе Ядвигаға құрмет көрсетуді ұсынды, бірақ королева мен оның күйеуі Польшада тұруы керек деп талап етті. Кіші Польша дворяндарының жиналысы 12 желтоқсанда Вислицада ұқсас қаулы қабылдады. Соңғы жағдайда королева Елизаветаның талабына жауап ретінде дворяндар Мария мен Ядвигадан басқа ешкімге құрмет көрсетпеуге уәде берді. Марияның күйеу жігіті Зигизмунд Польшада қалып, Венгрияға оралды. Гнезно архиепискобы Бодзанта, Наленчтер әулеті және олардың Ұлы Польшадағы одақтастары жергілікті князь IV Семовит Мазовияны қолдады. Азамат соғысынан аулақ болу үшін Елизавета 1383 жылдың ақпан айының соңында Сиерадзда өткен поляк дворяндарының келесі жиналысына елшілерді жіберді. Оның елшілері 28 наурызда поляктарды 1382 жылғы Марияға берген адалдық сертінен босатты, королева-ана Польшаға өзінің кіші қызы Ядвиганы жіберетінін хабарлады. Врана преоры Иоанн Палисна 1383 жылдың көктемінде Мария мен оның анасының билігіне қарсы ашық көтеріліс жасады. Корольдер Стивен Лакфиді Хорватия банi етіп тағайындады. Патша әскері Хорватияға аттанып, Врананы қоршады, Иоанн Палиснаны Боснияға қашуға мәжбүр етті. Врананың қорғаушылары 4 қарашада қоршау кезінде анасымен бірге болған Марияға берілді. Марияның Неапольдің Карлына қарсы ұстанымын нығайту үшін Елизавета Францияға елшілерді жіберіп, Марияның Франция королі Карл VI-ның інісі Людовикпен некелесуі туралы келіссөздер бастады. Мария мен королева-ана Хорватия мен Славониядан келесі жылы басында ғана кетіп қалды. Елизавета Стивен Лакфиді Томас Сентгёрдьимен ауыстырды, ол 1384 жылдың мамыр айында Задарда королеваларға қарсы қастандыққа толық нүкте қою үшін қатаң шаралар қолданды. Соңғы Сейм 1350-ші жылдардың басында өткенімен, королевалар дворяндардың наразылықтарын шешу үшін Сейм шақырды. Мария 1384 жылдың 22 маусымында әкесінің 1351 жылғы жарлықтарын бекітті. Францияда Марияның үйленуі туралы келіссөздер венгр дворяндары арасында жаңа араздық тудырды, өйткені Лакфилер, Николай Замбо және Николай Сечи және Ұлы Людовик тұсында тағайындалған басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер Ұлы Людовиктің өсиетіне сәйкес Марияның күйеу жігіті Зигизмундты қолдауды жалғастырды. Королева-ана 1384 жылдың тамызында оларды Николай Гарайдың қолдаушыларымен ауыстырды. Прелаттар да француздық некеге қарсы болды, өйткені француздар венгр дінбасылары антипапа деп санайтын Климент VII-ді қолдады. Марияның әпкесі Ядвига Польшаға барып, 1384 жылдың 16 қазанында таққа отырды. Ядвигамен Польшаға еріп келген кардинал Деметрий Венгрияға оралғаннан кейін королевалар сарайында болмады. Ол патшалық мөрді сақтап тұрғандықтан, оның болмауы патшалық үкіметінің тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтірді.

Неаполиттік қауіп (13841385)

