Кіріспе

Швед тарихы мұражайы (Historiska museet немесе Statens historiska museum) – Швецияның Стокгольм қаласында орналасқан, мезолит дәуірінен бастап қазіргі күнге дейін швед археологиясы мен мәдени тарихын қамтитын мұражай. 1866 жылы құрылған бұл мекеме мемлекеттік орган ретінде жұмыс істейді және швед тарихи мүліктерін сақтаумен қатар, тарих туралы білімді халыққа таратуды міндет етіп алады. Мұражайдың бастауы – 16 ғасырдан бері швед монархтары жинаған өнер және тарихи заттар коллекциясы. Мұражайда тұрақты көрмелердің қатары бар, сонымен қатар жыл сайын өзекті оқиғалармен байланысты арнайы көрмелер ұйымдастырылады.

Функция

Тарих мұражайы Statens historiska museer (SHM) ("Ұлттық тарихи мұражайлар") деп аталатын орталық музей агенттігінің бір бөлігі болып табылады. Осы агенттіктің басқаруындағы музейлер: Корольдік қару-жарақ мұражайы, Экономика мұражайы, Скоклостер сарайы, Hallwyl мұражайы, Tumba қағаз фабрикасы мұражайы және Швеция Холокост мұражайы.

Тарих

Швед тарихы мұражайы мен Ұлттық мұражайдың негізі Грипсхольм қалашығындағы король Густав Вазаның 16 ғасырдағы өнер жинағы болды. Жинақ Швед империясы кезінде сатып алулар, сыйлықтар және соғыс олжалары арқылы кеңейді. Кейбір жинақтар Тре-Кронор қамалындағы өрт кезінде жоғалып кетті. 18 ғасырдың соңында елшілер мен патша отбасының мүшелері өнер және антиквариаттарды сатып алып, Стокгольм сарайында жинады. 1792 жылы король Густав III қайтыс болғаннан кейін жинақтар швед үкіметінің қарамағына берілді. Сол жылы Корольдік мұражай (Kongl. Museum) сарайда ашылды. Бұл әлемдегі алғашқы қоғамдық мұражайлардың бірі болды. Швед археологы Стиг Велиндер Тарих мұражайының негізінде 1847 жылы Риддерстолп үйінде құрылғанын айтады. Қазіргі заманғы мұражай 1866 жылы Брор Эмил Хильдебрандт құрды, ол Стокгольм сарайында және Риддерстолп үйіндегі алдыңғы мұражайдың директоры болған. Мұражай жинақтары жаңадан салынған Ұлттық мұражайдың бірінші қабатында қойылды. Бірақ көп ұзамай ғимарат екі мұражай үшін де тым кішкентай болып қалды. 1876 жылы жаңа Скандинавия мұражайының құрылысын жоспарлаған кезде, Тарих мұражайының жинақтарын да осы ғимаратқа қосу ұсынылды. Тарих мұражайының орналасуы туралы пікірталас ондаған жылдарға созылды, дейді 1923 жылғы 3 шілдеде ежелгі ескерткіштерді сақтаушы (riksantikvarie) және Швецияның Ұлттық мұралар кеңесінің басшысы болған Сигурд Курман. Ол мәселені нақты және тұрақты шешімге жақындатты. Мұражай үшін жаңа және жеткілікті көлемді ғимараттың басты мақсаты – жинақтарды ретке келтіру болды, олар көбінесе «Хаос» деп аталатын, ал жарияланбаған ғылыми-зерттеу еңбектері «короф» деп аталды. 1929 жылы швед үкіметі Крубан («асхана») деп аталатын қалалық блоктағы Сторгатандағы бұрынғы әскери казарма мен қораларды мұражайға беруді ұсынды. 1930 жылы мұражайға арналған ғимаратты салу үшін сәулетшілер арасында конкурс өткізілді. Басты ғимарат көшеден сәл шегініп, алдына аула жасауға орын қалдырды. Мұражай ішкі ауланы қоршап тұрған екі және үш қабатты төрт ғимараттан тұрады, бұл оған бекініс сияқты көрініс береді. Фасады қарапайым және Брор Марклунд жасаған мүсіндермен (1959 жылы қосылған) және суретші Роберт Нильсонның рельефтерімен безендірілген. Аулада бассейннің жанында Карл Фризендальдың «Наккен» (Су перісі) атты мүсіні орналасқан. Есіктер биік және салмағы шамамен әрқайсысы тоннадай. Олар қоладан жасалған, алғаш Герман Бергман құю зауытында құйылды, содан кейін Марклунд оларды әрледі. Мұнда алтын және күміс бұйымдар көптеп қойылған. Ол 1994 жылы салынды және Кнут және Элис Валленберг қорының қаржысымен жүзеге асты. Архитектор Лейф Бломберг жобалаған бұл ғимарат экспозиция залының ортасында Мимир құдырының бейнесі бар мистикалық культ орнына ұқсайды. Бөлменің едені мен бағаналары әк тас және диабаздан жасалған, ал интерьер балқытылған темірден жасалған. Оған кіру залынан жер асты жолы арқылы жетеді. Күмбездің күшейтілген қауіпсіздігінің арқасында ғана алтын бұйымдардың көп бөлігін көпшілікке көрсету мүмкін болды.