Анжу королі Людовик I 10 қыркүйекте 1384 жылы қайтыс болды, бұл оның қарсыласы Неапольдің Карл III-іне келесі айларда Оңтүстік Италиядағы билігін бекітуге мүмкіндік берді. Карл III-нің Неапольдегі бекінуі Венгрия тағына талапкерлік еткен ақсүйектердің партиясының құрылуына да ықпал етті. Олардың қозғалысының басшылары Максо баны (қазіргі Сербиядағы Мачва) Джон Хорват және оның інісі, Загреб епископы Пауль болды. Люксембург графы Зигмунд патша ана Марияны өзіне үйленуге көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты. 1385 жылдың басында ол Венгриядан кетіп қалды. Патшайымдар мен олардың қолдаушылары оппозиция өкілдерімен келіссөздер жүргізді, бірақ 1385 жылдың көктемінде Пожегада өткен кездесуде келісімге келе алмады. 1385 жылдың мамыр айында Венгрияға француз елшілігі келгеннен кейін Мария Францияның Людовигіне куәлік берді. Жан Фруассардың сөзіне сүйенсек, содан кейін Франция патшасы Людовик өзінің хаттарына «Франция патшасы Людовик, Венгрия патшасы» деп қол қойды. Сол айда патша ана Стефан Лакфиді мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптап, қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Ол сондай-ақ Загребке және мемлекеттің басқа да аймақтарына хаттар жіберіп, жергілікті тұрғындарға Лакфиге, Николас Сечиге, епископ Пауль Хорватқа және олардың туыстарына қолдау көрсетуге тыйым салды. Джон мен Пауль Хорват және олардың одақтастары тамыз айында Неапольдің Карл III-іне формалды түрде тәжді ұсынды және оны Венгрияға шақырды. Сол айда Мария Босниялық Твртко I-нің Далмациядағы Котор қаласын сатып алғанын растады. Зигмунд өзінің туыстары Моравиялық Йобст пен Прокоптың сүйемелдеуімен Жоғарғы Венгрияға басып кірді және Пожонь округін басып алды. Патша ана Николас Гарайды Николас Сечимен алмастырды, ал Стефан Лакфиді Трансильвания воеводасы етіп тағайындады, ал Николас Замбоны қазынашылыққа тағайындады. 1385 жылдың қыркүйегінде Неапольдің Карл III Далмациядағы Сенж қаласына қонды және Загребке бет алды. Люксембургтің Зигмунды Будаға келді және патша ананы Марияға үйленуге келісім беруге көндірді. Неке қазан айында Будада өтті, бірақ Зигмунд патша тағына отырғызылмады және үкіметтік лауазым алған жоқ. Патша ана жаңа диета шақырды және Мария ақсүйектердің еркіндіктерін қайтадан бекітті, бірақ патшайымдардың билігі халыққа ұнамады. Зигмунд Буданы тастап, Ваг өзенінің батысындағы жерлерді моравиялық туыстарына кепілге берді. Осы уақыт аралығында Неапольдік Карл Загребтен кетіп, Венгриядағы бейбітшілік пен тәртіпті қалпына келтіргісі келетінін мәлімдеді.

Карл билігі (13851386)

Көптеген ақсүйектер Будаға қарай аттанған Неапольдік Карлға қосылды. Мария және оның анасы Будаға жеткенше оны салтанатты түрде қарсы алды, ал ол 1385 жылдың желтоқсан айының басында екі патшайымның серігінде астанаға кірді. Мария Карл оны өлтірер деп қорқып, желтоқсанның ортасында патшалықтан қарсылықсыз бас тартты. Карл алғаш рет губернатор атағын қабылдады, бірақ Diet оны патша етіп сайлады. Карл 31 желтоқсанда Секешфехерварда Венгрия патшасы болып таж кигізілді. Замандасы Лоренцо де Монацистің айтуынша, Карлдың таққа отырғызу рәсіміне қатысқан Мария мен оның анасы салтанатты рәсім кезінде Ұлы Людовик ІІІ-нің қабірін зиярат етіп, олардың қиын тағдырына байланысты көздерінен жас шықты. Карл Мария мен оның анасын ұстап қалған жоқ, олар Будадағы патша сарайында тұруын жалғастырды. Елизавета мен Николай Гарай Карлдан құтылуды шешті. Олар шарапшылардың бастығы Блез Форгашты патшаны өлтірсе, оған Гимс (қазіргі Словакиядағы Еленек) иелігін береміз деп уәде етіп, өздеріне қосылуға көндірді. Елизаветаның өтінішімен Карл 1386 жылдың 7 ақпанында оның және оның қызымен кездесті. Кездесу кезінде Блез Форга патшаға шабуыл жасап, басына ауыр жарақат келтірді. Жарақат алған Карл Вишеградқа жеткізілді, ол 24 ақпанда қайтыс болды.

Қайта қалпына келтіру және аулау (13861387)

Мәриям таққа қайта орналастырылды, ал анасы оның атынан билік жүргізді. Король-ана 14 ақпанда Кёсег тұрғындарына «Мәрия королева қасиетті тәжді қайтарып алғанын» хабарлады. Бірақ Хорват ағайындылары өлтірілген корольдің ұлы Ладиславтың жағында ашық көтеріліс жасады. Мәрияның күйеуі Зигизмунд пен оның інісі Вацлав сәуір айында Жоғарғы Венгрияға шабуыл жасады. Апталар бойы жүргізілген келіссөздерден кейін королевалар Зигизмундты күйеу ретінде мойындады, бұл туралы келісім Гйёрде мамыр айының басында қол қойылды. Олар сондай-ақ Зигизмундтың Вагтың батысындағы жерлерді Моравиялық Йобст пен Прокопқа кепілге беруін растады. Келісімге қол қойылғаннан кейін королевалар Будаға оралды, ал Зигизмунд Богемияға кетті, бұл оның келісімге қанағаттанбағанын көрсетеді. 15 ғасыр тарихшысы Йоханнес де Тюроцтың айтуынша, «ақылсыздыққа берілген» Елизавета патшалықтың оңтүстік округтеріне сапар шешуге шешім қабылдады, олар Ладиславтың жақтастарының бақылауында болды. Король-ана мен Мәрия шілде айының 15-і шамасында Николай Гарайдың және шағын сүйемелдеушілердің қатысуымен Джаковоға аттанды. Бірақ Джон Хорват, Джон Палисна және олардың қолдары 25 шілдеде Горжаниде королевалар мен олардың сүйемелдеушілеріне шабуыл жасады. Королевалардың кішкентай тобы шабуылдаушылармен күресті, бірақ барлығы өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Блейз Форгач пен Николай Гарайдың бастары кесіліп, королевалардың каретасына лақтырылды. Йоханнес де Тюроцтың мәлімдемесіне сәйкес, Елизавета бүлікшілердің барлық кінәсін өзіне алды және шабуылдаушылардан қызының өмірін сақтауын өтінді. Мәрия мен анасы түрмеге қамалды. Олар Загреб епископтығының бекінісі болған Гомнец қамалында тұтқынға алынды. Королевалардың болмауына байланысты патшалық барондары жаңа мөрмен «regnicoles мөрі» астында диета шақырды. Олар Мәрия королеваның атынан жалпы кешірім беруге уәде берді, бірақ Хорваттар мойынсұнудан бас тартты. Екі королева Крупаға, содан кейін Адриатика теңізінің жағалауындағы Новиград қамалына сүйреп әкелінді. Барондар немесе диета Стефан Лакфиді палатин етіп сайлады және Люксембургтің Зигизмунды регент етіп тағайындады. Джон Хорваттың қолбасшылары қаңтар айының басында Мәрияның көз алдында Елизаветаны өлтірді. Сол айда Зигизмунд Славонияға шабуыл жасады, бірақ көтерілісшілерді жеңе алмады. Венгриядағы тәртіпсіздікті пайдаланып, ақпан айында поляк әскерлері Лодомерия мен Галицияға шабуыл жасады. Тек Ополелік Владислав II ғана екі патшалыққа өзінің құқығын жариялады және олардың әрекеттеріне қарсылық көрсетті. 31 наурызда Зигизмунд король болып жарияланды, өйткені патшалық енді тиімді басшысыз қала алмайды деп шешілді. Оның қолдаушыларының бірі Иван Кркский, Джованни Барбариго басқаратын венециялық флоттың көмегімен Новиград қамалын қоршауға алды. Олар қамалды басып алып, 1387 жылдың 4 маусымында Мәрияны босатышты. Ол Барбаригоға өте риза болды; оны рыцарь атанып, оған 600 алтын флоринден жылдық зейнетақы берді.

Күйеуінің қос билеушісі (13871395)

Мэри 4 шілдеде Загребте күйеуімен танысты. Өмірінің соңына дейін ол ресми түрде Зигизмундтың бірге билеушісі болды, бірақ үкіметке әсері шешімді болды. Зигизмунд берген жерлер олардың бірлескен билігінің алғашқы жылында Марияның үлкен мөрімен бекітілді, бірақ кейін грант алғандар оның бекітуін сирек сұрады. Патшалық грамоталары оның билік жылдарын оның таққа отыруынан емес, күйеуінің тәж киюінен бастап санады. Дегенмен, Мария күйеуін 1394 жылдың шілдесінде тұтқындалған Джон Хорватты жазалауға көндірді, ал Зигизмунд оның өмірін сақтап қалуға ниеттенген еді. 17 мамыр 1395 жылы Буда орманға жалғыз аң аулауға шыққанда Мария жүкті болған. Аты сырғып, оны құлатып, үстіне түсті. Дененің зардабы салдарынан ерте босанды және ұл тапты. Патшайым қаза болды; ешқандай көмекке жете алмағандықтан, оның ұлы да қайтыс болды. Ол Варад соборында (қазір Румыниядағы Орадея) жерленді. Марияның қарындасы Ядвига Венгрия тәжін талап етті, бірақ Зигизмунд оны көп қиындықсыз сақтап қалды.

Ата-бабалары

Мэри патшайымның Арпад әулетінен шыққан ата-бабалары.

Негізгі дереккөздер

Ян Длугоштің жылнамалары (Морис Майклдың ағылшын тіліндегі қысқартылған нұсқасы, Пол Смиттің түсіндірмелерімен) (1997). IM басылымдары. .