Жинақтар

Курман коллекцияларды қалай көрсетуге болатынын жобалағанда, ол заманауи көрмелерден, индустриалдық жәрмеңкелерден және дүкен витриналарынан идеялар алды. Мақсаты – келушілерді қызықтырып, білім беру еді, бірақ мұражайды негізінен ғылыми мекеме деп санайтын ғалымдар бұл идеяға күмәнмен қарады. Мұражайда шамамен 34 000 инвентаризациялық нөмір тіркелген, және ол Еуропадағы ежелгі заттардың ең ірі жинақтарының бірі. Жинақтың 6 200-ге жуық экспонаты көрмеге қойылған. 2011 жылы мұражайдағы 480 000-ға жуық экспонат туралы ақпарат онлайн деректер базасы арқылы қолжетімді болды. Олардың 65 000-ы суреттермен немесе фотосуреттермен бейнеленген. Деректер базасында сондай-ақ Швециядағы археологиялық жағдайлар туралы 55 900 орын және шамамен 267 300 сүйек қалдықтары (жалпы салмағы белгісіз) туралы ақпарат бар. Деректер базасы үнемі кеңейтіліп, жаңартылып отырады. Викингтер коллекциясына 800–1050 жылдарға дейінгі қару-жарақ, Сёдерала желбағы, Мэстермир сандығы, викинг дәуіріндегі сауда орталығы Биркадан (Бьёркедегі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы) табылған археологиялық жәдігерлер, сол дәуірдегі діни заттар, әлемнің басқа бөліктерінен саяхаттар мен шабуылдардан әкелінген шетелдік бұйымдар және сол кезеңдегі күнделікті өмірге қатысты мыңдаған заттар кіреді. Алтын бөлме коллекциясының ең танымал экспонаттары – римдік монеталардан жасалған, шамамен 350–500 жылдарға жатқан жағалар. Бөлмеде викингтердің күміс әшекейлері, орта ғасырлық зергерлік бұйымдар, монеталар, салтанатты қылыштар мен соғыс олжалары да бар. Бағалы металдардан жасалған көптеген заттардың сақталуына 17 ғасырда қабылданған заң себеп болды. Осы заңға сәйкес, 100 жылдан астам уақыт бұрын табылған және иесі жоқ барлық заттар мемлекеттік сатып алынып, Тарих мұражайына жіберілуге тиіс болды. Заң күшінде қалып отыр. Олардың қатарында Әулие Елизаветаның реликвиясы және 12 ғасырлық Еуропаның ең жақсы сақталған ағаш мүсіндерінің бірі – Виклау Мадоннасы бар. Орта ғасырлық тоқыма бұйымдары Тоқыма палатасында сақталады. Бұл бұйымдар негізінен шіркеулерде немесе дін қызметкерлері мен епископтар қолданған маталардан жасалған. Ең көне және ең танымал экспонат – Ског шіркеуінен табылған 13 ғасырлық кесте. Ол 1912 жылы күйеу жігіттің тажына оралған күйі табылған. Тағы бір кесте – Грёдинге кестесі.

Көрмелер

Музейдегі алғашқы толыққанды көрме 1943 жылғы 17 сәуірде ашылды. Ол "Швецияда он мың жыл" деп аталды және тас дәуірінен орта ғасырға дейінгі экспонаттарды қамтыды. Содан бері мұражай тұрақты көрмелерді бірнеше рет өзгертіп, жаңартты, сондай-ақ жыл сайын бірнеше жаңа арнайы көрмелер ұйымдастырды. Бұл көбінесе қазіргі уақытта талқыланып жатқан немесе өзекті мәселелерге қатысты болды. Арнайы көрмелердің кейбіреулері: 1997 жылғы "Сәнді заттар мен бірегей портреттер", Рим империясынан Скандинавияға экспортталған өнімдер. 2004 жылғы "Қар ақ және шындықтың ақымақтығы" – халықаралық дау тудырған көркем инсталляция. 2009 жылғы "Тарихты сақта!", жаһандық жылыну мен ластанудың мәдени мұраны қалай жоятыны туралы. 2011 жылғы "Boundless – жаһандық ашылу саяхаты", әртүрлі мәдениеттердің тарих бойы қалай кездесіп, бір-біріне әсер еткендігі туралы. 2013 жылғы "Ресей мен Нидерланды арасындағы үш ғасырлық достық", Ресей мен Нидерланды мұражайларының, мұрағаттарының және кітапханаларының коллекцияларынан алынған заттармен. 2015 жылғы "Жасырын әңгімелер" – тұрақты көрмелермен өріліп, тарихқа балама көзқарас ұсынатын, сексуалдық және гендерлік идентитіге қатысты жазбалар мен әңгімелерді қамтитын көрме. 2010 жылы "Швеция тарихы" атты жаңа тұрақты көрме ашылды. Онда соңғы 1000 жылдағы Швеция тарихындағы маңызды оқиғалар мен бұрылыстарға байланысты жеке заттар көрсетілді. 2011 жылы мұражай австриялық MuseumsPartner және Studio Exhibit компанияларымен бірлесіп, алғашқы "Біз оларды викингтер деп атаймыз" көрмесін жасады. Екі бөлімнен тұратын бұл көрме викингтердің стереотиптік қарастан тыс, өмірдің басқа да жақтарын көрсетті. 2015 жылдан бері ол Еуропа мен Солтүстік Америкадағы бірнеше жерлерді аралады.